સુપ્રીમ કોર્ટનો આ તાજો નિર્ણય માત્ર એક કિસ્સાનો નિકાલ નથી, પરંતુ દેશભરમાં ચાલી રહેલી મોટી કાનૂની અને સામાજિક ચર્ચાને નવી દિશા આપનાર છે. પુડુચેરીની એક યુવતીને તેની માતાની SC જાતિના આધારે જાતિ પ્રમાણપત્ર આપવા માટે મદ્રાસ હાઇકોર્ટે મંજૂરી આપી હતી—અને હવે સુપ્રીમ કોર્ટે એ ચુકાદામાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કરતાં હાઇકોર્ટનો નિર્ણય યથાવત્ રાખ્યો છે. આ નિર્ણય ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ એટલા માટે છે કે દેશની નીતિ મુજબ જાતિ પ્રમાણપત્ર પિતાની જાતિ પર આધારિત હોવું જોઈએ, પરંતુ આ કેસમાં માતાની જાતિ આધારે સર્ટિફિકેટ આપવા પર ન્યાયાલયે સંમતિ દર્શાવી છે.
યુવતીની માતા “આદિ દ્રવિડ” સમુદાયથી સંબંધિત છે, જે SC કેટેગરીમાં આવે છે. માતાના એક નોન-SC પુરુષ સાથે લગ્ન થયા બાદ દંપતિના ત્રણ બાળકો—બે દીકરીઓ અને એક દીકરો—જન્મ્યા. માતાએ અધિકારીઓને વિનંતી કરી કે બાળકોને તેમની જાતિના આધારે SC સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે, કારણ કે તેનો પતિ લગ્ન પછી વર્ષો સુધી પત્નીના ઘરે રહેતો હતો અને બાળકોનો ઉછેર પણ માતાના સામાજિક પરિબળોમાં જ થયો હતો.
સરકારી નિયમો પ્રમાણે જાતિ પ્રમાણપત્ર પિતાની જાતિ અને પરિવારનું રહેણાંક રાજ્ય—બન્ને પરથી નક્કી થાય છે. છતાં, હાઇકોર્ટે યુવતીના ‘અકાદમિક કરિયર’ને નુકસાન ન થાય તે દૃષ્ટિકોણથી ખાસ પરિસ્થિતિમાં છૂટછાટ આપી.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં થયેલી ચર્ચા
CJI સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલા બાગચીની બેન્ચે હાઇકોર્ટના નિર્ણયને રદ કરવાનો ઇનકાર કરતાં કહ્યું કે:
- “સમય બદલાઈ રહ્યો છે, ત્યારે જાતિ માત્ર પિતાના આધારે જ નક્કી થવી જોઈએ—એવું અટલ કેમ હોવું જોઈએ?”
- સાથે જ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ નિર્ણય મોટી નીતિ કે કાયદાના પ્રશ્નને નક્કી નહીં કરે; તે બાબત પર સુપ્રીમ કોર્ટ પછીથી નિર્ણય કરશે.
ભૂતકાળનો ન્યાયતંત્રનો અભિગમ
2003ના નિર્ણય મુજબ પિતાની જાતિથી જ બાળકની જાતિ નક્કી થવી જોઈએ—એ સ્પષ્ટ કરાયું હતું. હિંદુ કાયદો પણ એ જ માને છે. પરંતુ 2012માં સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાતના એક કેસમાં મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ આપ્યો હતો કે:
- આંતરજ્ઞાતિય લગ્નમાં જન્મેલા બાળકની જાતિ માત્ર પિતાથી જ નક્કી થાય—એ જરૂરી નથી.
- જો બાળક એ સાબિત કરી શકે કે તે માતાની (SC/ST) જાતિના સામાજિક વાતાવરણમાં ઉછર્યું છે અને એ સમુદાયના પડકારોનો સામનો કર્યો છે, તો તેને તે સમુદાયનો જ સભ્ય માનવામાં આવી શકે.
આ 2012નો નિર્ણય હાલના કેસને વધુ મજબૂત આધાર આપે છે.
હાલના ચુકાદાની સંભવિત અસર
ભલે સુપ્રીમ કોર્ટએ આ કેસને વિશેષ પરિસ્થિતિના આધારે હલ કર્યો હોય, પરંતુ તેનો પ્રભાવ વિશાળ હોઈ શકે છે:
- માતાની જાતિના આધારે સર્ટિફિકેટ આપવાની બાબતે નવી ચર્ચા શરૂ થશે. આજના સમયમાં, જ્યાં સિંગલ માતા, લિવ-ઇન, કસ્ટડી જેવા મુદ્દાઓ વધી રહ્યા છે, ત્યાં આ પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો બને છે.
- ભવિષ્યમાં વધુ અરજીઓ આવી શકે છે, જ્યાં બાળક માતાની જાતિનો દાવો કરશે.
- કાનૂની “લૂપહોલ” બની શકે છે—કેટલાક લોકો તેનો દુરુપયોગ પણ કરી શકે છે.
- સરકારી નીતિઓમાં પણ ફેરફાર કરવાની માંગ ઊઠી શકે છે, કારણ કે સમાજિક માળખું બદલાઈ રહ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય એક અલગ અને ખાસ પરિસ્થિતિમાં આપેલો હુકમ છે, પરંતુ તેનો પ્રભાવ લાંબા ગાળે felt થઈ શકે છે. જાતિ પ્રમાણપત્રની નીતિ માત્ર પિતાની જાતિ પર આધારિત હોવી જોઈએ કે માતાની જાતિને પણ સમાન રીતે સ્વીકારવી જોઈએ—તેને લઈને ભવિષ્યમાં વધુ વ્યાપક નિર્ણય આવવાની શક્યતા છે. તેથી, આ મામલો ભારતના સામાજિક, કાનૂની અને સંવૈધાનિક માળખે માટે અત્યંત મહત્વનો છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
