ગુજરાતમાં તાલુકા અને ગ્રામ્ય સ્તરે વિકાસ યોજનાઓનું આયોજન વધુ ઝડપી, પારદર્શક અને સંકલિત બનાવવા માટે મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલની સરકારે મહત્વપૂર્ણ વહીવટી નિર્ણય લીધો છે. રાજ્ય સરકારે તાલુકા કક્ષાએ અલગ-અલગ કાર્યરત તાલુકા આયોજન સમિતિ અને ‘આપણો તાલુકો, વાયબ્રન્ટ તાલુકો’ એટલે કે ATVTની કારોબારી આયોજન સમિતિનું એકીકરણ કરીને નવી 18 સભ્યોની ‘યુનિફાઇડ તાલુકા પ્લાનિંગ કમિટી’ એટલે કે UTPC રચવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
આ નિર્ણય ગુજરાત વહીવટી સુધારણા પંચ એટલે કે GARCના ચોથા અહેવાલમાં કરવામાં આવેલી ભલામણોના આધારે લેવામાં આવ્યો છે. સરકારના મતે અલગ-અલગ યોજનાઓ માટે અનેક સમિતિઓ, બેઠકો અને મંજૂરી પ્રક્રિયા હોવાના કારણે વિકાસકામોમાં વિલંબ, કામગીરીનું પુનરાવર્તન અને વહીવટી સંકલનમાં મુશ્કેલી સર્જાતી હતી. નવી એકીકૃત સમિતિ દ્વારા તાલુકા સ્તરની વિવિધ વિકાસ યોજનાઓ અને ગ્રાન્ટનું આયોજન એક જ પ્લેટફોર્મ પરથી થઈ શકશે.
GARCના ચોથા અહેવાલની ભલામણનો સ્વીકાર
ગુજરાત વહીવટી સુધારણા પંચે ઑગસ્ટ 2025માં રજૂ કરેલા પોતાના ચોથા અહેવાલમાં તાલુકા સ્તરે કાર્યરત અલગ-અલગ આયોજન સમિતિઓને એકીકૃત કરવાની ભલામણ કરી હતી. અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે વિકેન્દ્રિત આયોજન હેઠળ સમાન પ્રકારનાં વિકાસકામોની પસંદગી અલગ સમયે અલગ સમિતિઓ દ્વારા કરવામાં આવતી હતી.
તાલુકા સ્તરની વિવેકાધીન ગ્રાન્ટ માટે તાલુકા આયોજન સમિતિ, ATVT યોજનાઓ માટે ATVT કારોબારી આયોજન સમિતિ અને નાણાં પંચની ગ્રાન્ટ માટે તાલુકા પંચાયત આયોજન સમિતિ કાર્યરત હતી. ઘણી સમિતિઓમાં સભ્યો પણ સમાન હોવાના કારણે વારંવાર ચર્ચા, પરામર્શ અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા કરવી પડતી હતી.
આ વ્યવસ્થાથી કામનું પુનરાવર્તન થવાની શક્યતા રહેતી, વહીવટી પ્રક્રિયાનો બોજ વધતો અને વિકાસકામોની અમલવારીમાં વિલંબ થતો હતો. આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા GARCએ તમામ વિકેન્દ્રિત તાલુકા આયોજન યોજનાઓ માટે એક જ સત્તાધિકૃત સમિતિ રચવાની ભલામણ કરી હતી.
શું છે યુનિફાઇડ તાલુકા પ્લાનિંગ કમિટી?
યુનિફાઇડ તાલુકા પ્લાનિંગ કમિટી તાલુકા સ્તરે વિવિધ વિકાસકામોની પસંદગી, પ્રાથમિકતા, ભલામણ અને સમીક્ષા કરતી એકીકૃત સંસ્થા તરીકે કાર્ય કરશે. અલગ-અલગ યોજનાઓ માટે જુદી સમિતિ પાસે પ્રસ્તાવ મોકલવાના બદલે હવે તાલુકાનાં મોટાભાગનાં વિકાસકામોની ચર્ચા એક જ સમિતિમાં થઈ શકશે.
