Skip to content
રવિવાર, નવેમ્બર 22, 2026 Ahmedabad 28°C

વ્યારા વન વિભાગના ‘વનશ્રી મોડેલ’થી આદિવાસી મહિલાઓ બની આત્મનિર્ભર, વાર્ષિક રૂ. 1 કરોડથી વધુનો કારોબાર

વ્યારા વન વિભાગના વનશ્રી મોડેલ હેઠળ ચાર મહિલા સંચાલિત રેસ્ટોરન્ટોનું વાર્ષિક રૂ. 1.01 કરોડનું ટર્નઓવર. 50થી વધુ આદિવાસી મહિલાઓને રોજગારી અને 100 પરિવારોને લાભ.

વ્યારા વન વિભાગના ‘વનશ્રી મોડેલ’થી આદિવાસી મહિલાઓ બની આત્મનિર્ભર, વાર્ષિક રૂ. 1 કરોડથી વધુનો કારોબાર

ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં મહિલા સશક્તિકરણ, સ્વરોજગાર અને વન આધારિત આર્થિક વિકાસનું અનોખું ઉદાહરણ વ્યારા વન વિભાગ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. વન પર્યટનને સ્થાનિક લોકોની આજીવિકા સાથે જોડવાના હેતુથી અમલમાં મૂકવામાં આવેલું ‘વનશ્રી મોડેલ’ આદિવાસી મહિલાઓ માટે આર્થિક આત્મનિર્ભરતાનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહ્યું છે. વ્યારા વન વિભાગ હેઠળ કાર્યરત ચાર વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટોનું સંયુક્ત વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. 1 કરોડથી વધુ નોંધાયું છે. આ પહેલથી 50થી વધુ સ્થાનિક આદિવાસી મહિલાઓને સીધી રોજગારી મળી રહી છે, જ્યારે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે આશરે 100 પરિવારોની આજીવિકા પર સકારાત્મક અસર થઈ રહી છે.

વન, મહિલા સશક્તિકરણ અને આર્થિક વિકાસનો અનોખો સંગમ

મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમજ વન મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયા અને રાજ્ય વન મંત્રી પ્રવીણ માળીના નેતૃત્વમાં વન વિભાગ દ્વારા સ્થાનિક સમુદાયોને વન આધારિત આજીવિકા સાથે જોડવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ પ્રયાસોના ભાગરૂપે વ્યારા વન વિભાગનું ‘વનશ્રી મોડેલ’ આદિવાસી મહિલાઓ માટે રોજગારીની સાથે વ્યવસાયિક વિકાસની તકો ઊભી કરી રહ્યું છે.

આ મોડેલની વિશેષતા એ છે કે તેમાં વન પર્યટન, સ્થાનિક ખેતપેદાશો, પરંપરાગત આદિવાસી ભોજન અને મહિલા સ્વસહાય જૂથોને એક જ વ્યવસ્થામાં જોડવામાં આવ્યા છે. જે મહિલાઓ અગાઉ મજૂરી કરીને પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવતી હતી, તેઓ આજે રેસ્ટોરન્ટના સંચાલન, નાણાકીય વ્યવહાર, કર્મચારીઓના સંચાલન અને ગ્રાહક સેવાઓ જેવી મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સંભાળી રહી છે. આ પહેલ આદિવાસી મહિલાઓને માત્ર રોજગારી પૂરતી મર્યાદિત રાખતી નથી, પરંતુ તેમને સ્વતંત્ર ઉદ્યોગસાહસિક તરીકે આગળ વધવાની તક પણ પૂરી પાડે છે.

ચાર વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટોનું સંચાલન મહિલા સખી મંડળોના હાથમાં

સુરત વન વર્તુળના વન સંરક્ષક પુનિત નૈય્યર (IFS)એ જણાવ્યું હતું કે સુરત વન વર્તુળ હેઠળ આવતા વ્યારા વન વિભાગમાં ચાર વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટો કાર્યરત છે. આ તમામ રેસ્ટોરન્ટોનું સંચાલન સ્થાનિક મહિલા સ્વસહાય જૂથો અને સખી મંડળો દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ રેસ્ટોરન્ટોમાં મુલાકાતીઓને નાગલીના રોટલા, પરંપરાગત કઠોળ, નાગલીના લાડુ સહિતની સ્થાનિક આદિવાસી વાનગીઓ પીરસવામાં આવે છે. આ વાનગીઓ પ્રવાસીઓને આદિવાસી સમાજની પરંપરાગત ખાણીપીણી અને સંસ્કૃતિનો પરિચય કરાવે છે.

