અમેરિકાની જાણીતી પરોપકારી સંસ્થા ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન (Ford Foundation)એ નવી દિલ્હીના લુટિયન્સ ઝોનમાં આવેલા 55, લોધી એસ્ટેટ સ્થિત પોતાના દાયકાઓ જૂના કાર્યાલયમાંથી વિદાય લીધી છે. સરકારી મિલકતની લીઝ પૂર્ણ થયા બાદ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જગ્યા ખાલી કરાવવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી. ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન આ સ્થળેથી લગભગ છ દાયકાથી પોતાની કામગીરી ચલાવી રહ્યું હતું.
કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2025માં આ સરકારી મિલકત પરત મેળવવાની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. ત્યારબાદ ફોર્ડ ફાઉન્ડેશને ફેબ્રુઆરીમાં બિલ્ડિંગ ખાલી કરી દીધું હતું. સંસ્થાએ સ્વૈચ્છિક રીતે જગ્યા ખાલી કરી હોવાથી કોઈ બળપ્રયોગની જરૂર પડી નહોતી. ત્યારબાદ માર્ચમાં ફાઉન્ડેશને પોતાની વેબસાઇટ પર દિલ્હીના સંસદ માર્ગ સ્થિત DLF સેન્ટરનું નવું સરનામું દર્શાવ્યું હતું.
લોધી એસ્ટેટની જગ્યા હવે બે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓને
ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનના કાર્યાલય તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી આ સરકારી મિલકતનો હવે નવા હેતુ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારના Directorate of Estates દ્વારા બિલ્ડિંગના ગ્રાઉન્ડ અને ફર્સ્ટ ફ્લોરને ભારતના નેતૃત્વ હેઠળ શરૂ થયેલી બે આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ—International Big Cat Alliance (IBCA) અને Global Biofuels Alliance (GBA)—માટે ફાળવવામાં આવ્યા છે.
આ નિર્ણયને કારણે દિલ્હીના મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારમાં બંને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોને કાયમી કાર્યાલય માટે જગ્યા મળશે. બંને પહેલ ભારત દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે શરૂ કરવામાં આવી હોવાથી આ ફાળવણીનું રાજદ્વારી અને સંસ્થાકીય મહત્વ પણ છે.
PM મોદીની બે વૈશ્વિક પહેલને મળશે નવું સરનામું
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વર્ષ 2023માં International Big Cat Allianceની શરૂઆત કરી હતી. આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ વાઘ, સિંહ, ચિત્તા, હિમ દીપડા સહિત વિશ્વની મોટી બિલાડી પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે વિવિધ દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવાનો છે.
IBCA અત્યાર સુધી દિલ્હીના શાંતિ નિકેતન વિસ્તારમાં આવેલા કામચલાઉ કાર્યાલયમાંથી પોતાની કામગીરી ચલાવી રહ્યું હતું. હવે તેને લોધી એસ્ટેટના આ કેમ્પસમાં જગ્યા મળશે.
આ જ રીતે Global Biofuels Allianceની શરૂઆત પણ 2023માં નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી G20 Summit દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. આ આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલનો હેતુ બાયોફ્યુઅલ્સના ઉપયોગ, ટેક્નોલોજી, નીતિ અને વૈશ્વિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
હવે IBCA અને GBA બંનેને લોધી એસ્ટેટના આ મહત્વપૂર્ણ સરકારી કેમ્પસમાં કાર્યાલય મળવાથી ભારતના નેતૃત્વ હેઠળ શરૂ થયેલી આ વૈશ્વિક પહેલોને સંસ્થાકીય સ્તરે વધુ મજબૂતી મળશે.
અમેરિકન આર્કિટેક્ટ જોસેફ સ્ટેઈને તૈયાર કરી હતી ડિઝાઇન
55, લોધી એસ્ટેટનું આ કેમ્પસ સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ બિલ્ડિંગની ડિઝાઇન જાણીતા અમેરિકન આર્કિટેક્ટ જોસેફ સ્ટેઈન દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
દાયકાઓ દરમિયાન આ કેમ્પસમાં ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન ઉપરાંત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને તેની સાથે જોડાયેલી કેટલીક એજન્સીઓના કાર્યાલયો પણ રહ્યા છે. કેમ્પસના અન્ય ભાગોમાં કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની હાજરી યથાવત છે.
1952થી ભારતમાં કાર્યરત છે Ford Foundation
ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનની ભારતમાં હાજરી સાત દાયકાથી વધુ જૂની છે. સંસ્થાએ 1952માં નવી દિલ્હીમાં પોતાનું કાર્યાલય શરૂ કર્યું હતું. ત્યારથી તેણે કૃષિ, શિક્ષણ, વિકાસ, સામાજિક ક્ષેત્ર, શહેરી આયોજન અને નાગરિક સમાજ સાથે જોડાયેલા અનેક પ્રોજેક્ટ્સને ગ્રાન્ટ અને અન્ય પ્રકારની સહાય આપી છે.
ભારતના વિકાસના પ્રારંભિક દાયકાઓમાં પણ ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન વિવિધ વિકાસ કાર્યક્રમો અને સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલું રહ્યું હતું. જોકે સમયાંતરે તેના દ્વારા ભારતીય NGO અને અન્ય સંસ્થાઓને આપવામાં આવતા વિદેશી ફંડિંગને લઈને રાજકીય વિવાદો પણ ઊભા થયા છે.