આ સમિતિ તાલુકાની સ્થાનિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંકલિત વિકાસ યોજના તૈયાર કરશે. તેમાં ગ્રામ્ય અને શહેરી વિસ્તારની જરૂરિયાતો, ઉપલબ્ધ બજેટ, પછાત વિસ્તારો, વસ્તી, ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને માળખાકીય સુવિધાઓમાં રહેલી ખામીઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવશે.
UTPC શિક્ષણ, આરોગ્ય, પીવાનું પાણી, ગ્રામ્ય માર્ગો, સિંચાઈ, કૃષિ, સ્વચ્છતા અને ગ્રામ વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોના કામોને પ્રાથમિકતા આપશે. મંજૂર થયેલા પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ, ખર્ચ, ગુણવત્તા અને સમયમર્યાદાની નિયમિત સમીક્ષા કરવાની જવાબદારી પણ સમિતિની રહેશે.
18 સભ્યોની UTPCનું માળખું
રાજ્ય સરકાર દ્વારા રચાનારી યુનિફાઇડ તાલુકા પ્લાનિંગ કમિટીમાં કુલ 18 સભ્યોનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. આ સમિતિમાં ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓ અને વહીવટી તથા ટેક્નિકલ અધિકારીઓને સ્થાન આપીને સ્થાનિક અનુભવ અને સરકારી નિપુણતાનો સમન્વય કરવામાં આવશે.
તાલુકા પંચાયતના પ્રમુખ સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે અને પ્રાંત અધિકારી એટલે કે SDM સહ-અધ્યક્ષ તરીકે જવાબદારી સંભાળશે. તાલુકા વિકાસ અધિકારી એટલે કે TDO સમિતિના સભ્ય સચિવ તરીકે વહીવટી અને સંકલનની કામગીરી કરશે.
સમિતિમાં સ્થાનિક સાંસદ, ધારાસભ્ય, જિલ્લા પંચાયતના સંબંધિત સભ્યો, તાલુકા પંચાયતના પ્રતિનિધિઓ અને સામાજિક ન્યાય સમિતિના અધ્યક્ષ સહિતના જનપ્રતિનિધિઓને સ્થાન મળશે. આ સાથે આરોગ્ય, શિક્ષણ, કૃષિ, સિંચાઈ, માર્ગ અને મકાન તથા અન્ય જરૂરી વિભાગોના અધિકારીઓ પણ સમિતિમાં સામેલ રહેશે.
જોકે દરેક તાલુકાની વસ્તી, ભૌગોલિક સ્થિતિ, પછાતપણું અને સ્થાનિક વહીવટી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને સભ્યોના માળખામાં જરૂરી ફેરફાર અથવા અન્ય નિષ્ણાતો સાથે પરામર્શ કરવાની જોગવાઈ રાખી શકાય છે.
વારંવારની બેઠકો અને પુનરાવર્તન ઘટશે
જૂની વ્યવસ્થામાં એક જ તાલુકાના સમાન અથવા સંકળાયેલા વિકાસકામોની ચર્ચા અલગ-અલગ સમિતિઓમાં થતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ગામમાં રસ્તો, પીવાના પાણીની સુવિધા અથવા આરોગ્ય કેન્દ્ર સંબંધિત કામ અલગ ગ્રાન્ટ હેઠળ આવતું હોય તો તેની મંજૂરી માટે અલગ વહીવટી પ્રક્રિયાનો સામનો કરવો પડતો હતો.
નવી UTPCથી તમામ સંબંધિત વિભાગો અને જનપ્રતિનિધિઓ એક જ બેઠકમાં કામની જરૂરિયાત, બજેટ અને પ્રાથમિકતા અંગે ચર્ચા કરી શકશે. તેનાથી વારંવાર બેઠકો યોજવાની જરૂરિયાત ઘટશે અને અધિકારીઓ તથા જનપ્રતિનિધિઓના સમય અને શક્તિનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ થશે.
એક જ વિસ્તાર માટે સમાન પ્રકારનું કામ બે અલગ યોજનાઓ હેઠળ મંજૂર થવાની શક્યતા પણ ઘટશે. તેનાથી સરકારી ગ્રાન્ટનો યોગ્ય અને સંતુલિત ઉપયોગ થઈ શકશે.