આ સાથે સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદિત કૃષિ પેદાશોને બજાર ઉપલબ્ધ થાય છે અને મહિલાઓને સ્વરોજગારની તકો મળે છે. વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટો સ્થાનિક સંસ્કૃતિના સંવર્ધન સાથે ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

મજૂરી કરતી મહિલાઓ હવે બની રેસ્ટોરન્ટ સંચાલક અને બિઝનેસ લીડર

વ્યારા વન વિભાગના નાયબ વન સંરક્ષક સચિન ગુપ્તા (IFS)એ જણાવ્યું હતું કે ‘વનશ્રી મોડેલ’ આદિવાસી મહિલાઓના સશક્તિકરણનું પ્રતીક બની રહ્યું છે. આ મોડેલ હેઠળ મહિલાઓને રોજગારીની સાથે વ્યવસાય સંચાલન અને નેતૃત્વની તાલીમ પણ આપવામાં આવે છે.

તેમણે જણાવ્યું કે અગાઉ મજૂરીકામ કરતી મહિલાઓ આજે સ્વતંત્ર રીતે રેસ્ટોરન્ટ અને વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરી રહી છે. મહિલા સ્વસહાય જૂથો દ્વારા સંચાલિત આ કેન્દ્રોમાં મહિલાઓ ખરીદી, રસોઈ, ગ્રાહક વ્યવહાર, હિસાબી કામગીરી અને વ્યવસાયના અન્ય મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો જાતે લે છે.

આ પરિવર્તનથી મહિલાઓમાં આત્મવિશ્વાસ, આર્થિક સુરક્ષા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાનો વિકાસ થયો છે. પરિવારની આવકમાં યોગદાન આપવાની સાથે મહિલાઓ સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

વનશ્રી મોડેલથી બાળકોના શિક્ષણ અને પરિવારના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો

વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટો દ્વારા મળતી નિયમિત આવક આદિવાસી પરિવારોની જીવનશૈલીમાં પણ સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી રહી છે. અગાઉ અનિયમિત મજૂરી પર નિર્ભર પરિવારોને હવે આવકનો વધુ સ્થિર સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ થયો છે. આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો થતાં પરિવારો પોતાના બાળકોને ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ અને કોલેજોમાં અભ્યાસ માટે મોકલી રહ્યા છે. શિક્ષણ પાછળ ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા વધવાથી નવી પેઢી માટે વિકાસની વધુ તકો ઊભી થઈ રહી છે.

તે ઉપરાંત નાણાકીય આત્મનિર્ભરતાને કારણે તબીબી કટોકટી દરમિયાન પરિવારોને અન્ય લોકો પર નિર્ભર રહેવાની જરૂરિયાત ઘટી છે. સમયસર સારવાર મેળવવાની ક્ષમતા વધવાથી પરિવારની આરોગ્ય સુરક્ષામાં પણ સુધારો થયો હોવાનું વન વિભાગ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું છે.

વ્યારાની ચાર વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટોનું વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. 1.01 કરોડ

વ્યારા વન વિભાગ હેઠળ કાર્યરત ચાર વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટો મહિલા સ્વસહાય જૂથોના સંચાલનથી આવકનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની છે. આ ચારેય કેન્દ્રોનું સંયુક્ત વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે રૂ. 1.01 કરોડ થાય છે.

1. વ્યારા વનશ્રી: હેતવી સખી મંડળનું વાર્ષિક રૂ. 53 લાખનું ટર્નઓવર

વ્યારા ખાતે કાર્યરત વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટનું સંચાલન કરંજવેલ ગામના ‘હેતવી સખી મંડળ’ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ગ્રામીણ મહિલાઓનું આ જૂથ શહેરી વિસ્તારમાં સફળ ફૂડ એન્ટરપ્રાઇઝ ચલાવી રહ્યું છે.

અહીં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓ નાગલીના રોટલા, પરંપરાગત કઠોળ, નાગલીના લાડુ અને અન્ય સ્થાનિક વાનગીઓનો સ્વાદ માણવા આવે છે. આ કેન્દ્રનું વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે રૂ. 53 લાખ છે, જે ચારેય વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટોમાં સૌથી વધુ છે. આ રેસ્ટોરન્ટ ગ્રામીણ મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત વ્યવસાય કેવી રીતે આર્થિક રીતે સફળ બની શકે તેનું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે.

