ગુજરાત સરકાર દ્વારા આદિજાતિ મહિલાઓને આર્થિક રીતે સશક્ત અને આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે અમલમાં મૂકવામાં આવેલી ‘સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના’ આદિવાસી પરિવારો માટે આવક અને રોજગારીનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહી છે. રાજ્ય સરકારની માહિતી અનુસાર, છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં રૂ. 162.28 કરોડના ખર્ચે 29,518 આદિજાતિ મહિલાઓને પશુપાલન વ્યવસાય સાથે જોડવામાં આવી છે. જ્યારે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે 11,206 મહિલા લાભાર્થીઓને આવરી લેવા રૂ. 65 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ લાભાર્થી મહિલાઓને માત્ર રૂ. 3,000ના પોતાના ફાળા સામે રૂ. 90,000ની કિંમતના પશુ-યુનિટ માટે સબસીડી અને ધિરાણ સહિતની આર્થિક વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
આદિજાતિ મહિલાઓના આર્થિક સશક્તીકરણ માટે સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના બની આશીર્વાદરૂપ
ગુજરાતના આદિજાતિ વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતી મહિલાઓને ઘરઆંગણે રોજગારીની તક ઉપલબ્ધ કરાવવા અને તેમના પરિવારોની આવક વધારવાના હેતુથી રાજ્ય સરકાર દ્વારા સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ મહિલાઓને દૂધાળા પશુઓની ખરીદી માટે આર્થિક સહાય, ધિરાણ, પશુ વીમો, સારવાર, પશુઆહાર અને વ્યવસાયલક્ષી તાલીમ સહિતની સુવિધાઓ આપવામાં આવે છે.
રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા મુજબ, આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આદિજાતિ મહિલાઓને માત્ર આર્થિક સહાય પૂરી પાડવાનો નહીં, પરંતુ તેમને કાયમી આવકનું સાધન ઉપલબ્ધ કરાવી સ્વાવલંબી બનાવવાનો છે. પશુપાલન અને ડેરી વ્યવસાય સાથે જોડાયેલી મહિલાઓ સ્થાનિક દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીઓમાં દૂધનું વેચાણ કરીને નિયમિત આવક મેળવી શકે છે. ખાસ કરીને ગરીબી રેખા નીચે જીવન જીવતા આદિજાતિ પરિવારો માટે આ યોજના રોજગારી, આર્થિક સુરક્ષા અને સામાજિક સશક્તીકરણની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
વર્ષ 2007-08થી શરૂ થયેલી યોજના હેઠળ 1.96 લાખથી વધુ દૂધાળા પશુઓનું વિતરણ
તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કાર્યકાળ દરમિયાન વર્ષ 2007-08માં સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. આ યોજના દ્વારા આદિજાતિ વિસ્તારોની મહિલાઓને પશુપાલન સાથે જોડીને તેમની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
રાજ્ય સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલી વિગતો અનુસાર, યોજનાની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં 1.96 લાખથી વધુ દૂધાળા પશુઓનું આદિજાતિ મહિલા લાભાર્થીઓને વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. આ યોજના અંતર્ગત મહિલાઓને પશુઓની ખરીદીની સાથે તેમની યોગ્ય સંભાળ, દૂધ ઉત્પાદન અને વ્યવસાયિક સંચાલન અંગે માર્ગદર્શન પણ આપવામાં આવે છે. જેના કારણે લાભાર્થી મહિલાઓને પશુપાલન વ્યવસાય શરૂ કરવા અને તેને આગળ વધારવામાં મદદ મળે છે.
છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં રૂ. 162.28 કરોડનો ખર્ચ, 29,518 મહિલાઓને લાભ
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના હેઠળ છેલ્લા ત્રણ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન નોંધપાત્ર કામગીરી કરવામાં આવી હોવાનું રાજ્ય સરકારના આંકડાઓ દર્શાવે છે.
| નાણાકીય વર્ષ | મહિલા લાભાર્થીઓ | ખર્ચ |
|---|---|---|
| 2023-24 | 6,860 | રૂ. 30.87 કરોડ |
| 2024-25 | 13,616 | રૂ. 78.97 કરોડ |
| 2025-26 | 9,042 | રૂ. 52.44 કરોડ |
| કુલ | 29,518 | રૂ. 162.28 કરોડ |
આ આંકડાઓ અનુસાર, વર્ષ 2024-25 દરમિયાન સૌથી વધુ 13,616 મહિલાઓને યોજનાનો લાભ મળ્યો હતો અને રૂ. 78.97 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.
છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કુલ 29,518 આદિજાતિ મહિલાઓને પશુપાલન સાથે જોડવાની કામગીરી રાજ્યના આદિજાતિ વિસ્તારોમાં મહિલાઓ માટે સ્વરોજગારીની તકો ઊભી કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવી રહી છે.
વર્ષ 2026-27માં 11,206 આદિજાતિ મહિલાઓ માટે રૂ. 65 કરોડની જોગવાઈ
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં રાજ્ય સરકારે ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2026-27 દરમિયાન પણ સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજનાને આગળ વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ બજેટ જોગવાઈ કરી છે.
