ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર માટે 18 જુલાઈ 2026નો દિવસ ઐતિહાસિક બની ગયો છે. હૈદરાબાદ સ્થિત ખાનગી સ્પેસ-ટેક કંપની સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે પોતાના પ્રથમ ઓર્બિટલ-ક્લાસ રૉકેટ ‘વિક્રમ-1’નું શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરથી સફળતાપૂર્વક પ્રક્ષેપણ કર્યું છે.
‘મિશન આગમન’ નામ આપવામાં આવેલા આ અભિયાન હેઠળ વિક્રમ-1 રૉકેટ બપોરે લગભગ 12:05 વાગ્યે લોન્ચ થયું હતું. પ્રક્ષેપણનો સમય અગાઉ સવારે 11:30 વાગ્યાનો નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આયોજિત વિરામ બાદ રૉકેટે ઉડાન ભરી હતી. આ સાથે ભારતની ધરતી પરથી ખાનગી કંપની દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા પ્રથમ ઓર્બિટલ-ક્લાસ રૉકેટના પ્રક્ષેપણનો નવો અધ્યાય શરૂ થયો છે.
#WATCH | Andhra Pradesh: India's first privately developed orbital-class rocket, Vikram-1, launched from the Satish Dhawan Space Centre in Sriharikota
Built by Hyderabad-based Skyroot Aerospace, Vikram-1 is powered by three solid-fuel stages and a liquid orbital adjustment… pic.twitter.com/QQC9CPjcxH
— ANI (@ANI) July 18, 2026
ભારતના ખાનગી સ્પેસ ક્ષેત્ર માટે મોટો માઇલસ્ટોન
વિક્રમ-1નું લોન્ચિંગ માત્ર સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતના સમગ્ર ખાનગી અવકાશ ઉદ્યોગ માટે એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન છે. અત્યાર સુધી ભારતના મોટા ભાગના ઓર્બિટલ પ્રક્ષેપણ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા—ISRO દ્વારા કરવામાં આવતા હતા.
સ્કાયરૂટના આ પ્રયાસથી હવે ખાનગી ભારતીય કંપનીઓ પણ રૉકેટ ડિઝાઇન, નિર્માણ, પરીક્ષણ અને સેટેલાઇટ લોન્ચ સેવાઓના ક્ષેત્રમાં સક્રિય અને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે તે સાબિત થયું છે.
આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિક્રમ-1ની વિવિધ ટેક્નોલોજી, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ, સ્ટેજ સેપરેશન, ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ અને ઓર્બિટલ પ્રક્ષેપણ ક્ષમતાનું વાસ્તવિક ઉડાન દરમિયાન પરીક્ષણ કરવાનો છે.
#WATCH | Andhra Pradesh: India's first privately developed orbital-class rocket, Vikram-1, launched from the Satish Dhawan Space Centre in Sriharikota
Built by Hyderabad-based Skyroot Aerospace, Vikram-1 is powered by three solid-fuel stages and a liquid orbital adjustment… pic.twitter.com/aSiCEuSXfg
— ANI (@ANI) July 18, 2026
શું છે ‘મિશન આગમન’?
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે વિક્રમ-1ની પ્રથમ ઓર્બિટલ ટેસ્ટ ફ્લાઇટને ‘આગમન’ નામ આપ્યું છે. ‘આગમન’નો અર્થ નવી શરૂઆત અથવા આગમન થાય છે. આ નામ ભારતના ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગના ઓર્બિટલ લોન્ચ માર્કેટમાં પ્રવેશનું પ્રતીક માનવામાં આવી રહ્યું છે.
મિશન દરમિયાન રૉકેટ સાથે ભારત અને વિદેશના અનેક ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેશન પેલોડ મોકલવામાં આવ્યા છે. આ પેલોડ્સ દ્વારા ભવિષ્યનાં સેટેલાઇટ, સ્પેસ સિસ્ટમ અને અન્ય અવકાશ ટેક્નોલોજીના પરીક્ષણ માટે જરૂરી ડેટા મેળવવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.
મિશનની સંપૂર્ણ સફળતા અંગે અંતિમ નિષ્કર્ષ રૉકેટના તમામ તબક્કાઓ, પેલોડ ડિપ્લોયમેન્ટ અને ફ્લાઇટ ડેટાના વિશ્લેષણ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. જોકે વિક્રમ-1નું સફળ લિફ્ટ-ઓફ પોતે જ ભારતના ખાનગી સ્પેસ ક્ષેત્ર માટે ઐતિહાસિક સિદ્ધિ છે.
