સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકની પેરન્ટ કંપની મેટા ઇન્ડિયા સામે દિલ્હી પોલીસે મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય કાર્યવાહી હાથ ધરી છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલીક પેઇડ જાહેરાતો દ્વારા લોકોને બાળકોના યૌન શોષણ સંબંધિત ગેરકાયદેસર સામગ્રી (Child Sexual Abuse Material – CSAM) સુધી પહોંચાડવામાં આવતા હોવાના ગંભીર આરોપો વચ્ચે કંપની સામે FIR નોંધવામાં આવી છે. રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (NHRC)ના નિર્દેશ બાદ આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ સમગ્ર મામલાએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર જાહેરાતોની મંજૂરી, બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષા, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત મોનિટરિંગ અને ટેક્નોલોજી કંપનીઓની કાનૂની જવાબદારી અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. ખાસ કરીને પેઇડ જાહેરાતોના માધ્યમથી વપરાશકર્તાઓને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર ગેરકાયદેસર સામગ્રી તરફ દોરવામાં આવતા હોવાના આરોપોએ ચિંતા વધારી છે.
ઇન્સ્ટાગ્રામની પેઇડ જાહેરાતો દ્વારા ટેલિગ્રામ ચેનલો સુધી પહોંચાડવાનો આરોપ
અહેવાલો અનુસાર, ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલીક શંકાસ્પદ પેઇડ જાહેરાતો દર્શાવવામાં આવતી હોવાનો દાવો સામે આવ્યો હતો. આ જાહેરાતોમાં વાંધાજનક શબ્દો અને સંકેતોનો ઉપયોગ કરીને વપરાશકર્તાઓને ટેલિગ્રામ ચેનલો તરફ દોરવામાં આવતા હોવાનો આરોપ છે.
આ ટેલિગ્રામ ચેનલો પર બાળકોના યૌન શોષણ સાથે સંબંધિત ગેરકાયદેસર ફોટા અને વીડિયો પૈસા લઈને વેચવામાં આવતા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રકારની સામગ્રીનું ઉત્પાદન, વિતરણ અને વેચાણ બાળકોના અધિકારોનું ગંભીર ઉલ્લંઘન છે અને ભારતીય કાયદા હેઠળ ગુનાહિત કાર્યવાહીનું કારણ બની શકે છે. આ મામલે મુખ્ય સવાલ એ છે કે આવી શંકાસ્પદ જાહેરાતો ઇન્સ્ટાગ્રામની જાહેરાત મંજૂરી પ્રક્રિયામાંથી કેવી રીતે પસાર થઈ અને શું પ્લેટફોર્મની સુરક્ષા વ્યવસ્થા આવી પ્રવૃત્તિઓને સમયસર ઓળખવામાં નિષ્ફળ રહી હતી.
NHRCના હસ્તક્ષેપ બાદ દિલ્હી પોલીસે નોંધી FIR
આ ગંભીર આરોપો સામે આવ્યા બાદ રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગે સપ્ટેમ્બર 2026માં આ મામલાની નોંધ લીધી હતી. આયોગે કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેક્નોલોજી મંત્રાલય, માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય તથા દિલ્હી પોલીસને નોટિસ પાઠવીને જવાબ માગ્યો હતો.
NHRCએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર આવી જાહેરાતો કેવી રીતે મંજૂર થઈ શકે અને બાળ યૌન શોષણ સંબંધિત ગેરકાયદેસર સામગ્રીના પ્રસારને અટકાવવા માટે કયા સુરક્ષા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા તે અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. આયોગના હસ્તક્ષેપ બાદ દિલ્હી પોલીસે મેટા ઇન્ડિયા સામે FIR નોંધતાં આ મામલો ઔપચારિક ફોજદારી તપાસના તબક્કે પહોંચ્યો છે.
POCSO એક્ટની કલમ 19 હેઠળ માહિતી આપવાની જવાબદારી
આ સમગ્ર વિવાદમાં પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફેન્સિસ એક્ટ (POCSO Act)ની કલમ 19 પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે. આ જોગવાઈ અનુસાર, કોઈ વ્યક્તિને પોક્સો કાયદા હેઠળના ગુનાની જાણ હોય અથવા એવો ગુનો થવાની આશંકા અંગે માહિતી હોય તો સંબંધિત પોલીસ સત્તાધિકારીને જાણ કરવાની કાનૂની જવાબદારી ઊભી થાય છે.
NHRCએ આ મામલે તપાસ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી કે મેટા અને તેના સંબંધિત અધિકારીઓએ બાળ યૌન શોષણ સાથે જોડાયેલી શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ અંગે જરૂરી જાણ કરવાની જવાબદારીનું પાલન કર્યું હતું કે નહીં. આ તપાસમાં કંપનીને સંબંધિત જાહેરાતોની ક્યારે જાણ થઈ, ત્યારબાદ શું કાર્યવાહી કરવામાં આવી અને પોલીસ અથવા સંબંધિત સત્તાવાળાઓને માહિતી આપવામાં આવી હતી કે નહીં જેવા મુદ્દાઓ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની કાનૂની જવાબદારી પર ગંભીર સવાલ
આ કેસે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી અંગે ફરી ચર્ચા ઊભી કરી છે. સામાન્ય રીતે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર તૃતીય પક્ષ દ્વારા પ્રકાશિત સામગ્રી માટે મધ્યસ્થી સંસ્થાઓને કેટલીક કાનૂની સુરક્ષાઓ ઉપલબ્ધ હોય છે. જોકે, આવી સુરક્ષાઓ નિશ્ચિત શરતો અને કાયદાકીય જવાબદારીઓને આધીન હોય છે.