2. સોનગઢ વનશ્રી: 15 મહિલાઓના સાહસથી રૂ. 30 લાખનો કારોબાર

સોનગઢ ખાતે આવેલી વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટનું સંચાલન ચીકલદા ગામના ‘આદર્શ મહિલા મંડળ’ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

સુનિતાબેન ગામિત દ્વારા 15 સ્થાનિક મહિલાઓ સાથે શરૂ કરવામાં આવેલું આ કેન્દ્ર મહિલા સામૂહિક સાહસનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યું છે. અર્ધશહેરી વિસ્તારમાં કાર્યરત આ રેસ્ટોરન્ટનું વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે રૂ. 30 લાખ છે. આ કેન્દ્ર દ્વારા મહિલાઓને સ્થાનિક સ્તરે રોજગારી મળવાની સાથે વ્યવસાય સંચાલન અને ગ્રાહક સેવા ક્ષેત્રે અનુભવ પ્રાપ્ત થઈ રહ્યો છે.

3. પદમડુંગરી વનશ્રી: ઇકો-ટૂરિઝમ સાથે પરંપરાગત ભોજનનો અનુભવ

પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને ઇકો-ટૂરિઝમ માટે જાણીતા પદમડુંગરી વિસ્તારમાં આવેલી વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટનું સંચાલન ચુનાવાડી ગામના ‘સાઈ સખી મંડળ’ દ્વારા કરવામાં આવે છે. અહીં આવતા પ્રવાસીઓ કુદરતી વાતાવરણ અને જંગલના અનુભવની સાથે પરંપરાગત આદિવાસી વાનગીઓનો આનંદ માણી શકે છે.

આ કેન્દ્રનું વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે રૂ. 10 લાખ છે. વન પર્યટન સાથે સ્થાનિક ખાણીપીણીને જોડતી આ પહેલ પ્રવાસીઓ અને સ્થાનિક મહિલા સ્વસહાય જૂથો વચ્ચે આર્થિક જોડાણ ઊભું કરી રહી છે.

4. આંબાપાણી વનશ્રી: અંતરિયાળ વિસ્તારમાં મહિલાઓ માટે આવકની નવી તક

આંબાપાણી ખાતે આવેલી વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટનું સંચાલન ‘પ્રગતિ સખી મંડળ’ દ્વારા કરવામાં આવે છે. દૂરના જંગલ વિસ્તારમાં કાર્યરત આ કેન્દ્ર સ્થાનિક આદિવાસી ઉત્પાદકોને પ્રવાસીઓ સાથે જોડવાનું મહત્વપૂર્ણ કામ કરી રહ્યું છે. સ્થાનિક ખેતપેદાશો અને પરંપરાગત ભોજનના વેચાણ દ્વારા મહિલાઓ માટે આવકનું સાધન ઊભું કરવામાં આવ્યું છે. આ રેસ્ટોરન્ટનું વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે રૂ. 8 લાખ છે. આ પહેલ અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ વન પર્યટન આધારિત સ્વરોજગારની શક્યતાઓ દર્શાવે છે.

‘પહેલાં નિશ્ચિત આવક નહોતી, આજે આખી રેસ્ટોરન્ટ ચલાવું છું’ — સખી મંડળની મહિલા

વનશ્રી મોડેલથી મહિલાઓના જીવનમાં આવેલા પરિવર્તન અંગે કરંજવેલ ગામના હેતવી સખી મંડળના એક સભ્યે પોતાનો અનુભવ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વનશ્રી મોડેલ સાથે જોડાયા પહેલાં તેમની પાસે કોઈ નિશ્ચિત આવક નહોતી. પરંતુ આજે તેઓ સ્વતંત્ર રીતે રેસ્ટોરન્ટ ચલાવે છે અને પોતાના કર્મચારીઓને પગાર પણ આપે છે.

તેમના મતે, આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનીને અન્ય લોકોને રોજગારી આપવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવી એ તેમના જીવનમાં આવેલું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન છે. આ અનુભવ દર્શાવે છે કે યોગ્ય તક, તાલીમ અને વ્યવસાયિક માર્ગદર્શન મળવાથી ગ્રામીણ અને આદિવાસી મહિલાઓ સફળ ઉદ્યોગસાહસિક તરીકે પોતાની ઓળખ ઊભી કરી શકે છે.