#WATCH | Andhra Pradesh: The solid-propulsion phase of India's first privately developed orbital-class rocket, Vikram-1, is complete.
Every solid stage of Vikram-1 Test Flight-1 has fired and separated as designed. Next is the Orbital Adjustment Module: Skyroot Aerospace… pic.twitter.com/KPTrdAtqtn
— ANI (@ANI) July 18, 2026
વડાપ્રધાન મોદીએ ગણાવી ‘ઐતિહાસિક નવી સરહદ’
વિક્રમ-1ના લોન્ચિંગ પહેલાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ મિશનને ભારતના અવકાશ ક્ષેત્ર માટે એક ‘ઐતિહાસિક નવી સરહદ’ ગણાવી હતી. તેમણે દેશના યુવાનોની પ્રતિભા, ઈનોવેશન અને ખાનગી ઉદ્યોગની વધતી ક્ષમતાની પ્રશંસા કરી હતી.
મિશનમાં વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા હસ્તલિખિત ‘વંદે માતરમ’ સંદેશ ધરાવતું પોસ્ટકાર્ડ પણ પ્રતીકાત્મક પેલોડ તરીકે મોકલવામાં આવ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. વડાપ્રધાનનો આ સંદેશ ભારતના સ્પેસ પ્રોગ્રામમાં સરકારી સંસ્થાઓની સાથે ખાનગી કંપનીઓની વધતી ભાગીદારીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
Among the payloads on Vikram-1 Test Flight-1 is something truly special—a handwritten postcard from Hon’ble Prime Minister Shri @narendramodi with the words, “Vande Mataram.” 🇮🇳🚀
It travels to space alongside handwritten messages from our team, investors, policymakers, and… pic.twitter.com/sJajN6NiVJ
— Skyroot Aerospace (@SkyrootA) July 17, 2026
વર્ષ 2020ના સ્પેસ સુધારા બાદ બદલાયું ચિત્ર
ભારત સરકારે વર્ષ 2020માં અવકાશ ક્ષેત્રને ખાનગી કંપનીઓ માટે વધુ ખુલ્લું મૂકવા માટે મહત્વપૂર્ણ સુધારા જાહેર કર્યા હતા. આ સુધારાઓ બાદ ખાનગી કંપનીઓને રૉકેટ, સેટેલાઇટ, સ્પેસ આધારિત સેવાઓ, ડેટા એપ્લિકેશન અને લોન્ચિંગ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવાની તક મળી.
ખાનગી કંપનીઓની પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન અને જરૂરી મંજૂરી આપવા માટે IN-SPACe એટલે કે ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટરની રચના કરવામાં આવી હતી.
IN-SPACe ખાનગી કંપનીઓ અને ISRO વચ્ચે સંકલન, લોન્ચ સુવિધાનો ઉપયોગ, ટેકનિકલ સહયોગ અને મિશનની મંજૂરી જેવી પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સ્કાયરૂટ દ્વારા વર્ષ 2022માં લોન્ચ કરવામાં આવેલું વિક્રમ-S મિશન પણ IN-SPACe દ્વારા અધિકૃત કરવામાં આવ્યું હતું.
A historic new frontier for India’s space journey!
At 11:30 AM today, Skyroot Aerospace will undertake the maiden orbital launch of Vikram-1, India’s first privately developed launch vehicle.
This four-stage rocket is designed to provide rapid and on-demand launch services.… pic.twitter.com/1qFVTwNOuZ
— Narendra Modi (@narendramodi) July 18, 2026
વિક્રમ-S બાદ ઓર્બિટલ ક્ષેત્રમાં મોટી છલાંગ
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે 18 નવેમ્બર 2022ના રોજ ‘વિક્રમ-S’ નામનું સબ-ઓર્બિટલ રૉકેટ લોન્ચ કર્યું હતું. ‘પ્રારંભ’ નામનું આ મિશન ભારતની ખાનગી કંપની દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા રૉકેટનું પ્રથમ સફળ પ્રક્ષેપણ હતું.
વિક્રમ-S સબ-ઓર્બિટલ રૉકેટ હતું, એટલે કે તે પૃથ્વીની કક્ષામાં સેટેલાઇટ સ્થાપિત કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું નહોતું. તેનો ઉદ્દેશ્ય રૉકેટના મુખ્ય ઘટકો અને ટેક્નોલોજીની ચકાસણી કરવાનો હતો.