તાલુકા વિકાસ માટે એકીકૃત વાર્ષિક યોજના
યુનિફાઇડ તાલુકા પ્લાનિંગ કમિટી તાલુકાના તમામ આયોજનબદ્ધ વિકાસકામો માટે એક સંકલિત વાર્ષિક યોજના અને બજેટ તૈયાર કરી શકશે. અગાઉ અલગ ગ્રાન્ટ અને સમિતિઓ હેઠળ તૈયાર થતા પ્રસ્તાવો હવે એક જ આયોજન માળખામાં ગોઠવાશે.
આ આયોજન દરમિયાન તાલુકાના કયા ગામમાં શાળા, આરોગ્ય કેન્દ્ર, માર્ગ, પાણીની ટાંકી, સિંચાઈ સુવિધા અથવા અન્ય માળખાકીય કામની વધુ જરૂરિયાત છે તેનું ગેપ એનાલિસિસ કરવામાં આવશે. તેના આધારે સૌથી જરૂરી અને અસરકારક કામને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે.
એક જ સત્તાધિકૃત સમિતિ તમામ પ્રસ્તાવોની ચકાસણી, પ્રાથમિકતા અને મંજૂરી આપશે. ત્યારબાદ સંબંધિત અમલીકરણ એજન્સીને જિલ્લા આયોજન કચેરી મારફતે ગ્રાન્ટ ફાળવવાની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બની શકે છે.
શિક્ષણ અને આરોગ્યના કામોને મળશે સંકલિત દિશા
તાલુકા સ્તરે શાળાના ઓરડા, સ્માર્ટ ક્લાસ, આંગણવાડી, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર, સબ સેન્ટર અને એમ્બ્યુલન્સ જેવી સુવિધાઓ માટે જુદા-જુદા વિભાગો કામ કરે છે. UTPCમાં તમામ સંબંધિત વિભાગોના પ્રતિનિધિઓ હોવાથી જરૂરીયાત મુજબ સંકલિત નિર્ણય લેવામાં સરળતા રહેશે.
કોઈ વિસ્તારમાં વસ્તી વધવા છતાં શાળા કે આરોગ્યસુવિધા ઓછી હોય તો સમિતિ સ્થાનિક ડેટા અને વિભાગીય માહિતીના આધારે પ્રાથમિકતા નક્કી કરી શકશે. તેનાથી એક જ વિસ્તારમાં વધુ કામ અને બીજા વિસ્તારમાં સુવિધાનો અભાવ રહે તેવી અસમાનતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
પીવાના પાણી અને સિંચાઈ યોજનાઓમાં સમન્વય
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની અછત, જૂની પાણીની લાઇનો, બોરવેલ, ટાંકી અને સિંચાઈનાં નાના કામો સામાન્ય રીતે અલગ વિભાગો અને યોજનાઓ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવે છે. એકીકૃત સમિતિથી આ તમામ જરૂરિયાતોનું તાલુકા સ્તરે સંયુક્ત આયોજન થઈ શકશે.
કૃષિ અને સિંચાઈ વિભાગના અધિકારીઓ સમિતિમાં હોવાથી ખેડૂતોની જરૂરિયાત, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને સ્થાનિક ભૌગોલિક સ્થિતિને આધારે ચેકડેમ, કેનાલ, ખેતતલાવડી અથવા અન્ય જળસંચય કામને પ્રાથમિકતા આપી શકાય છે.
સ્થાનિક જરૂરિયાત મુજબ બજેટ ફાળવણી
નવી સમિતિનું સૌથી મહત્ત્વનું પાસું સ્થાનિક જરૂરિયાત આધારિત આયોજન છે. તાલુકામાં કયા ગામો વધુ પછાત છે, ક્યાં મૂળભૂત સુવિધાનો અભાવ છે અને કયા વિકાસકામથી વધુ લોકોને લાભ મળશે તે આધારે બજેટની પ્રાથમિકતા નક્કી કરવામાં આવશે.
જનપ્રતિનિધિઓને સ્થાનિક સમસ્યાઓનો સીધો અનુભવ હોય છે, જ્યારે અધિકારીઓ પાસે તકનીકી, નાણાકીય અને વહીવટી માહિતી હોય છે. બંનેના સંકલનથી પ્રોજેક્ટ વધુ વ્યવહારુ અને લોકોની વાસ્તવિક જરૂરિયાતને અનુરૂપ બની શકે છે.