2015માં ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનના ફંડિંગ પર સર્જાયો હતો વિવાદ
વર્ષ 2015માં ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનનું નામ ભારતમાં મોટા વિવાદમાં આવ્યું હતું. ગુજરાત સરકારે એક્ટિવિસ્ટ તીસ્તા સેતલવાડ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓને ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન તરફથી મળેલી ગ્રાન્ટ અંગે કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.
ત્યારબાદ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન દ્વારા ભારતમાં મોકલવામાં આવતા ફંડને વિશેષ તપાસ હેઠળ મૂક્યું હતું. સંસ્થાને એવી શ્રેણીમાં રાખવામાં આવી હતી જેમાં તેના દ્વારા ભારતમાં મોકલાતા નાણાં માટે સરકારી મંજૂરી જરૂરી બની હતી. જોકે બાદમાં 2016માં આ નિયંત્રણ હટાવવામાં આવ્યું હતું.
તીસ્તા સેતલવાડ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાને ગ્રાન્ટનો મુદ્દો
તીસ્તા સેતલવાડ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાને ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન દ્વારા આપવામાં આવેલી આશરે 2.9 લાખ ડૉલરની ગ્રાન્ટ પણ તે સમયે ચર્ચાનો વિષય બની હતી. આ ફંડનો ઉપયોગ અને તેની સાથે જોડાયેલી નિયમનકારી શરતો અંગે વિવિધ પક્ષોએ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન તરફથી ભારતમાં વિવિધ નાગરિક સમાજ સંગઠનોને આપવામાં આવેલી ગ્રાન્ટને લઈને રાજકીય ચર્ચા લાંબા સમય સુધી ચાલી હતી.
અરવિંદ કેજરીવાલ સાથે જોડાયેલી NGOના ફંડિંગની પણ થઈ હતી ચર્ચા
દિલ્હીના રાજકારણમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં અરવિંદ કેજરીવાલ સાથે જોડાયેલી કેટલીક NGO અને તેમની પ્રવૃત્તિઓને મળેલી વિદેશી ગ્રાન્ટ અંગે પણ ભૂતકાળમાં રાજકીય દાવા અને ચર્ચાઓ થઈ હતી. તેમાં ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનનું નામ પણ સામે આવ્યું હતું.
જોકે આવા ફંડિંગ સંબંધિત રાજકીય આરોપોને ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનના લોધી એસ્ટેટ કાર્યાલયની લીઝ સમાપ્ત થવાના હાલના નિર્ણયથી અલગ બાબત તરીકે જોવું જરૂરી છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર લોધી એસ્ટેટની મિલકત પરત મેળવવાની કાર્યવાહીનું મુખ્ય કારણ સરકારી પ્રોપર્ટીની લીઝ પૂર્ણ થવી હતું.
ADRને પણ મળ્યું હતું Ford Foundationનું ફંડિંગ
Association for Democratic Reforms (ADR)ને મળેલા ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનના ફંડિંગ અંગે પણ અગાઉ ચર્ચા થઈ ચૂકી છે. ઉપલબ્ધ જાહેર નાણાકીય વિગતોને ટાંકતા અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ADRને 2016-17માં ₹70 લાખથી વધુ, 2017-18માં લગભગ ₹2 કરોડ અને 2018-19માં ₹60 લાખથી વધુની રકમ ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન તરફથી મળી હતી.
ADR ચૂંટણી સુધારા, રાજકીય પક્ષોની નાણાકીય માહિતી અને ઉમેદવારો સંબંધિત ડેટા પર કામ કરતી સંસ્થા છે. તેના વિદેશી ફંડિંગ અંગે સમયાંતરે રાજકીય ચર્ચા અને કાનૂની પ્રશ્નો ઊભા થતા રહ્યા છે.
ફંડિંગ વિવાદ અને લીઝ સમાપ્ત થવાની કાર્યવાહી અલગ મુદ્દા
ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન સાથે ભૂતકાળમાં અનેક ફંડિંગ વિવાદો જોડાયેલા રહ્યા હોવા છતાં લોધી એસ્ટેટની મિલકત ખાલી કરાવવાની હાલની કાર્યવાહી અંગે અહેવાલોમાં લીઝ પૂર્ણ થવાને મુખ્ય કારણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
આથી ભૂતકાળના ફંડિંગ વિવાદો અને હાલની મિલકત સંબંધિત કાર્યવાહી વચ્ચે સીધો કારણ-પરિણામનો સંબંધ સ્થાપિત કરવો યોગ્ય નથી. જોકે લગભગ છ દાયકા બાદ ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનનું આ સરનામું બદલાવું અને એ જ જગ્યા ભારતના નેતૃત્વ હેઠળની બે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓને ફાળવવી નોંધપાત્ર ઘટનાક્રમ છે.
Ford Foundationની જૂની ઓફિસમાં હવે IBCA અને GBA
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ બાદ 55, લોધી એસ્ટેટનું સરકારી પરિસર નવા અધ્યાયમાં પ્રવેશી રહ્યું છે. એક સમયે ફોર્ડ ફાઉન્ડેશનના ભારત સ્થિત મુખ્ય કાર્યાલય તરીકે ઓળખાતી આ જગ્યાનો ઉપયોગ હવે International Big Cat Alliance અને Global Biofuels Alliance જેવી ભારતના નેતૃત્વ હેઠળની આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ માટે કરવામાં આવશે.
એક તરફ આ નિર્ણય કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સરકારી મિલકત પરત મેળવવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે, તો બીજી તરફ ભારત દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી વૈશ્વિક સંસ્થાઓને દિલ્હીમાં મહત્વપૂર્ણ કાર્યાલય ઉપલબ્ધ કરાવવાની દિશામાં પણ મોટું પગલું છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
