ભારતની વસ્તી ગણતરી 2027ના બીજા અને અંતિમ તબક્કા એટલે કે ‘Population Enumeration’ માટે કેન્દ્ર સરકારે પૂછવામાં આવનાર પ્રશ્નોની યાદી જાહેર કરી છે. કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને સેન્સસ કમિશનર ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા 14 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ જાહેર કરાયેલી પ્રશ્નાવલીમાં કુલ 40 પ્રશ્નોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં વ્યક્તિની જાતિ, ધર્મ, શિક્ષણ, રોજગાર, સ્થળાંતર, બેન્ક ખાતાં, આધાર, મતદાર ઓળખપત્ર અને Covid-19 રસીકરણ સહિતની વિવિધ વિગતો પૂછવામાં આવશે.
આ વખતે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે Census 2027ના બીજા તબક્કામાં જાતિ ગણતરી પણ કરવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારે અગાઉ જ આગામી વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ સંબંધિત માહિતી એકત્ર કરવાની જાહેરાત કરી હતી. સત્તાવાર માહિતી અનુસાર જાતિનો ડેટા બીજા તબક્કા એટલે કે Population Enumeration દરમિયાન ડિજિટલ રીતે એકત્ર કરવામાં આવશે.
Census 2027માં પૂછાશે કુલ 40 પ્રશ્નો
નવી પ્રશ્નાવલીમાં દરેક વ્યક્તિની મૂળભૂત સામાજિક, આર્થિક અને લોકસાંખ્યિક માહિતી એકત્ર કરવા માટે 40 મુદ્દાઓ રાખવામાં આવ્યા છે. તેમાં વ્યક્તિનું નામ, પરિવારના વડા સાથેનો સંબંધ, લિંગ, જન્મતારીખ, ઉંમર, વૈવાહિક સ્થિતિ, લગ્ન સમયે ઉંમર, જીવનસાથીનું નામ, રાષ્ટ્રીયતા અને ધર્મ જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નો સામેલ છે.
આ ઉપરાંત શિક્ષણ, ડિજિટલ સાક્ષરતા, રોજગાર, વ્યવસાય, કામનું સ્થળ, સ્થળાંતર અને પરિવાર સંબંધિત વિવિધ વિગતો પણ નોંધવામાં આવશે. આ માહિતી દેશની વસ્તીની સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિનું વધુ વિસ્તૃત ચિત્ર તૈયાર કરવામાં મદદરૂપ થશે.
જાતિ અંગે શું પૂછવામાં આવશે?
પ્રશ્નાવલીમાં વ્યક્તિ Scheduled Caste (SC), Scheduled Tribe (ST) અથવા અન્ય જાતિ સાથે સંબંધિત છે કે નહીં તેની વિગતો માંગવામાં આવશે. સાથે વ્યક્તિની જાતિનું નામ પણ નોંધવામાં આવશે. આ રીતે Census 2027માં SC-STના પરંપરાગત આંકડાઓ ઉપરાંત વધુ વ્યાપક જાતિગત માહિતી એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
કેબિનેટ કમિટી ઓન પોલિટિકલ અફેર્સે 30 એપ્રિલ 2025ના રોજ Census 2027માં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્યારબાદ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જાતિનો ડેટા વસ્તી ગણતરીના બીજા તબક્કામાં ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે એકત્ર કરવામાં આવશે.
આધાર અને મોબાઇલ નંબર પણ પૂછાશે
40 પ્રશ્નોમાં ઓળખ સાથે જોડાયેલી કેટલીક માહિતી પણ સામેલ છે. જો ઉપલબ્ધ હોય તો વ્યક્તિનો મોબાઇલ નંબર, આધાર નંબર અને Voter ID નંબર પૂછવામાં આવશે. ભારતીય પાસપોર્ટ ધરાવતા વ્યક્તિનો પાસપોર્ટ નંબર અને ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તેની માહિતી પણ પ્રશ્નાવલીમાં સામેલ છે.