પારદર્શિતા અને જવાબદારીમાં વધારો
UTPC મંજૂર વિકાસકામોની ફક્ત પસંદગી નહીં કરે, પરંતુ તેના અમલીકરણની પ્રગતિ, ખર્ચ અને ગુણવત્તાની સમીક્ષા પણ કરશે. નિયમિત સમીક્ષાથી કામમાં થતો વિલંબ, ખર્ચમાં વધારો અથવા ગુણવત્તાની ખામી વહેલી તકે સામે આવી શકશે.
GARCએ વિકાસકામોના આયોજન અને મોનિટરિંગ માટે એકીકૃત GIS આધારિત સોફ્ટવેર પોર્ટલ વિકસાવવાની પણ ભલામણ કરી છે. દરેક નવા વિકાસકામને વિશિષ્ટ ઓળખ નંબર, જીઓ-ટેગિંગ અને ફોટોગ્રાફિક રેકોર્ડ સાથે પોર્ટલ પર મૂકવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
આ પ્રકારની ડિજિટલ વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો નાગરિકો અને અધિકારીઓને વિકાસકામની મંજૂરી, પ્રગતિ, ખર્ચ અને પૂર્ણતાની સ્થિતિ એક જ પ્લેટફોર્મ પર મળી શકે છે. તેનાથી પારદર્શિતા અને જાહેર જવાબદારી વધુ મજબૂત બનશે.
ગ્રામ્ય અને નાના શહેરી વિસ્તારોનો સંતુલિત વિકાસ
UTPCને તાલુકાના ગ્રામ્ય વિસ્તારો ઉપરાંત નાના શહેરો અને C તથા D વર્ગની નગરપાલિકાઓની જરૂરિયાતોને પણ ધ્યાનમાં લઈને સમગ્ર તાલુકાનો વિકાસ પ્લાન તૈયાર કરવાની જવાબદારી આપવામાં આવી શકે છે.
આ અભિગમથી તાલુકા મથક અને મોટા ગામોમાં જ વિકાસ કેન્દ્રિત રહેવાના બદલે દૂરના, આદિવાસી, દરિયાકાંઠાના અથવા પછાત વિસ્તારોને પણ યોગ્ય પ્રાથમિકતા મળી શકે છે. વસ્તી, વિસ્તાર, કનેક્ટિવિટી અને સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિના આધારે વિકાસકામોની પસંદગી થવાથી તાલુકાના વિવિધ વિસ્તારો વચ્ચેની અસમાનતા ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
વિકાસકામોમાં ઝડપ આવવાની સરકારની અપેક્ષા
સરકારને આશા છે કે એક જ સમિતિ હેઠળ આયોજન અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા આવવાથી વિકાસકામો ઝડપથી શરૂ થઈ શકશે. એક પ્રસ્તાવને અનેક સમિતિ અને વિભાગો વચ્ચે વારંવાર મોકલવાની જરૂરિયાત ઘટવાથી વહીવટી વિલંબમાં ઘટાડો થશે.
નિર્ણય લેતી વખતે તમામ મુખ્ય જનપ્રતિનિધિઓ અને અધિકારીઓ એક જ મંચ પર હાજર હોવાથી વિભાગો વચ્ચેના પ્રશ્નોનું પણ બેઠક દરમિયાન જ નિરાકરણ થઈ શકે છે.
‘વિકસિત ગુજરાત’ના સંકલ્પને નવી ગતિ
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ લેવામાં આવેલો આ નિર્ણય સુશાસન, વહીવટી સરળતા અને વિકેન્દ્રિત વિકાસની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
યુનિફાઇડ તાલુકા પ્લાનિંગ કમિટી સ્થાનિક જરૂરિયાત, જનભાગીદારી, ટેક્નિકલ આયોજન અને સરકારી ગ્રાન્ટના યોગ્ય ઉપયોગને એક મંચ પર લાવશે. તેનો અસરકારક અમલ થાય તો ગ્રામ્ય અને તાલુકા સ્તરે વિકાસકાર્યોની ગતિ, ગુણવત્તા અને પારદર્શિતામાં વધારો થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