રાજ્ય સરકાર દ્વારા વર્ષ 2026-27 માટે કુલ રૂ. 65 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈ હેઠળ 11,206 આદિજાતિ મહિલા લાભાર્થીઓને આવરી લેવાનું આયોજન છે. યોજના મુજબ, પ્રતિ લાભાર્થી રૂ. 58,000ની સબસીડી સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવાની જોગવાઈ છે, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની સહાયનો સમાવેશ થાય છે.
સરકારનો હેતુ વધુમાં વધુ આદિજાતિ મહિલાઓને પશુપાલન વ્યવસાય સાથે જોડીને તેમની આવકમાં વધારો કરવાનો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સ્વરોજગારીની નવી તકો ઊભી કરવાનો છે.
માત્ર રૂ. 3,000ના ફાળાથી રૂ. 90,000નું પશુ-યુનિટ, જાણો સંપૂર્ણ આર્થિક માળખું
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજનાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા એ છે કે આદિજાતિ મહિલાઓને ઓછા વ્યક્તિગત ફાળાથી પશુપાલન વ્યવસાય શરૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. યોજના અંતર્ગત પ્રતિ પશુ-યુનિટની કુલ કિંમત રૂ. 90,000 નક્કી કરવામાં આવી છે. જેમાં લાભાર્થી મહિલાએ પોતાના તરફથી માત્ર રૂ. 3,000નો ફાળો આપવાનો રહે છે. બાકીની રકમ માટે સબસીડી અને ધિરાણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
પશુ-યુનિટનું આર્થિક માળખું
| સહાયનો પ્રકાર | રકમ |
|---|---|
| કેન્દ્ર સરકારની સૂચિત સબસીડી | રૂ. 29,000 |
| રાજ્ય સરકારની સહાય | રૂ. 29,000 |
| બેંક લોન અથવા ધિરાણ | રૂ. 29,000 |
| લાભાર્થીનો પોતાનો ફાળો | રૂ. 3,000 |
| કુલ પશુ-યુનિટ કિંમત | રૂ. 90,000 |
આ રીતે લાભાર્થીને કુલ રૂ. 58,000ની સબસીડી, રૂ. 29,000નું ધિરાણ અને પોતાના રૂ. 3,000ના ફાળા દ્વારા રૂ. 90,000ના પશુ-યુનિટની સુવિધા ઉપલબ્ધ થાય છે. મહત્વપૂર્ણ છે કે રૂ. 87,000ની સમગ્ર રકમ બિનપરતપાત્ર સહાય નથી. તેમાં રૂ. 29,000ની લોનનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે નિયમો અનુસાર પરત ચૂકવવાની રહે છે.
દૂધાળા પશુની ખરીદીથી લઈને વીમો અને તાલીમ સુધીની સુવિધાઓ
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના હેઠળ માત્ર દૂધાળું પશુ ખરીદવા માટે જ નહીં, પરંતુ પશુપાલન વ્યવસાયને સફળતાપૂર્વક ચલાવવા માટે જરૂરી વિવિધ સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. પશુ-યુનિટની નિર્ધારિત કિંમતમાં દૂધાળા પશુની ખરીદી, પશુ વીમો, ટ્રાન્સપોર્ટેશન, પશુ ખાણ-દાણ, પશુ સારવાર અને વ્યવસાયિક તાલીમ જેવા ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત લાભાર્થી મહિલાઓને વૈજ્ઞાનિક પશુપાલન પદ્ધતિઓ, પશુઓની યોગ્ય સંભાળ, પોષણ વ્યવસ્થાપન અને દૂધ ઉત્પાદન અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. આ સુવિધાઓના કારણે મહિલાઓને પશુપાલન વ્યવસાય શરૂ કર્યા બાદ આવતી પ્રાથમિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવામાં મદદ મળે છે.
પ્રથમ પશુની આવકથી લોનની ચુકવણી, ત્યારબાદ બીજા પશુનો લાભ
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજનામાં આદિજાતિ મહિલાઓને તબક્કાવાર કુલ બે દૂધાળા પશુનો લાભ આપવાની જોગવાઈ છે. પ્રથમ તબક્કામાં લાભાર્થી મહિલાને દૂધાળું પશુ આપવામાં આવે છે. આ પશુ દ્વારા થતા દૂધ ઉત્પાદનને સ્થાનિક દૂધ સહકારી મંડળીમાં વેચીને મહિલા નિયમિત આવક મેળવી શકે છે.
યોજનાની જોગવાઈ અનુસાર, પ્રથમ પશુની આવકમાંથી લોનની રકમનો 60 ટકાથી વધુ હપ્તો સમયસર ભરપાઈ કર્યા બાદ લાભાર્થી મહિલા બીજા દૂધાળા પશુનો લાભ મેળવવા માટે પાત્ર બની શકે છે. બીજા પશુના ઉમેરાથી દૂધ ઉત્પાદનની ક્ષમતામાં વધારો થાય છે અને પરિવારને વધુ આવક મેળવવાની તક મળે છે. જોકે વાસ્તવિક આવક પશુની દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા, દૂધના ભાવ, પશુઆહાર અને સારવારના ખર્ચ જેવા પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
આદિવાસી પરિવારોનું સ્થળાંતર ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ બની યોજના
ગુજરાતના અનેક આદિજાતિ વિસ્તારોમાં રોજગારીની મર્યાદિત તકોને કારણે કેટલાક પરિવારોને કામધંધા માટે અન્ય શહેરો કે વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરવું પડતું હોય છે.
