ભારતની રિઝર્વ બેન્ક દ્વારા શરૂ કરાયેલ ડિજિટલ કરન્સી, જેને ઈ-રૂપિયો કે ડિજિટલ રૂપિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે નાણા વ્યવસ્થામાં પથાવટ લાવવાનો પ્રયાસ હતો. જોકે, નવીનતમ વિશ્લેષણો અનુસાર, આ પ્રયોગ ઘણી અંશે નિષ્ફળ રહ્યો છે અને લોકપ્રિયતા મેળવામાં અકળાઈ રહ્યો છે. એમ. એસ. યુનિવર્સિટીની કોમર્સ ફેકલ્ટીના બેન્કિંગ એન્ડ ઈન્સ્યોરન્સ વિભાગના પ્રોફેસર મનોજ પરમારના એક રિસર્ચ પેપર મુજબ, ડિજિટલ રૂપિયો યુપીઆઈ જેવી લોકપ્રિય અને સુપેરે સ્વીકારાયેલી પેમેન્ટ વ્યવસ્થા સામે ટકી શક્યો નથી. તેમના રિસર્ચ પેપરને તામિલનાડુના ચેન્નઈ ખાતે યોજાયેલી નેશનલ કોન્ફરન્સમાં શ્રેષ્ઠ પેપર તરીકે માન્યતા પણ મળી છે, જે તેમના અભ્યાસની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
રિસર્ચ મુજબ, 2022માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના પગલે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ઊથલપાથલ વચ્ચે ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે અને ઘરઆંગણે રોકડ પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવા માટે ઈ-રૂપિયો હોલસેલ અને રિટેલ મોડમાં લોન્ચ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં તેને નાણાંકીય વ્યવહારોમાં ઝડપી અને સુરક્ષિત વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો, પરંતુ હકીકતમાં તેનો ઉપયોગ વિમુખ રહ્યો છે. 2023માં જ્યાં રોજે રોજ અંદાજે 10 લાખ જેટલા ટ્રાન્ઝેક્શન ડિજિટલ રૂપિયાથી થતા હતા, તે હવે ઘટીને માત્ર 1 લાખ સુધી પહોંચ્યા છે. આના કુલ મૂલ્યની ચર્ચા કરીએ તો તે માત્ર ₹323 કરોડ જેટલું છે, જ્યારે ભારતના યુપીઆઈ માધ્યમથી થતી રોજની વ્યવહારકર્તા કિંમત લાખ કરોડ રૂપિયાની આસપાસ છે – જેમાં રોજ 30 કરોડથી વધુ યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે.
પ્રોફેસર પરમારના અનુસાર, ડિજિટલ કરન્સી માટે બેન્કો પણ જમનદાર રીતે આગળ આવી રહી નથી. કારણ એ છે કે ઈ-રૂપિયાની લેવડદેવડ રિઝર્વ બેન્ક દ્વારા સીધી રીતે થાય છે, એટલે કે બેન્કોનું પરંપરાગત વ્યાપાર મોડલ ખોરવાઈ શકે છે. અન્ય રીતે કહીએ તો, જો લોકોને તેમના ફોનમાં ડિજિટલ રુપિ રહે તો તેઓ એ માટે પરંપરાગત બેન્કિંગ સેવા, ખાતું અથવા એફડી જેવી સેવાઓનો ઉપયોગ ઓછો કરશે – જે બેન્કો માટે આવકનું મુખ્ય સાધન છે. આ રીતે બેન્કોને આ પ્રણાળી પોતાની ધંધાકીય દૃષ્ટિએ ધમકીરૂપ લાગી રહી છે, તેથી તે તેને સક્રિય રીતે પ્રમોટ કરતી નથી.
ડિજિટલ રૂપિયાનો એક વિશેષ મુદ્દો એ છે કે તે બેન્ક ખાતા વગર, KYC વિના, અને ઓફલાઇન મોડે પણ કાર્યરત થઈ શકે છે – જે તેનુ સશક્ત પાસું હોય શકે, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારો માટે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે એવી જગ્યાએ જ તેની જાણકારીનો અભાવ છે. રિસર્ચ મુજબ, ગ્રામ્ય ભારતના માત્ર 19% લોકોને જ ડિજિટલ કરન્સી વિશે માહિતગાર છે. તેના ઉપર કોઈ વ્યાજ પણ મળતું નથી, જેને કારણે લોકોએ તેને રોકાણ તરીકે સ્વીકારવાનો ઉન્માદ પણ દર્શાવ્યો નથી.
અંતે, જો કે સરકારનો ઉદ્દેશ રોકડ પર આધાર ઓછો કરવાનો, સબસિડીની સીધી ચુકવણી સુલભ બનાવવાનો, અને ટ્રાન્સપેરન્ટ નાણાં વ્યવસ્થાને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો, પણ અમલીયતના સ્તરે જનમાનસમાં ડિજિટલ કરન્સી માટે આવકારનો અભાવ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યો છે. જો આ જ સ્થિતિ રહી, અને રિઝર્વ બેન્ક અથવા સરકાર તરફથી વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાન, રોકાણ પર થતી લાભપ્રદ સ્કીમો કે ટેકનિકલ સહાય ન મળે, તો ઈ-રૂપિયો ખૂબ જ જલ્દી માત્ર એક પાયલટ પ્રોજેક્ટ બનીને ભૂલાઈ જાય તે શક્યતા તિરસ્કારથી ભરેલી નથી.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