આ મામલે ખાસ કરીને પેઇડ જાહેરાતોની મંજૂરી અને વિતરણની પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જો કોઈ જાહેરાત ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપતી હોય અથવા વપરાશકર્તાઓને બાળ શોષણ સંબંધિત સામગ્રી તરફ દોરતી હોય તો જાહેરાતની ચકાસણી અને નિયંત્રણ અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.
મેટા જેવા મોટા પ્લેટફોર્મ જાહેરાતોને ચોક્કસ વપરાશકર્તાઓ સુધી પહોંચાડવા માટે સ્વચાલિત સિસ્ટમો અને અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ કરે છે. તેથી તપાસમાં આવી જાહેરાતોની મંજૂરી, વિતરણ અને તેને દૂર કરવા માટે અપનાવવામાં આવેલી પ્રક્રિયાઓની ચકાસણી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
મેટાએ આરોપો વચ્ચે સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો કર્યો બચાવ
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે મેટાએ બાળ યૌન શોષણ સંબંધિત સામગ્રી સામે કાર્યવાહી કરવા માટે પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને ટેક્નોલોજીના ઉપયોગનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, આવી હાનિકારક અને ગેરકાયદેસર સામગ્રીને ઓળખવા તથા તેના પ્રસારને રોકવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને અન્ય સુરક્ષા સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેમ છતાં, ઇન્સ્ટાગ્રામ પર શંકાસ્પદ પેઇડ જાહેરાતો દર્શાવવામાં આવી હોવાના આરોપોએ આ સુરક્ષા વ્યવસ્થાની અસરકારકતા અંગે સવાલો ઊભા કર્યા છે. આ કેસમાં મેટાએ સંબંધિત જાહેરાતો અંગે ક્યારે અને કેવી કાર્યવાહી કરી હતી તથા કાયદાકીય જાણ કરવાની જવાબદારીનું પાલન થયું હતું કે નહીં તે બાબતો તપાસમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
FIR બાદ ડિજિટલ પુરાવા અને જાહેરાત આપનારાઓની તપાસ મહત્વપૂર્ણ
દિલ્હી પોલીસે FIR નોંધ્યા બાદ હવે આ મામલે જાહેરાતો સાથે જોડાયેલા ડિજિટલ પુરાવાઓની તપાસ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. તપાસમાં સંબંધિત જાહેરાતોના રેકોર્ડ, જાહેરાત આપનારા લોકોની ઓળખ, જાહેરાત માટે કરવામાં આવેલી ચૂકવણી, ટેલિગ્રામ ચેનલો સાથેના સંભવિત જોડાણો અને અન્ય નાણાકીય વ્યવહારોની ચકાસણી કરવામાં આવી શકે છે.
આ ઉપરાંત શંકાસ્પદ જાહેરાતો કેટલા સમય સુધી સક્રિય રહી, કેટલા વપરાશકર્તાઓ સુધી પહોંચી અને પ્લેટફોર્મ દ્વારા તેને અટકાવવા માટે કયા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા તેવા મુદ્દાઓ પણ તપાસના દાયરામાં આવી શકે છે. પોલીસ તપાસમાં મળનારા પુરાવાઓના આધારે ગેરકાયદેસર સામગ્રીના વિતરણ સાથે જોડાયેલા વ્યક્તિઓની ભૂમિકા અને મેટા ઇન્ડિયાની સંભવિત કાનૂની જવાબદારી અંગે વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકશે.
ઓનલાઇન બાળ સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ બન્યો કેસ
મેટા ઇન્ડિયા સામે નોંધાયેલી FIR માત્ર એક સોશિયલ મીડિયા કંપની સામેની કાર્યવાહી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર બાળકોની સુરક્ષા અને ગેરકાયદેસર સામગ્રીને રોકવાની વ્યવસ્થાઓ સાથે પણ જોડાયેલી છે.
બાળકોના યૌન શોષણ સંબંધિત સામગ્રીનું ઓનલાઇન પ્રસારણ અને વેચાણ અત્યંત ગંભીર ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ છે. આવી સામગ્રીના પ્રસારને અટકાવવા માટે ટેક્નોલોજી કંપનીઓ, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓ વચ્ચે અસરકારક સંકલન જરૂરી છે.
NHRCના હસ્તક્ષેપ બાદ શરૂ થયેલી આ ફોજદારી તપાસમાં સોશિયલ મીડિયા જાહેરાતોની ચકાસણી, પ્લેટફોર્મની કાનૂની જવાબદારી અને બાળ સુરક્ષાના નિયમોના અમલીકરણ જેવા મુદ્દાઓ કેન્દ્રસ્થાને રહેશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
