આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને વધતી ગરીબી વચ્ચે પાકિસ્તાન દ્વારા સૈન્ય ખર્ચમાં સતત વધારો કરવામાં આવી રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે પાકિસ્તાને 1.33 લાખ કરોડનું ડિફેન્સ સર્વિસિસ બજેટ નક્કી કર્યું છે. બીજી તરફ અમેરિકી વિદેશ વિભાગની તાજેતરની Fiscal Transparency Reportમાં પાકિસ્તાનના સૈન્ય અને ગુપ્તચર ખર્ચ પર પૂરતી સંસદીય તથા નાગરિક દેખરેખ ન હોવા અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
અમેરિકી રિપોર્ટ મુજબ પાકિસ્તાનના લશ્કરી અને ઇન્ટેલિજન્સ બજેટ પર પૂરતી parliamentary અથવા civilian public oversight જોવા મળતી નથી. પાકિસ્તાનને બજેટ, સરકારી દેવું અને અન્ય નાણાકીય જવાબદારીઓ અંગે વધુ પારદર્શિતા લાવવા માટે પગલાં લેવાની સલાહ પણ આપવામાં આવી છે.
પાકિસ્તાનનું ડિફેન્સ બજેટ 1.33 લાખ કરોડ
પાકિસ્તાને નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે કુલ 18.77 ટ્રિલિયન પાકિસ્તાની રૂપિયાનું ફેડરલ બજેટ રજૂ કર્યું છે. તેમાં ડિફેન્સ સર્વિસિસ માટે 1.33 લાખ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. ગયા વર્ષના 2.55 ટ્રિલિયન રૂપિયાની સરખામણીએ તેમાં લગભગ 17.6%નો વધારો થયો છે.
સૈન્ય પેન્શનનો ખર્ચ આ 3 ટ્રિલિયન રૂપિયામાં સામેલ નથી. 2026-27 માટે પાકિસ્તાનના સૈન્ય પેન્શન માટે અલગથી આશરે 822 અબજ પાકિસ્તાની રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા હોવાનું બજેટના આંકડા દર્શાવે છે.
આ કારણે પાકિસ્તાનના વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત ખર્ચનું કદ માત્ર ડિફેન્સ સર્વિસિસની હેડલાઇન ફાળવણી કરતાં વધુ છે.
સૈન્ય અને ઇન્ટેલિજન્સ ખર્ચ પર પૂરતી દેખરેખ નથી: અમેરિકી રિપોર્ટ
અમેરિકી વિદેશ વિભાગની Fiscal Transparency Reportમાં પાકિસ્તાન વિશે ખાસ નોંધવામાં આવ્યું છે કે તેના military અને intelligence budgets પૂરતી સંસદીય અથવા નાગરિક જાહેર દેખરેખ હેઠળ નથી.
Fiscal Transparency Reportનો હેતુ અમેરિકી સહાય મેળવનારી સરકારો બજેટ અને સરકારી નાણાં અંગે જરૂરી માહિતી જાહેર કરે છે કે નહીં તે ચકાસવાનો છે. તેમાં બજેટ દસ્તાવેજોની ઉપલબ્ધતા, તેમની વિશ્વસનીયતા, સરકારી દેવું, ઓડિટ અને જાહેર નાણાંની દેખરેખ જેવા મુદ્દાઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે આ રિપોર્ટમાં કોઈ દેશ લઘુત્તમ પારદર્શિતા ધોરણો પર ખરો ન ઉતરે એટલે તેના પર આપમેળે આર્થિક પ્રતિબંધ લાગતો નથી. રિપોર્ટ મુખ્યત્વે નાણાકીય પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગેનું અમેરિકી મૂલ્યાંકન છે.
પાકિસ્તાનને કયા ક્ષેત્રોમાં સુધારો કરવાની સલાહ?
અમેરિકી વિદેશ વિભાગે પાકિસ્તાનને નાણાકીય પારદર્શિતા વધારવા માટે તેની નાણાકીય માહિતી વધુ સ્પષ્ટ અને સમયસર જાહેર કરવાની જરૂર હોવાનું જણાવ્યું છે.
ખાસ કરીને સૈન્ય અને ઇન્ટેલિજન્સ બજેટ પર વધુ અસરકારક oversight તથા જાહેર નાણાં સંબંધિત માહિતીની પારદર્શિતા વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ મુદ્દો એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે પાકિસ્તાન IMF કાર્યક્રમ હેઠળ તેની અર્થવ્યવસ્થાને સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે અને બીજી તરફ ડિફેન્સ ખર્ચમાં વધારો કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનનું 2026-27નું બજેટ પણ IMFની શરતો અને વધતા દેવાના દબાણ વચ્ચે રજૂ થયું છે.
હથિયારોની ખરીદીમાં પાકિસ્તાનનો ચીન પર વધતો આધાર
પાકિસ્તાનના વધતા સૈન્ય ખર્ચની સાથે તેની વિદેશી હથિયાર ખરીદીમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
Stockholm International Peace Research Institute એટલે કે SIPRIના તાજેતરના આંકડા પ્રમાણે 2016-20ની સરખામણીએ 2021-25 દરમિયાન પાકિસ્તાનની major arms importsમાં 66%નો વધારો થયો છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન પાકિસ્તાન દ્વારા આયાત કરવામાં આવેલા મુખ્ય હથિયારોમાં ચીનનો હિસ્સો આશરે 80% રહ્યો હતો. અગાઉ 2016-20માં આ હિસ્સો 73% હતો. પાકિસ્તાન 2021-25 દરમિયાન વિશ્વના પાંચ સૌથી મોટા major arms importersમાં પણ સામેલ રહ્યું હતું.
