મહારાષ્ટ્ર સરકારની મહત્વાકાંક્ષી ‘મુખ્યમંત્રી મારી લાડકી બહેન યોજના’ (Mukhyamantri Majhi Ladki Bahin Yojana)ને લઈને મોટો ખુલાસો સામે આવ્યો છે. માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ પ્રાપ્ત થયેલી માહિતી મુજબ, જૂન 2026 સુધી રાજ્ય સરકારે આશરે 92 લાખ અપાત્ર લાભાર્થીઓના ખાતામાં કુલ રૂ. 9,605 કરોડની રકમ ટ્રાન્સફર કરી હતી. આ આંકડા સામે આવ્યા બાદ યોજનામાં લાભાર્થીઓની ચકાસણી અને સરકારી નાણાંના ઉપયોગને લઈને અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
મહારાષ્ટ્ર સરકારે આર્થિક રીતે નબળા વર્ગની મહિલાઓને આર્થિક સહાય આપવાના હેતુથી જુલાઈ 2024માં ‘મુખ્યમંત્રી મારી લાડકી બહેન યોજના’ શરૂ કરી હતી. યોજના હેઠળ પાત્ર મહિલાઓને દર મહિને રૂ. 1,500ની આર્થિક સહાય સીધી તેમના બેંક ખાતામાં આપવામાં આવે છે. જોકે, RTI હેઠળ મળેલી વિગતો દર્શાવે છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં મોટી સંખ્યામાં એવા લાભાર્થીઓને પણ સહાય મળી હતી, જે યોજનાના નક્કી કરાયેલા માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નહોતા.
62 લાખ લાભાર્થીઓએ E-KYC પૂર્ણ ન કર્યું
RTI હેઠળ મળેલા આંકડા પ્રમાણે લાભાર્થીઓની યાદીની અનેક વખત ચકાસણી અને વેરિફિકેશન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન 62 લાખ લાભાર્થીઓએ E-KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન કરી હોવાનું સામે આવ્યું, જેના કારણે તેમના નામ લાભાર્થી યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા.
યોજનાના નિયમો મુજબ લાભ મેળવવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજો અને ઓળખની ચકાસણી ફરજિયાત છે. E-KYC પૂર્ણ ન કરનારા લાભાર્થીઓની સંખ્યા અત્યંત મોટી હોવાનું સામે આવતા યોજનાની શરૂઆત દરમિયાન કરવામાં આવેલી તપાસની પ્રક્રિયા પર પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
16 લાખ પરિવારોની આવક નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુ
‘મુખ્યમંત્રી મારી લાડકી બહેન યોજના’નો લાભ લેવા માટે લાભાર્થીના પરિવારની વાર્ષિક આવક રૂ. 2.5 લાખથી વધુ ન હોવી જોઈએ. પરંતુ ચકાસણી દરમિયાન આશરે 16 લાખ લાભાર્થીઓ એવા મળી આવ્યા, જેમના પરિવારની વાર્ષિક આવક નક્કી કરેલી રૂ. 2.5 લાખની મર્યાદા કરતાં વધુ હતી.
આ લાભાર્થીઓને અપાત્ર જાહેર કરીને યોજનામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આવકના માપદંડનું પાલન ન થવા છતાં લાંબા સમય સુધી સહાય મળતી રહેતાં સરકારી તિજોરી પર વધારાનો નાણાકીય બોજ પડ્યો હોવાનું આંકડાઓ પરથી સામે આવે છે.
4.5 લાખ સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓએ પણ લીધો લાભ
RTIની માહિતીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ સામે આવી છે કે આશરે 4.5 લાખ સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓએ પણ લાડકી બહેન યોજનાનો લાભ લીધો હતો. સરકારી કર્મચારીઓ યોજના માટે પાત્ર ન હોવા છતાં તેમના ખાતામાં સહાયની રકમ જમા થઈ હતી.
મહારાષ્ટ્ર સરકાર હવે આ સરકારી કર્મચારીઓ પાસેથી અયોગ્ય રીતે મેળવેલી રકમની વસૂલાત કરવાની તૈયારીમાં છે. મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ દ્વારા સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીઓને આ અંગે કાર્યવાહી કરવા સૂચના આપવામાં આવી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
3.6 લાખ મહિલાઓ પહેલેથી બીજી સરકારી યોજનાનો લાભ લઈ રહી હતી
ચકાસણી દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે આશરે 3.6 લાખ મહિલાઓ પહેલેથી જ ‘સંજય ગાંધી નિરાધાર અનુદાન યોજના’નો લાભ લઈ રહી હતી. એક જ લાભાર્થી દ્વારા એકથી વધુ સરકારી યોજનાઓ હેઠળ મળતી સહાયને લઈને નક્કી કરાયેલા નિયમોના આધારે આવા નામોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી.
આ ઉપરાંત આશરે 2.5 લાખ કેસમાં એક જ પરિવારના એકથી વધુ સભ્યોએ લાડકી બહેન યોજના માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવ્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે.
1.8 લાખ લાભાર્થીઓની ઉંમર 65 વર્ષથી વધુ
યોજનામાં લાભ મેળવવા માટે મહત્તમ વયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. ચકાસણી દરમિયાન 1.8 લાખ લાભાર્થીઓ 65 વર્ષની નિર્ધારિત મહત્તમ વયમર્યાદાથી વધુ ઉંમરના હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
આ ઉપરાંત જિલ્લા સ્તરે હાથ ધરાયેલી અલગ-અલગ તપાસ દરમિયાન 1.7 લાખ અન્ય લાભાર્થીઓને વિવિધ કારણોસર અપાત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યા અને તેમના નામ લાભાર્થી યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.