હવે વિક્રમ-1 દ્વારા સ્કાયરૂટે સબ-ઓર્બિટલ ઉડાનથી આગળ વધીને ઓર્બિટલ પ્રક્ષેપણ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો છે. આ બંને મિશન વચ્ચેનો તફાવત ભારતની ખાનગી રૉકેટ ટેક્નોલોજીમાં થયેલી ઝડપી પ્રગતિ દર્શાવે છે.
#WATCH | Vikram-1 Test Flight-1's Orbital Adjustment Module fires up its 3D-printed liquid engine- the one stage that can start, stop and restart in space- for the final push to orbit.
Built by Hyderabad-based Skyroot Aerospace, Vikram-1 is powered by three solid-fuel stages… pic.twitter.com/rd6cREsbSy
— ANI (@ANI) July 18, 2026
વિક્રમ-1 રૉકેટની મુખ્ય વિશેષતાઓ
વિક્રમ-1 નાના સેટેલાઇટના ઝડપી અને ખર્ચ-અસરકારક પ્રક્ષેપણ માટે વિકસાવવામાં આવેલું મલ્ટી-સ્ટેજ ઓર્બિટલ લોન્ચ વ્હીકલ છે.
રૉકેટના મુખ્ય માળખામાં કાર્બન-કમ્પોઝિટ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રકારની સામગ્રી સામાન્ય ધાતુની તુલનામાં હળવી હોવા છતાં મજબૂત હોય છે. વજન ઓછું થવાથી રૉકેટની પેલોડ ક્ષમતા અને ઈંધણ કાર્યક્ષમતા સુધારવામાં મદદ મળે છે.
સ્કાયરૂટની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, વિક્રમ-1ને લો-અર્થ ઓર્બિટમાં 350 કિલોગ્રામ સુધીનો અને સન-સિંક્રોનસ ઓર્બિટમાં 260 કિલોગ્રામ સુધીનો પેલોડ લઈ જવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ રૉકેટ ખાસ કરીને નાના સેટેલાઇટ, ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેટર અને સમર્પિત અથવા રાઇડશેર મિશન માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
સોલિડ અને લિક્વિડ પ્રોપલ્શનનું સંયોજન
વિક્રમ-1 ચાર તબક્કાવાળું રૉકેટ છે. તેના શરૂઆતના તબક્કાઓમાં સોલિડ પ્રોપલ્શન સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે ઉપરના તબક્કામાં ચોક્કસ ઓર્બિટલ પ્લેસમેન્ટ માટે લિક્વિડ પ્રોપલ્શન ટેક્નોલોજીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
રૉકેટનો રી-સ્ટાર્ટ કરી શકાય તેવો ઉપરનો તબક્કો પેલોડને જરૂરી કક્ષા સુધી વધુ ચોકસાઈથી પહોંચાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. આ ક્ષમતા ભવિષ્યમાં એક જ મિશનમાં વિવિધ કક્ષાઓમાં એકથી વધુ નાના સેટેલાઇટ મૂકવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ISROએ ઓગસ્ટ 2025માં શ્રીહરિકોટા ખાતે વિક્રમ-1ના પ્રથમ તબક્કાના ‘કલામ-1200’ સોલિડ મોટરનું સફળ સ્ટેટિક પરીક્ષણ કર્યું હતું. આ મોટર લગભગ 11 મીટર લાંબી હતી અને તેમાં આશરે 30 ટન પ્રોપેલન્ટનો ઉપયોગ થયો હતો.
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના કોણે કરી?
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના વર્ષ 2018માં પવન કુમાર ચંદના અને નાગા ભરત ડાકાએ કરી હતી. બંને ISRO સાથે કામ કરી ચૂકેલા પૂર્વ સ્પેસ વૈજ્ઞાનિક અને એન્જિનિયર છે.
પવન કુમાર ચંદના હાલમાં કંપનીના સહ-સ્થાપક અને મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી તરીકે કાર્યરત છે, જ્યારે નાગા ભરત ડાકા કંપનીના સહ-સ્થાપક અને મુખ્ય સંચાલન અધિકારી છે.
કંપનીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાના સેટેલાઇટ માટે ઝડપી, વિશ્વસનીય અને ઓછા ખર્ચની કોમર્શિયલ લોન્ચ સેવા ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. નવેમ્બર 2025માં વડાપ્રધાન મોદીએ સ્કાયરૂટના ‘ઇન્ફિનિટી કેમ્પસ’નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું અને વિક્રમ-1નું અનાવરણ કર્યું હતું.