ચીન પાકિસ્તાનનું સૌથી મોટું હથિયાર સપ્લાયર
SIPRIના આંકડા દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાનની સૈન્ય ખરીદી માટે ચીન પરની નિર્ભરતા સતત વધી છે.
લડાકુ વિમાનો, નૌકાદળ માટેનાં પ્લેટફોર્મ, મિસાઇલ સિસ્ટમો અને અન્ય મોટા સૈન્ય સાધનોમાં ચીન પાકિસ્તાનનું મુખ્ય વિદેશી સપ્લાયર રહ્યું છે. કુલ major arms importsમાં 80% હિસ્સો ચીનનો હોવો પાકિસ્તાન-ચીન સંરક્ષણ સંબંધોની ઊંડાઈ દર્શાવે છે.
7 ઓગસ્ટે સાઉદી-તુર્કિયે-પાકિસ્તાન વચ્ચે ડિફેન્સ કરાર
પાકિસ્તાનના સૈન્ય ખર્ચ પર ચર્ચા એવા સમયે વધી છે જ્યારે 7 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સાઉદી અરેબિયા, તુર્કિયે અને પાકિસ્તાને મક્કામાં ‘Mecca Joint Defence Agreement’ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
કરારમાં એક સભ્ય દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલાને ત્રણેય દેશો સામેના હુમલા તરીકે ગણવાની collective-defence પ્રકારની જોગવાઈ સામેલ છે. જોકે આ કરારને સત્તાવાર રીતે ‘Muslim NATO’ નામ આપવામાં આવ્યું નથી અને ત્રણેય દેશોએ તેને રક્ષણાત્મક કરાર તરીકે રજૂ કર્યો છે.
તુર્કિયેના જણાવ્યા અનુસાર કરાર હેઠળ રાજકીય અને સૈન્ય સ્તરે સંકલન, સંયુક્ત અભ્યાસ અને ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી સહકાર માટે વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવશે.
‘મુસ્લિમ નાટો’ કહેવાતો કરાર, પરંતુ સત્તાવાર નામ અલગ
આ કરારને કેટલાક મીડિયા અને વિશ્લેષકો દ્વારા ‘Islamic NATO’ અથવા ‘Muslim NATO’ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, પરંતુ સત્તાવાર નામ Mecca Joint Defence Agreement છે. કરારમાં NATO જેવી collective-defenceની ભાવના હોવા છતાં તેની વ્યવહારિક સૈન્ય અમલવારી કેટલી વ્યાપક રહેશે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી.
આથી અમેરિકી Fiscal Transparency Reportને આ કરારના સીધા જવાબ અથવા ‘ચેતવણી’ તરીકે રજૂ કરવા માટે હાલ પૂરતા સત્તાવાર પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. બંને ઘટનાઓ સમયની દૃષ્ટિએ નજીક છે, પરંતુ તેમની વચ્ચે સીધો સંબંધ સાબિત થયો નથી.
પાકિસ્તાનમાં ગરીબી 28.9% સુધી પહોંચી
એક તરફ પાકિસ્તાન સૈન્ય ખર્ચમાં વધારો કરી રહ્યું છે, બીજી તરફ દેશમાં ગરીબી પણ ગંભીર પડકાર બની રહી છે.
પાકિસ્તાનના સત્તાવાર આર્થિક સર્વેના આંકડા મુજબ 2018-19માં 21.9% રહેલો રાષ્ટ્રીય ગરીબી દર 2024-25માં વધીને 28.9% થયો છે. આ સમયગાળામાં લગભગ 2.7 કરોડ વધુ લોકો ગરીબી રેખા નીચે ગયા અને ગરીબોની કુલ સંખ્યા લગભગ 7 કરોડ સુધી પહોંચી હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગરીબી 28.2%થી વધીને 36.2% થઈ, જ્યારે શહેરી ગરીબી 11%થી વધીને 17.4% થઈ હોવાનું પાકિસ્તાનના આર્થિક સર્વેના આંકડા દર્શાવે છે.
વધતા સૈન્ય ખર્ચ સામે આર્થિક સ્થિતિ પર સવાલ
પાકિસ્તાન હાલમાં દેવું, IMFની શરતો, ગરીબી અને મર્યાદિત વિકાસ ખર્ચ જેવા અનેક આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ડિફેન્સ સર્વિસિસનું બજેટ 3 ટ્રિલિયન પાકિસ્તાની રૂપિયા સુધી પહોંચતાં ફરી એ ચર્ચા તેજ થઈ છે કે દેશના ઉપલબ્ધ નાણાંમાં સૈન્ય અને સામાજિક ક્ષેત્રો વચ્ચે પ્રાથમિકતા કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવી રહી છે.
અમેરિકી Fiscal Transparency Reportનો મુખ્ય મુદ્દો પણ સૈન્ય ખર્ચ કેટલો છે તે નહીં, પરંતુ તે ખર્ચ પર કેટલી સંસદીય અને નાગરિક દેખરેખ છે અને સરકાર કેટલી નાણાકીય માહિતી જાહેર કરે છે એ છે. પાકિસ્તાન માટે આ જ બાબત પારદર્શિતાની મુખ્ય કસોટી બની છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