લાડકી બહેન યોજનાના પાત્ર લાભાર્થીઓની સંખ્યા હવે 1.65 કરોડ
લાભાર્થીઓની ચકાસણી અને અપાત્ર નામોને દૂર કર્યા બાદ હાલમાં ‘મુખ્યમંત્રી મારી લાડકી બહેન યોજના’ હેઠળ વાસ્તવિક પાત્ર લાભાર્થીઓની સંખ્યા આશરે 1.65 કરોડ હોવાનું સામે આવ્યું છે.
જોકે, નવેમ્બર 2025 સુધી આ યોજના હેઠળ 2.1 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓને ચુકવણી કરવામાં આવી રહી હતી. એટલું જ નહીં, ફેબ્રુઆરીથી મે 2025 દરમિયાન લાભાર્થીઓની સંખ્યા વધીને લગભગ 2.47 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ હતી.
લાભાર્થીઓની સંખ્યામાં થયેલા આ મોટા વધારાના કારણે યોજના માટેના માસિક ખર્ચમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો.
માસિક રૂ. 2,450 કરોડના બદલે રૂ. 3,640 કરોડથી વધુની ચુકવણી
ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે પાત્ર લાભાર્થીઓની સંખ્યાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો યોજના માટે માસિક બજેટ આશરે રૂ. 2,450 કરોડ જેટલું થવું જોઈએ. પરંતુ એક તબક્કે લાભાર્થીઓની સંખ્યા 2.47 કરોડ સુધી પહોંચતાં સરકારે દર મહિને રૂ. 3,640 કરોડથી વધુની ચુકવણી કરવી પડી હતી.
આ રીતે પાત્ર અને અપાત્ર લાભાર્થીઓ વચ્ચે યોગ્ય ચકાસણી ન થઈ હોવાને કારણે દર મહિને સરકાર પર આશરે હજારો કરોડ રૂપિયાનો વધારાનો નાણાકીય બોજ પડ્યો હોવાની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી.
24 મહિનામાં યોજના પાછળ રૂ. 76,261 કરોડનો ખર્ચ
‘મુખ્યમંત્રી મારી લાડકી બહેન યોજના’ મહારાષ્ટ્ર સરકારની સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલી મહિલા કલ્યાણ યોજનાઓમાં સામેલ છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, છેલ્લા 24 મહિનામાં સરકારે આ યોજના પાછળ કુલ રૂ. 76,261 કરોડનો ખર્ચ કર્યો છે.
સરકાર દ્વારા લાભાર્થીઓનું E-KYC, આવકની ચકાસણી, વયમર્યાદા, સરકારી નોકરી સહિતના માપદંડોના આધારે પુનઃવેરિફિકેશન કરવામાં આવ્યા બાદ લાખો નામ લાભાર્થી યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
માત્ર સરકારી કર્મચારીઓ પાસેથી રકમ વસૂલાશે
અપાત્ર લાભાર્થીઓને કરવામાં આવેલી ચુકવણી મામલે મહારાષ્ટ્ર સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યા પ્રમાણે, તમામ 92 લાખ અપાત્ર લાભાર્થીઓ પાસેથી ચૂકવાયેલી રકમ પરત લેવામાં આવશે નહીં.
સરકાર દ્વારા હાલમાં માત્ર એવા 4.5 લાખ સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ પાસેથી રકમ વસૂલવાની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે, જેમણે પાત્રતા ન હોવા છતાં યોજનાનો લાભ લીધો હતો.
વિભાગ દ્વારા સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીઓને પત્ર મોકલી સરકારી કર્મચારીઓને આપવામાં આવેલી રકમની વસૂલાત કરવા અને ત્યારબાદ સમગ્ર કાર્યવાહીનો રિપોર્ટ સરકારને મોકલવા સૂચના આપવામાં આવી છે. સામાન્ય નાગરિકોમાંથી અન્ય અપાત્ર લાભાર્થીઓ પાસેથી અગાઉ ચૂકવવામાં આવેલી રકમ પરત લેવામાં નહીં આવે તેમ જણાવાયું છે.
RTIના ખુલાસા બાદ યોજનાની ચકાસણી પ્રક્રિયા પર સવાલ
મહારાષ્ટ્ર સરકારની લાડકી બહેન યોજના મહિલાઓને સીધી આર્થિક મદદ પહોંચાડવાના હેતુથી શરૂ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ 92 લાખ અપાત્ર લાભાર્થીઓ અને રૂ. 9,605 કરોડની ચુકવણીનો આંકડો સામે આવ્યા બાદ લાભાર્થીઓની પસંદગી, દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને વેરિફિકેશન સિસ્ટમ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
હવે સરકારે અપાત્ર લાભાર્થીઓને યાદીમાંથી દૂર કરીને પાત્ર મહિલાઓ સુધી જ યોજનાનો લાભ પહોંચાડવા માટે ચકાસણી પ્રક્રિયા વધુ કડક બનાવી છે. ખાસ કરીને સરકારી કર્મચારીઓ પાસેથી અયોગ્ય રીતે મેળવેલી સહાયની વસૂલાત શરૂ કરવાની કાર્યવાહી આગામી સમયમાં આ મામલે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