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના દ્વારા મહિલાઓને પોતાના ગામમાં જ પશુપાલન વ્યવસાય શરૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. દૂધ ઉત્પાદન અને સ્થાનિક દૂધ મંડળીઓ સાથે જોડાણના કારણે પરિવારોને ઘરઆંગણે આવકનું સાધન ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ યોજના આદિજાતિ પરિવારોનું બિનજરૂરી સ્થળાંતર ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ બની રહી છે.
આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધવાથી પરિવારના નિર્ણયોમાં તેમની ભૂમિકા મજબૂત થવાની સાથે બાળકોના શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઘરગથ્થુ જરૂરિયાતો માટે નાણાકીય સહાય ઉપલબ્ધ થવાની સંભાવના વધે છે.
BPL આદિજાતિ મહિલાઓને યોજનાનો લાભ, 14 જિલ્લાઓમાં અમલ
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના રાજ્યના 14 આદિજાતિ જિલ્લાઓમાં અમલમાં હોવાનું સરકાર દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું છે. યોજના હેઠળ ખાસ કરીને 0થી 20નો BPL સ્કોર ધરાવતા આદિજાતિ પરિવારોની મહિલાઓને લાભ આપવાની જોગવાઈ છે.
આ યોજના આર્થિક રીતે નબળા આદિજાતિ પરિવારોની મહિલાઓને સ્વરોજગારી સાથે જોડવા અને તેમના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવવાના હેતુથી અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. પાત્રતા, દસ્તાવેજો અને અરજી સંબંધિત વિગતવાર નિયમોની માહિતી સંબંધિત આદિજાતિ વિકાસ કચેરીમાંથી મેળવી શકાય છે.
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના માટે કેવી રીતે અરજી કરવી?
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજનાનો લાભ લેવા ઇચ્છતી પાત્ર આદિજાતિ મહિલાઓ પોતાના વિસ્તારની આદિજાતિ વિકાસ કચેરીનો સંપર્ક કરી શકે છે. સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, આદિજાતિ વિકાસ કચેરી મારફતે ઓનલાઈન અરજી કરવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
અરજી કરતી વખતે લાભાર્થીએ પોતાની પાત્રતા, BPL સંબંધિત વિગતો, આદિજાતિ પ્રમાણપત્ર અને અન્ય જરૂરી દસ્તાવેજો અંગે સંબંધિત કચેરીમાંથી માર્ગદર્શન મેળવવું જોઈએ. અરજી મંજૂર થવા, ધિરાણ મેળવવા અને પશુ-યુનિટનો લાભ મળવા માટે લાગુ પડતી સરકારી જોગવાઈઓનું પાલન કરવાનું રહે છે.
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં આદિજાતિ મહિલાઓના વિકાસ પર ભાર
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા આદિજાતિ સમાજના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ માટે વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.
આદિજાતિ વિકાસ મંત્રી નરેશ પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના સહિતની યોજનાઓનો લાભ પાત્ર લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો હોવાનું સરકારનું કહેવું છે. આ યોજના દ્વારા મહિલાઓને પશુપાલન વ્યવસાય સાથે જોડીને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ, આદિજાતિ મહિલાઓની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો થવાથી તેમના પરિવારોના જીવનધોરણમાં પણ સકારાત્મક પરિવર્તન આવી રહ્યું છે.
આદિજાતિ મહિલાઓ માટે આત્મસન્માન અને સ્વાવલંબનનો નવો માર્ગ
સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના માત્ર પશુ સહાય પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ આદિજાતિ મહિલાઓને આર્થિક સ્વતંત્રતા તરફ આગળ વધારવાનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહી છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં 29,518 મહિલાઓને રૂ. 162.28 કરોડના ખર્ચે પશુપાલન વ્યવસાય સાથે જોડવાની કામગીરી અને ચાલુ વર્ષે વધુ 11,206 મહિલાઓને આવરી લેવા માટે રૂ. 65 કરોડની જોગવાઈ આ યોજનાના વ્યાપને દર્શાવે છે.
ઘરઆંગણે દૂધ ઉત્પાદન, સ્થાનિક સહકારી મંડળીઓ સાથે જોડાણ અને નિયમિત આવકની તક દ્વારા આદિજાતિ મહિલાઓ પોતાના પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બનાવી શકે છે. રાજ્યના આદિજાતિ વિસ્તારોમાં મહિલાઓના સ્વાભિમાન, આત્મવિશ્વાસ અને આર્થિક સશક્તીકરણ માટે સંકલિત ડેરી વિકાસ યોજના એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે ઊભરી રહી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