આ ઉપરાંત વ્યક્તિ કે પરિવાર પાસે કુલ કેટલાં બેન્ક ખાતાં છે તેની માહિતી પણ માંગવામાં આવશે. આ પ્રશ્નો દ્વારા નાણાકીય સમાવેશ અને વિવિધ સરકારી ઓળખ દસ્તાવેજોની પહોંચ સંબંધિત વિસ્તૃત ડેટા ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
Covid-19 વેક્સિન ક્યાં લીધી હતી તે પણ પૂછાશે
Census 2027ની પ્રશ્નાવલીમાં એક અનોખો પ્રશ્ન Covid-19 રસીકરણ સાથે સંબંધિત છે. વ્યક્તિએ Covid-19ની રસી ક્યાંથી મેળવી હતી તેની વિગતો પણ પૂછવામાં આવશે. આ મુદ્દો 40 પ્રશ્નોની સત્તાવાર યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે.
Covid મહામારી બાદ થનારી આ પ્રથમ રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી હોવાથી રસીકરણ સંબંધિત માહિતીનો સમાવેશ ખાસ ધ્યાન ખેંચી રહ્યો છે.
શિક્ષણથી લઈને ડિજિટલ લિટરસી સુધીની વિગતો
વસ્તી ગણતરી દરમિયાન વ્યક્તિ સાક્ષર છે કે નહીં તેની સાથે ડિજિટલ લિટરસી સંબંધિત માહિતી પણ લેવામાં આવશે. વ્યક્તિ હાલ કોઈ શૈક્ષણિક સંસ્થામાં અભ્યાસ કરે છે કે નહીં, તેનું સર્વોચ્ચ શૈક્ષણિક સ્તર શું છે અને તેણે કયા વિષય કે સ્ટ્રીમમાં અભ્યાસ કર્યો છે તે પણ પૂછવામાં આવશે.
આ માહિતી દેશના શિક્ષણ સ્તર અને ડિજિટલ ક્ષમતાનું વિસ્તૃત મૂલ્યાંકન કરવામાં ઉપયોગી બની શકે છે.
નોકરી અને વ્યવસાય અંગે પણ વિગતવાર પ્રશ્નો
વસ્તી ગણતરીમાં વ્યક્તિએ છેલ્લા એક વર્ષમાં કામ કર્યું છે કે નહીં, તેની આર્થિક પ્રવૃત્તિ કઈ છે, વ્યવસાય શું છે, કયા ઉદ્યોગ કે સેવા ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલ છે અને કામદાર તરીકે તેની શ્રેણી શું છે તેવા પ્રશ્નો સામેલ છે.
માર્જિનલ વર્કર, નોન-વર્કર અથવા કામ શોધી રહેલા લોકો અંગે પણ અલગ માહિતી લેવામાં આવશે. આ ઉપરાંત કામના સ્થળ સુધી પહોંચવા માટે વ્યક્તિ કેવી રીતે મુસાફરી કરે છે તેની વિગતો પણ પ્રશ્નાવલીનો ભાગ છે.
સ્થળાંતર અંગે પણ મળશે મહત્વપૂર્ણ ડેટા
Census 2027માં વ્યક્તિનું જન્મસ્થળ, અગાઉનું રહેઠાણ, સ્થળાંતરનું કારણ અને સ્થળાંતર બાદ વર્તમાન ગામ કે શહેરમાં કેટલો સમય થયો છે તેની માહિતી પણ માંગવામાં આવશે. વ્યક્તિનું કાયમી રહેણાંક સરનામું પણ નોંધાશે.
