દેશમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (Special Intensive Revision – SIR) અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે ભારતના ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહત્વપૂર્ણ સોગંદનામું દાખલ કર્યું છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે કરવામાં આવેલી અરજીના જવાબમાં પંચે જણાવ્યું છે કે SIR સંબંધિત ત્રણેય મુખ્ય આદેશો ચૂંટણી પંચના ત્રણેય સભ્યોની સર્વસંમતિથી જારી કરવામાં આવ્યા હતા. પંચે મતદાર નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6માં ગેરકાયદેસર ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાના આરોપોને પણ નકારી કાઢ્યા છે. 26 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ દાખલ કરાયેલા આ સોગંદનામાને કારણે ચૂંટણી પંચની કામગીરી, બંધારણીય સત્તાઓ અને નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગેનો કાનૂની વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે.
SIR વિવાદમાં ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યો પોતાનો પક્ષ
દેશમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયાને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાજકીય અને કાનૂની સ્તરે સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. વિપક્ષી પક્ષો અને કેટલાક નાગરિક સંગઠનોએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી, મતદાર યાદીની ચકાસણી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ અંગે વાંધા ઉઠાવ્યા છે.
આ વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું દાખલ કરીને પોતાની કામગીરીનો બચાવ કર્યો છે. પંચનું કહેવું છે કે SIR સંબંધિત નિર્ણયો બંધારણીય જોગવાઈઓ અને લાગુ કાયદા અનુસાર લેવામાં આવ્યા છે. પંચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આંતરિક ચર્ચા દરમિયાન કોઈ ચૂંટણી કમિશનર દ્વારા સવાલ કે વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવે તો તેને અંતિમ સત્તાવાર નિર્ણય સામેની અસહમતી તરીકે આપમેળે ગણી શકાય નહીં.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે અરજીમાં શું આક્ષેપ કરવામાં આવ્યા?
આ વિવાદના કેન્દ્રમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી પંચના અન્ય બે સભ્યો સુખબીર સિંઘ સંધુ તથા વિવેક જોશીની નિર્ણય પ્રક્રિયા છે. અરજદારો તરફથી એવો સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે શું મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોની યોગ્ય મંજૂરી વિના લીધા હતા?
ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અને સભ્યો વચ્ચેના સંભવિત મતભેદ અંગે પ્રકાશિત થયેલા અખબારી અહેવાલો બાદ આ મુદ્દો કાનૂની વિવાદનું સ્વરૂપ ધારણ કરી ગયો હતો. અરજદારોની દલીલ અનુસાર, ચૂંટણી પંચ એક બહુસભ્ય બંધારણીય સંસ્થા હોવાથી તેના નિર્ણયો કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અનુસાર જ લેવાવા જોઈએ. બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે સોગંદનામામાં દાવો કર્યો છે કે સંબંધિત SIR આદેશો માટે જરૂરી સર્વસંમતિ પ્રાપ્ત કરવામાં આવી હતી.
