ગુજરાતમાં દર વર્ષે અંદાજે 5,500થી 6,000 જેટલા સર્પદંશના કેસ નોંધાતા હોવાનું જણાવાયું છે. ખાસ કરીને ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન સાપ કરડવાની ઘટનાઓમાં વધારો જોવા મળે છે. વરસાદના કારણે સાપ પોતાના કુદરતી રહેઠાણમાંથી બહાર નીકળીને રહેણાંક વિસ્તારો, ખેતરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પહોંચી જતા હોય છે. પરિણામે ખેડૂતો, ખેતમજૂરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને સર્પદંશનું જોખમ વધુ રહે છે.
સર્પદંશના ગંભીર કિસ્સામાં સમયસર યોગ્ય સારવાર ન મળે તો દર્દીની સ્થિતિ ઝડપથી બગડી શકે છે. ખાસ કરીને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં હોસ્પિટલ સુધી પહોંચવામાં લાગતો સમય દર્દી માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્યની 108 એમ્બ્યુલન્સમાં એન્ટી સ્નેક વેનમની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાનો નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
108ની દરેક એમ્બ્યુલન્સમાં એન્ટી સ્નેક વેનમના 10 ડોઝ
રાજ્ય સરકારની નવી વ્યવસ્થા મુજબ 108 સેવા હેઠળ કાર્યરત તમામ એમ્બ્યુલન્સમાં એન્ટી સ્નેક વેનમના 10-10 ડોઝ ઉપલબ્ધ રાખવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. અગાઉ 108ની નિયમિત એમ્બ્યુલન્સમાં સર્પદંશની સારવાર માટે આ સુવિધા ઉપલબ્ધ હતી. હવે બાકી રહેલી અન્ય એમ્બ્યુલન્સને પણ એન્ટી વેનમના ડોઝ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ સર્પદંશના દર્દીઓને હોસ્પિટલ પહોંચતા પહેલાં જરૂરી તબીબી સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. જોકે એન્ટી સ્નેક વેનમ દરેક દર્દીને આપવાનું હોતું નથી. દર્દીનાં લક્ષણો, સાપના ઝેરની અસર અને તબીબી મૂલ્યાંકનના આધારે જ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
અંતરિયાળ વિસ્તારોના દર્દીઓને મળશે મોટી રાહત
ગુજરાતના અનેક ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં આરોગ્ય કેન્દ્રો અને મોટી હોસ્પિટલો દૂર હોવાથી સર્પદંશના દર્દીઓને સારવાર માટે લાંબું અંતર કાપવું પડતું હોય છે. ઘણી વખત વાહનની વ્યવસ્થા ન હોવાના કારણે દર્દીને હોસ્પિટલ પહોંચાડવામાં વિલંબ થાય છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં હોસ્પિટલમાં જરૂરી સારવાર ઉપલબ્ધ ન હોવાથી દર્દીને બીજી હોસ્પિટલમાં ખસેડવાની ફરજ પડે છે.
આવા સંજોગોમાં 108 એમ્બ્યુલન્સમાં એન્ટી સ્નેક વેનમની ઉપલબ્ધતા દર્દીઓને ઉપયોગી બની શકે છે. એમ્બ્યુલન્સની ટીમ ઘટનાસ્થળે પહોંચીને દર્દીની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે અને જરૂરી પ્રાથમિક સારવાર સાથે હોસ્પિટલ સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરી શકે છે.
સર્પદંશના દર્દીઓ માટે સમયસર સારવાર અત્યંત જરૂરી
સાપ કરડવાના કિસ્સામાં સારવારમાં થતો વિલંબ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ઝેરી સાપના દંશથી શરીરની ચેતાતંત્ર, રક્ત પરિભ્રમણ પ્રણાલી અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ અંગો પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
તબીબી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, ઝેરી સાપ કરડવાથી શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, સ્નાયુઓમાં નબળાઈ, લકવા જેવી અસર, લોહી ગંઠાવાની પ્રક્રિયામાં ખામી, રક્તસ્રાવ, સોજો અને અસહ્ય પીડા જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે. કેટલાક ગંભીર કિસ્સામાં કિડની સહિતના અંગોને નુકસાન થઈ શકે છે અને દર્દીનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
આથી સર્પદંશની ઘટના બને ત્યારે ઘરગથ્થુ ઉપચારમાં સમય બગાડવાને બદલે તાત્કાલિક 108 પર સંપર્ક કરીને તબીબી સારવાર મેળવવી જરૂરી છે.
દર્દીની સ્થિતિ અનુસાર નક્કી થાય છે એન્ટી વેનમનો ડોઝ
એન્ટી સ્નેક વેનમ ઇન્જેક્શન સાપના ઝેરની અસરને નિષ્ક્રિય કરવામાં મદદરૂપ બને છે. જોકે દરેક સર્પદંશના દર્દીને સમાન માત્રામાં દવા આપવાની જરૂર હોતી નથી. ઝેરની અસર, દર્દીની સ્થિતિ અને સારવાર માટેની તબીબી માર્ગદર્શિકાના આધારે એન્ટી વેનમનો ડોઝ નક્કી કરવામાં આવે છે. કેટલાક દર્દીઓને પ્રારંભિક સારવાર બાદ વધારાના ડોઝની જરૂર પડી શકે છે. એન્ટી વેનમના ડોઝની સંખ્યા અંગે નિશ્ચિત મર્યાદા દરેક દર્દી માટે લાગુ પડતી નથી. તબીબી દેખરેખ હેઠળ દર્દીની સ્થિતિનું સતત મૂલ્યાંકન કરીને સારવાર આગળ વધારવામાં આવે છે.
