અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ એટલે કે SC/ST (Prevention of Atrocities) Actની કેટલીક જોગવાઈઓને પડકારતી અરજી પર સુનાવણી કરવાનો સુપ્રીમ કોર્ટે ઇનકાર કર્યો છે. મંગળવાર, 22 સપ્ટેમ્બરે મામલો મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચ સમક્ષ આવ્યો હતો. અરજદારે કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓથી કથિત ‘રિવર્સ ડિસ્ક્રિમિનેશન’ થતું હોવા સહિત અનેક મુદ્દા ઉઠાવ્યા હતા, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે અરજી પર વિચાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો.
અરજીમાં SC/ST Act હેઠળના વળતરના માળખા અને કાયદાના કથિત દુરુપયોગ અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. જોકે કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓ અને કાયદામાં ઉપલબ્ધ સુરક્ષાત્મક પાસાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં ફરીથી આ મુદ્દે હસ્તક્ષેપ કરવાની જરૂર ન હોવાનું જણાવ્યું.
અરજદારે ઉઠાવ્યો ‘Reverse Discrimination’નો મુદ્દો
અરજદાર તરફથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે SC/ST Actની કેટલીક જોગવાઈઓના કારણે ‘રિવર્સ ડિસ્ક્રિમિનેશન’ની સ્થિતિ સર્જાય છે અને કાયદાનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા રહે છે.
અરજીમાં ખાસ કરીને પીડિતોને આપવામાં આવતા નાણાકીય વળતરની વ્યવસ્થા સામે પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. અરજદારનો દાવો હતો કે અત્યાર સુધી વળતર પેટે કુલ આશરે ₹493 કરોડ ચૂકવવામાં આવ્યા છે.
અરજદારે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે નાણાકીય વળતરની જોગવાઈને કારણે કેટલાક કિસ્સાઓમાં ગુનો બનતો ન હોવા છતાં ફરિયાદ નોંધાવવાનું પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. જોકે આ અરજદારની દલીલ હતી અને તેને કોર્ટ દ્વારા સ્થાપિત હકીકત તરીકે સ્વીકારવામાં આવી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે અરજી પર સુનાવણી કરવાનો ઇનકાર કરતાં કાયદા હેઠળ પહેલેથી ઉપલબ્ધ સુરક્ષાત્મક પાસાઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. કોર્ટે નોંધ્યું કે આવા કેસોમાં અદાલતો એ બાબત પણ તપાસી શકે છે કે પ્રથમ દૃષ્ટિએ SC/ST Act હેઠળ ગુનો બને છે કે નહીં.
કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ખાસ કરીને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 2018માં કરવામાં આવેલા કાયદાકીય સુધારાની બંધારણીય માન્યતા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ અગાઉ નિર્ણય આપી ચૂકી હોવાથી આ મુદ્દાને ફરીથી ખોલવાનું યોગ્ય ન હોવાનું વલણ અપનાવવામાં આવ્યું.
#BREAKING #SupremeCourt dismisses petition challenging the SC/ST Amendment Act 2018, which restored the stringent provisions of the law.
Petitioner contended that the provisions, such as bar on anticipatory bail, amounted to "reverse discrimination."
Petitioner contended that… pic.twitter.com/I1gZX9TQaL
— Live Law (@LiveLawIndia) September 22, 2026
2018ના ચુકાદાથી શરૂ થયો હતો મોટો વિવાદ
SC/ST Actને લઈને વર્ષ 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા બાદ દેશવ્યાપી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. Subhash Kashinath Mahajan Caseમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે કાયદાના સંભવિત દુરુપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલીક સુરક્ષાત્મક વ્યવસ્થાઓ સૂચવી હતી.
તે સમયે ચુકાદામાં SC/ST Act હેઠળ FIR નોંધતા પહેલાં અમુક સંજોગોમાં પ્રાથમિક તપાસ, ધરપકડ પહેલાં મંજૂરી અને આગોતરા જામીન સંબંધિત રાહત જેવા મુદ્દાઓ સામે આવ્યા હતા.
આ ચુકાદા બાદ દેશના વિવિધ ભાગોમાં ભારે વિરોધ થયો હતો. કેન્દ્ર સરકારે ત્યારબાદ સંસદ મારફતે કાયદામાં સુધારો કરીને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાની અસરને બદલવા માટે પગલાં લીધાં હતાં.