SIRના ત્રણેય મહત્વપૂર્ણ આદેશ સર્વસંમતિથી જારી કરાયા હોવાનો ચૂંટણી પંચનો દાવો
ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરેલા સોગંદનામામાં SIR સંબંધિત ત્રણ મહત્વપૂર્ણ આદેશોની વિગતો આપી છે. પંચ અનુસાર, 24 જૂન, 2025, 27 ઓક્ટોબર, 2025 અને 14 મે, 2026ના રોજ જારી કરવામાં આવેલા આદેશો ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની સર્વસંમતિ પર આધારિત હતા. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે આ આદેશો કોઈ એક વ્યક્તિના સ્વતંત્ર નિર્ણયનું પરિણામ નહોતા, પરંતુ સંસ્થાકીય નિર્ણય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
પંચે આક્ષેપોનો જવાબ આપતાં જણાવ્યું છે કે આંતરિક ચર્ચા દરમિયાન થયેલી નોંધો અને અંતિમ નિર્ણય વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. આ બાબત સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ચાલી રહેલા વિવાદમાં મહત્વપૂર્ણ બની છે, કારણ કે અરજીમાં ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોની કાયદાકીય માન્યતા અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની ભૂમિકા અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
બંધારણની કલમ 324 અને 2023ના કાયદાની કલમ 18નો ચૂંટણી પંચે આપ્યો હવાલો
ચૂંટણી પંચે પોતાની નિર્ણય પ્રક્રિયાના બચાવમાં ભારતીય બંધારણની કલમ 324 અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો સંબંધિત 2023ના કાયદાની કલમ 18નો હવાલો આપ્યો છે. બંધારણની કલમ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચને ચૂંટણીઓની દેખરેખ, દિશાનિર્દેશન અને નિયંત્રણ સંબંધિત બંધારણીય સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
જ્યારે 2023ના કાયદાની કલમ 18 ચૂંટણી પંચના સભ્યો વચ્ચે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે. આ જોગવાઈ મુજબ પંચે શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી નિર્ણય લેવાનો હોય છે. જો સભ્યો વચ્ચે મતભેદ રહે અને સર્વસંમતિ શક્ય ન બને, તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે. ચૂંટણી પંચની દલીલ છે કે સંબંધિત SIR આદેશો આ કાયદાકીય વ્યવસ્થા અનુસાર જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
ફાઇલ પરના મતભેદ અને અંતિમ નિર્ણય વચ્ચે તફાવત હોવાની પંચની સ્પષ્ટતા
સોગંદનામામાં ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું છે કે કોઈ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેતા પહેલાં સભ્યો વચ્ચે ચર્ચા, પ્રશ્નોત્તરી અને વિવિધ અભિપ્રાયોની આપલે થવી સામાન્ય વહીવટી પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. આંતરિક ફાઇલ પર કોઈ સભ્ય દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણી, પ્રશ્ન કે વાંધાને અંતિમ નિર્ણય તરીકે ગણવો યોગ્ય નથી, એવી પંચની દલીલ છે.
ચૂંટણી પંચ અનુસાર, તમામ સંબંધિત અભિપ્રાયો અને ચર્ચાઓને ધ્યાનમાં લીધા બાદ સક્ષમ સત્તાધિકારી દ્વારા સત્તાવાર આદેશ જારી કરવામાં આવે ત્યારે જ નિર્ણય અંતિમ સ્વરૂપ મેળવે છે. આથી માત્ર આંતરિક નોંધો અથવા ચર્ચા દરમિયાન વ્યક્ત થયેલા મતભેદના આધારે અંતિમ આદેશ ગેરકાયદેસર હોવાનું સાબિત થતું નથી, એવો પંચનો પક્ષ છે. જોકે આ દલીલોની કાયદાકીય માન્યતા અને સંબંધિત દસ્તાવેજોના મૂલ્યાંકનનો અંતિમ નિર્ણય સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કરવામાં આવશે.
ફોર્મ-6માં ફેરફાર કરવાના આરોપો ચૂંટણી પંચે ફગાવ્યા
SIR વિવાદનો બીજો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો મતદાર યાદીમાં નવા મતદાર તરીકે નામ નોંધાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6 સાથે જોડાયેલો છે. કેટલાક અહેવાલો અને અરજદારોના આક્ષેપોમાં SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન ફોર્મ-6માં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે ફોર્મ-6માં કોઈ સુધારો કરવામાં આવ્યો નથી.
પંચ અનુસાર, મતદાર નોંધણી સંબંધિત નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની કાયદાકીય પ્રક્રિયા અલગ છે અને આવા નિયમોમાં સુધારો કરવાની સત્તા કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે. પંચે જણાવ્યું છે કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન લેવામાં આવેલું વધારાનું ડિક્લેરેશન ફોર્મ-6નો ભાગ નહોતું, પરંતુ અલગ દસ્તાવેજ હતું. આથી ફોર્મ-6માં ગેરકાયદેસર ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાના આક્ષેપોને ચૂંટણી પંચે નકારી કાઢ્યા છે.