એન્ટી વેનમ આપવાથી ગંભીર એલર્જીક પ્રતિક્રિયા સહિતની આડઅસરો થઈ શકે છે. તેથી તેનો ઉપયોગ તાલીમપ્રાપ્ત આરોગ્ય કર્મચારીઓ દ્વારા યોગ્ય તબીબી સુવિધા અને દેખરેખ સાથે કરવો જરૂરી છે.
108 એમ્બ્યુલન્સને બે પ્રકારના સર્પદંશ સંબંધિત કોલ મળે છે
108 ઇમરજન્સી સેવાને સર્પદંશ સંબંધિત મુખ્યત્વે બે પ્રકારના કોલ મળતા હોય છે. પ્રથમ પ્રકારમાં દર્દીને ઘર, ખેતર અથવા ઘટનાસ્થળેથી હોસ્પિટલ પહોંચાડવાની જરૂર હોય છે. જ્યારે બીજા પ્રકારમાં દર્દીને એક હોસ્પિટલમાંથી વધુ સારી સારવાર માટે બીજી હોસ્પિટલમાં ખસેડવાનો સમાવેશ થાય છે.
બંને પરિસ્થિતિમાં એમ્બ્યુલન્સની સમયસર ઉપલબ્ધતા મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને ઝેરી સાપના દંશના કિસ્સામાં દર્દીને યોગ્ય સારવાર ધરાવતી હોસ્પિટલમાં ઝડપથી પહોંચાડવાથી ગંભીર પરિણામોનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે.
ચોમાસામાં સર્પદંશના બનાવોમાં વધારો
ગુજરાતમાં ચોમાસા દરમિયાન સર્પદંશની ઘટનાઓ વધુ નોંધાતી હોય છે. વરસાદી પાણી ભરાવાના કારણે સાપ રહેણાંક વિસ્તારોમાં પ્રવેશી શકે છે. ખેતરોમાં કામ કરતા ખેડૂતો અને મજૂરોને પણ આ સમયગાળા દરમિયાન વધુ સાવચેતી રાખવાની જરૂર પડે છે.
ઉનાળામાં પણ સાપ કરડવાના કિસ્સાઓ સામે આવતા હોય છે. ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે અંધારામાં ચાલતી વખતે, ખેતરમાં કામ કરતી વખતે અથવા ઘરની આસપાસના ઝાડી-ઝાંખરાવાળા વિસ્તારોમાં સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
એન્ટી સ્નેક વેનમના સ્ટોકનું નિયમિત મોનિટરિંગ
108 એમ્બ્યુલન્સમાં એન્ટી સ્નેક વેનમના ડોઝનો પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ રહે તે માટે તેના ઉપયોગ અને સ્ટોકની માહિતી સમયાંતરે અપડેટ કરવામાં આવે છે. એમ્બ્યુલન્સને મળતા સર્પદંશના કોલ અને સારવાર દરમિયાન વપરાયેલા ડોઝની વિગતોના આધારે જરૂરી જથ્થો ફરીથી ફાળવવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
આ વ્યવસ્થાથી ઇમરજન્સીની પરિસ્થિતિમાં એન્ટી વેનમની અછત સર્જાવાની શક્યતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને વધુ સર્પદંશના કેસ નોંધાતા વિસ્તારોમાં આ સુવિધા ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
સાપ કરડે ત્યારે શું કરવું અને શું ન કરવું?
સાપ કરડવાની ઘટના બને ત્યારે સૌપ્રથમ દર્દીને શાંત રાખવો અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી હલનચલન ઓછું કરાવવું જોઈએ. તાત્કાલિક 108 પર ફોન કરીને એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવી જોઈએ. સાપ કરડેલા અંગને સ્થિર રાખવું અને દર્દીને શક્ય તેટલી ઝડપથી યોગ્ય તબીબી સારવાર અપાવવી જરૂરી છે.
સાપ કરડેલા ભાગને કાપવો, મોઢાથી ઝેર ચૂસવાનો પ્રયાસ કરવો, બરફ લગાવવો અથવા દોરડું બાંધીને લોહીનો પ્રવાહ અટકાવવો નહીં. સાપને પકડવાનો કે મારવાનો પ્રયાસ પણ ન કરવો. દર્દીને કોઈ લક્ષણ ન દેખાતાં હોય તો પણ તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે, કારણ કે કેટલીકવાર ઝેરની અસર મોડેથી દેખાઈ શકે છે.
ગુજરાત સરકારની પહેલથી સર્પદંશના દર્દીઓને મળશે સમયસર મદદ
રાજ્યની તમામ 108 એમ્બ્યુલન્સમાં એન્ટી સ્નેક વેનમની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાની પહેલ સર્પદંશના દર્દીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખાસ કરીને હોસ્પિટલથી દૂર આવેલા ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં આ વ્યવસ્થાથી સમયસર તબીબી સહાય મળવાની શક્યતા વધશે.
જોકે એન્ટી વેનમની ઉપલબ્ધતા સાથે યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન, સુરક્ષિત રીતે દવા આપવાની વ્યવસ્થા અને હોસ્પિટલમાં જરૂરી સારવાર પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. આરોગ્ય તંત્ર દ્વારા લોકોને અપીલ કરવામાં આવી છે કે સાપ કરડવાની ઘટના બને ત્યારે સમય ગુમાવ્યા વગર 108 ઇમરજન્સી સેવાનો સંપર્ક કરીને તાત્કાલિક સારવાર મેળવે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