સ્થાનિક ખેતપેદાશોથી લઈને રેસ્ટોરન્ટ સુધી સંપૂર્ણ આર્થિક વ્યવસ્થા

વનશ્રી મોડેલની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેની સ્થાનિક મૂલ્ય શૃંખલા છે. આ મોડેલમાં સ્થાનિક આદિવાસી ખેડૂતો, મહિલા સ્વસહાય જૂથો, રેસ્ટોરન્ટો અને પ્રવાસીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. રેસ્ટોરન્ટોમાં ઉપયોગમાં લેવાતી ખાદ્ય સામગ્રી સ્થાનિક ખેડૂતો પાસેથી મેળવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મહિલા સખી મંડળો દ્વારા આ સામગ્રીનું પ્રોસેસિંગ, રસોઈ અને પુરવઠાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે.

નાગલીના રોટલા, કઠોળ અને લાડુ જેવી પરંપરાગત વાનગીઓ પ્રવાસીઓને પીરસવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત મહિલાઓ સ્થાનિક ખેતપેદાશોનું વેચાણ કરીને વધારાની આવક પણ મેળવે છે. આ રીતે એક જ વ્યવસ્થામાં ખેતી, ખાદ્ય ઉત્પાદન, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકતા અને પ્રવાસનને જોડવામાં આવ્યા છે. પરિણામે સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં આવક અને રોજગારીની તકો ઊભી થઈ રહી છે.

આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને પરંપરાગત વાનગીઓને મળી નવી ઓળખ

વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટો માત્ર ભોજન પીરસવાના કેન્દ્રો નથી, પરંતુ આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને પરંપરાગત ખાણીપીણીના સંવર્ધન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની રહી છે. આદિવાસી વિસ્તારોમાં પ્રચલિત નાગલીના રોટલા, સ્થાનિક કઠોળ અને પરંપરાગત વાનગીઓને પ્રવાસીઓ સુધી પહોંચાડવાથી સ્થાનિક ખાદ્ય પરંપરાઓને નવી ઓળખ મળી રહી છે.

પ્રવાસીઓ આ વાનગીઓનો સ્વાદ માણવાની સાથે આદિવાસી સમાજની જીવનશૈલી અને સંસ્કૃતિથી પણ પરિચિત થાય છે. તેનાથી સ્થાનિક ઉત્પાદનોની માંગ વધવાની અને આદિવાસી ખેડૂતો તથા ઉત્પાદકોને વધુ બજાર મળવાની તકો ઊભી થાય છે.

વન થકી વિકાસનું મોડેલ અન્ય આદિવાસી વિસ્તારો માટે પણ પ્રેરણારૂપ

વ્યારા વન વિભાગનું વનશ્રી મોડેલ દર્શાવે છે કે વન સંસાધનો, સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને પર્યટનને યોગ્ય આયોજન સાથે જોડવામાં આવે તો આદિવાસી વિસ્તારોમાં ટકાઉ આજીવિકાની તકો ઊભી કરી શકાય છે. આ પહેલમાં મહિલાઓને માત્ર કામ આપવાના બદલે તેમને વ્યવસાયિક નિર્ણયો લેવાની, આવકનું સંચાલન કરવાની અને પોતાના સાહસને આગળ વધારવાની તક આપવામાં આવી છે.

વન વિભાગની આ પહેલ મહિલા સશક્તિકરણ, ગ્રામ્ય વિકાસ, સ્થાનિક ઉત્પાદનોના પ્રોત્સાહન અને ઇકો-ટૂરિઝમને એકસાથે આગળ વધારવાનું ઉદાહરણ બની રહી છે. વ્યારા, સોનગઢ, પદમડુંગરી અને આંબાપાણીની ચાર વનશ્રી રેસ્ટોરન્ટો દ્વારા વાર્ષિક રૂ. 1 કરોડથી વધુના કારોબાર સાથે 50થી વધુ મહિલાઓ અને આશરે 100 પરિવારોને આર્થિક લાભ મળી રહ્યો છે. આ મોડેલ આદિવાસી મહિલાઓની આત્મનિર્ભરતા અને સ્થાનિક સમુદાયના સર્વાંગી વિકાસની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

 

અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો

हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे

Like, Share and Subscribe our YouTube channel

🔗 https://www.youtube.com/@oneindianewscom-Gujarat

🔗 https://www.youtube.com/@oneindianewscom

Filed under Tapi Gujarat

Share this story

Latest News

View all
All latest news

Explore Districts

News from every corner of Gujarat.