બે ચૂંટણી કમિશનરોએ કેબિનેટ સચિવને પત્ર લખ્યા હોવાનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં
ચૂંટણી પંચની આંતરિક વહીવટી કામગીરીને લઈને થયેલા મતભેદોનો મુદ્દો પણ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થયો છે. અહેવાલો અનુસાર, 28 જુલાઈએ ચૂંટણી પંચમાં ડેપ્યુટેશન પર આવેલા એક વરિષ્ઠ અધિકારી દ્વારા આંતરિક કામકાજની વહેંચણી સંબંધિત આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો હતો.
ત્યારબાદ 29 જુલાઈએ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંઘ સંધુ અને વિવેક જોશીએ આ વહીવટી આદેશ તથા સંબંધિત અધિકારીની કામગીરી અંગે વાંધો વ્યક્ત કરતાં કેબિનેટ સચિવને અલગ-અલગ પત્રો લખ્યા હતા. 30 જુલાઈએ બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ સંયુક્ત આદેશ જારી કર્યો હતો, જેના પરિણામે અગાઉનો વહીવટી આદેશ અમલમાં આવી શક્યો નહોતો.
આ ઘટનાથી ચૂંટણી પંચની આંતરિક વહીવટી બાબતોમાં મતભેદો થયા હોવાની વિગતો સામે આવી હતી. જોકે ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે કોઈ વહીવટી મુદ્દે થયેલા મતભેદના આધારે SIR સંબંધિત તમામ નિર્ણયો એકતરફી રીતે લેવાયા હોવાનું માની શકાય નહીં.
અખબારી અહેવાલના આધારે અરજી કરવાની કાયદાકીય યોગ્યતા સામે પંચે ઉઠાવ્યા સવાલ
ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં અરજીના આધાર અંગે પણ વાંધો વ્યક્ત કર્યો છે. પંચની દલીલ અનુસાર, અરજીમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક આક્ષેપો મુખ્યત્વે એક અખબારી અહેવાલ પર આધારિત છે. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે અખબારી અહેવાલને તેના આધારે દર્શાવાયેલા તમામ આક્ષેપોનો સ્વતંત્ર અને નિર્ણાયક પુરાવો ગણી શકાય નહીં.
પંચના જણાવ્યા પ્રમાણે, આંતરિક ચર્ચા દરમિયાન વ્યક્ત થયેલા વિચારો અને અંતિમ સત્તાવાર નિર્ણય વચ્ચે તફાવત હોય છે. તેથી, ફાઇલ પરની કોઈ આંતરિક ચર્ચા કે મતભેદના આધારે આખી નિર્ણય પ્રક્રિયાને ગેરકાયદેસર ગણાવી શકાય નહીં.
અંતમાં પંચે દલીલ કરી છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કામગીરી કરતા રોકવાની માંગ કાયદાકીય રીતે ટકી શકે તેમ નથી. ત્રણ સભ્યોની વ્યવસ્થા એટલા માટે જ બનાવવામાં આવી છે જેથી મતભેદના સમયે કાયદા મુજબ નિર્ણય લઈ શકાય. આ આધારે પંચે અરજીમાં માગવામાં આવેલી તમામ બાબતોનો વિરોધ કર્યો છે.
નોંધનીય છે કે વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી અને AIMIMના વડા અસદુદ્દીન ઓવૈસી સહિતના નેતાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજીઓ કરી છે. રાહુલ ગાંધીએ માંગ કરી છે કે ચૂંટણી પંચની બેઠકોની નોંધો અને ફાઇલો મંગાવીને તપાસ કરવામાં આવે કે નિર્ણયોમાં તમામ સભ્યોની મંજૂરી હતી કે નહીં. જ્યારે ઓવૈસીએ SIR પ્રક્રિયાને પડકારી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