આ ડેટા દેશની અંદર થઈ રહેલા ગ્રામ્ય-શહેરી સ્થળાંતર, રોજગાર આધારિત માઇગ્રેશન અને વસ્તીના ભૌગોલિક ફેરફારોને સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
મહિલાઓને સંતાનો સંબંધિત પ્રશ્નો
હાલમાં પરણેલી, વિધવા, છૂટાછેડા લીધેલી અથવા અલગ રહેતી મહિલાઓને જીવિત સંતાનોની સંખ્યા અને અત્યાર સુધી જન્મેલા જીવિત બાળકો અંગે માહિતી પૂછવામાં આવશે. હાલ પરણેલી મહિલાઓ પાસેથી છેલ્લા એક વર્ષમાં થયેલા જીવિત જન્મ અંગે પણ માહિતી લેવામાં આવશે.
આ પ્રકારના પ્રશ્નો દેશના પ્રજનન દર અને વસ્તી વૃદ્ધિના પેટર્નનું વિશ્લેષણ કરવામાં ઉપયોગી થાય છે.
Census 2027 બે તબક્કામાં યોજાઈ રહી છે
Census 2027 ભારતની 16મી રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી અને સ્વતંત્રતા પછીની 8મી જનગણના છે. તેને બે તબક્કામાં હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. પ્રથમ તબક્કો House Listing and Housing Censusનો છે, જેમાં મકાન, પરિવારો અને ઉપલબ્ધ મૂળભૂત સુવિધાઓ વિશે માહિતી એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ તબક્કાની કામગીરી વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન તબક્કાવાર હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.
બીજો તબક્કો Population Enumerationનો રહેશે, જેમાં વ્યક્તિગત વસ્તી, સામાજિક અને આર્થિક માહિતી એકત્ર કરવામાં આવશે. દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં આ કામગીરી ફેબ્રુઆરી 2027માં થવાની છે.
ભારતની પ્રથમ સંપૂર્ણ ડિજિટલ Census
Census 2027 ભારતની પ્રથમ સંપૂર્ણ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી બનશે. ગણતરી કર્મચારીઓ Android અને iOS આધારિત મોબાઇલ એપ્લિકેશનની મદદથી માહિતી એકત્ર કરશે. નાગરિકોને Self-Enumeration એટલે કે પોતે ઓનલાઇન માહિતી ભરવાનો વિકલ્પ પણ આપવામાં આવશે.
કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે Census 2027 માટે લગભગ 30 લાખ ફિલ્ડ કર્મચારીઓને તૈનાત કરવામાં આવશે. ડિજિટલ સિસ્ટમનું રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ કરવા Census Management & Monitoring System પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
Census 2027ના 40 પ્રશ્નોમાં મુખ્યત્વે શું પૂછાશે?
40 પ્રશ્નોની પ્રશ્નાવલીમાં નીચેના મુખ્ય મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે—વ્યક્તિનું નામ અને ઉંમર, લિંગ, ધર્મ, જાતિ અને SC-STની વિગતો, માતા-પિતાની માહિતી, દિવ્યાંગતા, માતૃભાષા અને અન્ય ભાષાઓ, સાક્ષરતા અને ડિજિટલ સાક્ષરતા, શિક્ષણ, રોજગાર, વ્યવસાય, સ્થળાંતર, સંતાનો સંબંધિત વિગતો, Covid-19 રસીકરણનું સ્થળ, બેન્ક ખાતાંની સંખ્યા, મોબાઇલ નંબર, આધાર, Voter ID, પાસપોર્ટ અને ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ.
આ તમામ વિગતોના આધારે Census 2027 માત્ર દેશની કુલ વસ્તીનો આંકડો જ નહીં, પરંતુ ભારતની સામાજિક, શૈક્ષણિક, આર્થિક અને જનસાંખ્યિક રચનાનું વધુ વિસ્તૃત ચિત્ર રજૂ કરશે. કેન્દ્ર સરકાર મુજબ Censusના આંકડા ગામ, શહેર અને વોર્ડ સ્તર સુધી નીતિ નિર્માણ અને આયોજન માટે મહત્વપૂર્ણ આધાર પૂરો પાડે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