#WATCH | Vikram-1 Test Flight-1 has reached orbit. India's first privately developed orbital rocket has completed its final burn and injected its payloads into a ~450 km orbit, making India the third country in the world with private orbital launch capability.
(Source: Skyroot… pic.twitter.com/GDB9BtA1b9
— ANI (@ANI) July 18, 2026
નાના સેટેલાઇટ બજારમાં ભારત માટે નવી તક
વિશ્વભરમાં નાના સેટેલાઇટની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. પૃથ્વી નિરીક્ષણ, સંચાર, હવામાન, કૃષિ, નકશાકરણ, ઇન્ટરનેટ સેવાઓ અને રક્ષા ક્ષેત્રમાં નાના સેટેલાઇટનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.
હાલ અનેક નાના સેટેલાઇટને મોટા રૉકેટમાં અન્ય પેલોડ સાથે રાઇડશેર તરીકે મોકલવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં સેટેલાઇટ કંપનીને રૉકેટના સમયપત્રક અને નક્કી કરાયેલી કક્ષા પર આધાર રાખવો પડે છે. વિક્રમ શ્રેણીનાં રૉકેટ સફળ કોમર્શિયલ સેવા શરૂ કરે તો ગ્રાહકોને પોતાના પેલોડ માટે સમર્પિત અને વધુ લવચીક લોન્ચ વિકલ્પ મળી શકે છે.
કોમર્શિયલ સ્પેસ માર્કેટમાં ભારતની દાવેદારી
વિક્રમ-1 મિશનની સફળતા બાદ ભારત માટે વૈશ્વિક કોમર્શિયલ સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ બજારમાં નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
ભારત પહેલાથી જ ISROના PSLV અને અન્ય પ્રક્ષેપણ વાહનો દ્વારા વિદેશી સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાનો લાંબો અનુભવ ધરાવે છે. ખાનગી કંપનીઓના પ્રવેશથી દેશની કુલ લોન્ચ ક્ષમતા વધી શકે છે અને ગ્રાહકોને અલગ-અલગ કદ તથા ખર્ચના વિકલ્પ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
સ્કાયરૂટ ઉપરાંત ભારતની અન્ય ખાનગી સ્પેસ કંપનીઓ પણ રૉકેટ, સેટેલાઇટ, પ્રોપલ્શન, સ્પેસ ડેટા અને લોન્ચ સેવાઓના ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહી છે. આથી દેશમાં સંપૂર્ણ ખાનગી સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમ વિકસવાની સંભાવના વધી છે.
રોજગારી અને ટેક્નોલોજી વિકાસને મળશે વેગ
ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગના વિકાસથી માત્ર રૉકેટ કંપનીઓને જ નહીં, પરંતુ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સોફ્ટવેર, કમ્પોઝિટ મટિરિયલ, 3D પ્રિન્ટિંગ, પ્રોપલ્શન અને સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રોને પણ લાભ થઈ શકે છે.
આ ક્ષેત્રમાં એરોસ્પેસ એન્જિનિયર, મિકેનિકલ એન્જિનિયર, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ નિષ્ણાત, ડેટા વૈજ્ઞાનિક, મટિરિયલ સાયન્ટિસ્ટ અને ટેક્નિશિયન માટે રોજગારીની નવી તકો ઊભી થવાની અપેક્ષા છે.
આ ઉપરાંત ખાનગી કંપનીઓ વચ્ચે વધતી સ્પર્ધા નવી ટેક્નોલોજી, ઝડપી ઉત્પાદન અને લોન્ચ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
મિશનના ડેટા પર રહેશે વિશ્વની નજર
વિક્રમ-1ના સફળ લિફ્ટ-ઓફ સાથે મિશનનો પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો પૂર્ણ થયો છે. હવે રૉકેટના તમામ તબક્કાઓ, ફ્લાઇટ ટ્રેજેક્ટરી, સ્ટેજ સેપરેશન, એન્જિનના પ્રદર્શન અને પેલોડ ડિપ્લોયમેન્ટ અંગે મળેલા ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે.
મિશનનો સંપૂર્ણ ટેકનિકલ અહેવાલ સ્કાયરૂટ અથવા સંબંધિત સત્તાવાર સંસ્થાઓ દ્વારા જાહેર થયા બાદ રૉકેટની અંતિમ કામગીરી અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળશે.
તેમ છતાં ભારતની ખાનગી કંપની દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ઓર્બિટલ-ક્લાસ રૉકેટનું ભારતીય ધરતી પરથી પ્રક્ષેપણ દેશના સ્પેસ ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ તરીકે નોંધાશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