કેન્દ્ર સરકારે 2018માં કર્યો SC/ST Actમાં સુધારો
કેન્દ્ર સરકારે SC/ST (Prevention of Atrocities) Amendment Act, 2018 દ્વારા કાયદામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો હતો. સુધારા દ્વારા FIR નોંધતા પહેલાં પ્રાથમિક તપાસ ફરજિયાત કરવાની અને ધરપકડ માટે પૂર્વમંજૂરી લેવાની આવશ્યકતાને દૂર કરવામાં આવી હતી.
આ સુધારાને પણ બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. અરજદારો દ્વારા સુધારાની બંધારણીય માન્યતા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
2020માં સુપ્રીમ કોર્ટે 2018ના સુધારાને રાખ્યો હતો યથાવત
વર્ષ 2020માં સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા 2018ના સુધારાની બંધારણીય માન્યતા યથાવત રાખી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે SC/ST Act હેઠળ દરેક ફરિયાદમાં FIR નોંધતા પહેલાં પ્રાથમિક તપાસ ફરજિયાત નથી અને ધરપકડ પહેલાં ઉચ્ચ અધિકારીની પૂર્વમંજૂરીની પણ આવશ્યકતા નથી.
જોકે આગોતરા જામીનના મુદ્દે કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી હતી. જો ફરિયાદમાંથી પ્રથમ દૃષ્ટિએ SC/ST Act હેઠળનો ગુનો જ બનતો ન હોવાનું જણાય તો કાયદામાં આગોતરા જામીન સામેનો પ્રતિબંધ આપમેળે લાગુ નહીં પડે તેવી કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી.
આ જ પ્રકારના કાનૂની સુરક્ષાત્મક પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને હવે સુપ્રીમ કોર્ટે નવી અરજી પર વિચાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
SC/ST Act અને કથિત દુરુપયોગ અંગે ફરી ચર્ચા
SC/ST Actનો હેતુ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના લોકો સામે થતા અત્યાચાર અને ભેદભાવ સામે વિશેષ કાનૂની સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે. બીજી તરફ, સમયાંતરે આ કાયદાના કથિત દુરુપયોગ અંગે પણ અદાલતો સમક્ષ દલીલો કરવામાં આવતી રહી છે.
હાલની અરજીમાં પણ અરજદારે આ જ મુદ્દો ઉઠાવી કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓ અને વળતરની વ્યવસ્થા સામે વાંધો રજૂ કર્યો હતો. જોકે સર્વોચ્ચ અદાલતે અગાઉના કાનૂની ઘટનાક્રમ અને ઉપલબ્ધ સુરક્ષાત્મક વ્યવસ્થાઓને ધ્યાનમાં રાખીને અરજી સાંભળવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
IIT Bombay કેસ વચ્ચે પણ SC/ST Act અંગે ચર્ચા
તાજેતરમાં IIT બૉમ્બેના વિદ્યાર્થી સાહિલ વાકોડેના મૃત્યુ બાદ નોંધાયેલી FIRને કારણે પણ SC/ST Act ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. વિદ્યાર્થીના પરિવારની ફરિયાદના આધારે સંબંધિત લોકો સામે હેરાનગતિ સહિતના આરોપો સાથે SC/ST Actની જોગવાઈઓ હેઠળ પણ કેસ નોંધાયો હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
બીજી તરફ, વિદ્યાર્થીના મૃત્યુ પહેલાં પરીક્ષા દરમિયાન બનેલી કથિત ગેરરીતિની ઘટનાને લઈને અલગ વિગતો સામે આવી છે. આ મામલો હાલમાં તપાસ હેઠળ હોવાથી ફરિયાદમાં કરવામાં આવેલા આરોપો અથવા તેના વિરોધમાં કરવામાં આવતા દાવાઓને અંતિમ રીતે સાબિત થયેલા માનવા યોગ્ય નથી.
SC/ST Act પર સુપ્રીમ કોર્ટનું અગાઉનું વલણ રહ્યું મહત્વપૂર્ણ
હાલની અરજી પર સુનાવણી ન કરવાનો નિર્ણય એ બાબતની યાદ અપાવે છે કે SC/ST Actના 2018ના સુધારા અને તેની સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પ્રશ્નો પર સુપ્રીમ કોર્ટ અગાઉ વિગતવાર વિચાર કરી ચૂકી છે.
કાયદાના કથિત દુરુપયોગ અને બીજી તરફ SC/ST સમુદાયને અત્યાચાર સામે અસરકારક સુરક્ષા આપવાની જરૂરિયાત—આ બંને મુદ્દાઓ વચ્ચે સંતુલન અંગે અદાલતોના વિવિધ ચુકાદાઓમાં સમયાંતરે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
