અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા છ મહિનાથી ચાલી રહેલો સંઘર્ષ ફરી અત્યંત જોખમી તબક્કામાં પ્રવેશ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં બંને દેશો વચ્ચે સમુદ્રમાં સીધી સૈન્ય અથડામણ વધી છે. ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સે અમેરિકી નૌકાદળના જહાજોને બેલિસ્ટિક મિસાઈલોથી નિશાન બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેના જવાબમાં અમેરિકાએ ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલ ટેન્કરો પર હુમલા કર્યા. ત્યારબાદ ઈરાને જોર્ડનમાં આવેલા અમેરિકન સૈન્ય મથક અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજો પર વળતા હુમલાનો દાવો કર્યો છે.
આ નવી અથડામણના કારણે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાંના એક Strait of Hormuz પર ફરી અનિશ્ચિતતા વધી છે. આ જળમાર્ગમાંથી વિશ્વના અંદાજે પાંચમા ભાગ જેટલા તેલ અને LNG પુરવઠાની અવરજવર થાય છે. તેથી અહીં કોઈ પણ લાંબા ગાળાનું વિક્ષેપ વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ, ગેસ, શિપિંગ અને મોંઘવારી પર મોટી અસર પાડી શકે છે.
28 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયો મોટો અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ
હાલનો વ્યાપક સૈન્ય સંઘર્ષ 28 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન સામે મોટા હવાઈ હુમલા શરૂ થયા બાદ ભડક્યો હતો. અમેરિકાએ પોતાના અભિયાનને Operation Epic Fury નામ આપ્યું હતું. વોશિંગ્ટને ઈરાનના બેલિસ્ટિક મિસાઈલ અને પરમાણુ કાર્યક્રમને મુખ્ય જોખમ ગણાવ્યો હતો, જ્યારે ઈરાને આ હુમલાઓને પોતાના દેશ સામે આક્રમણ ગણાવી વળતો પ્રહાર શરૂ કર્યો હતો.
ત્યારબાદ કેટલાક તબક્કે હુમલાની તીવ્રતા ઘટી, પરંતુ સ્થાયી શાંતિ સ્થાપિત થઈ શકી નહોતી. જુલાઈ અને ઓગસ્ટ દરમિયાન સમયાંતરે શાંતિ જેવી સ્થિતિ જોવા મળી હતી, પરંતુ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતથી સૈન્ય અથડામણ ફરી ઝડપથી વધી છે.
5 સપ્ટેમ્બરે ઈરાને અમેરિકી યુદ્ધજહાજોને નિશાન બનાવ્યાં
5 સપ્ટેમ્બરે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સમુદ્રી મોરચે મોટો ટકરાવ થયો હતો. અમેરિકી Central Command મુજબ ઈરાનના Islamic Revolutionary Guard Corpsએ બે અમેરિકી નૌસેનાના જહાજો તરફ બેલિસ્ટિક મિસાઈલો છોડ્યા હતા.
અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ આ હુમલામાં કોઈ અમેરિકન સૈનિકને નુકસાન થયું નહોતું. તેના જવાબમાં અમેરિકી દળોએ ત્રણ ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલ ટેન્કરો પર હુમલો કર્યો હતો.
આ ઘટનાએ સંઘર્ષને એક નવા સ્તરે લઈ ગયો, કારણ કે તેલ વહન કરતા કોમર્શિયલ જહાજો સીધી સૈન્ય કાર્યવાહીના કેન્દ્રમાં આવી ગયા.
8 સપ્ટેમ્બરે અમેરિકાએ વધુ 5 ઈરાની ઓઈલ ટેન્કરો નષ્ટ કર્યાનો દાવો
5 સપ્ટેમ્બરની અથડામણ બાદ સ્થિતિ શાંત થઈ નહોતી. 8 સપ્ટેમ્બરે અમેરિકી Central Commandએ જણાવ્યું કે તેણે ઈરાનના પાંચ વધુ ક્રૂડ ઓઈલ કેરિયર્સ નષ્ટ કર્યા છે.
અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ આ કાર્યવાહી અગાઉના બે દિવસમાં અમેરિકી નૌકાદળના જહાજોને નિશાન બનાવવાના ઈરાની પ્રયાસોના જવાબમાં કરવામાં આવી હતી. અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ પણ સંકેત આપ્યો કે અમેરિકી જહાજો પર હુમલા ચાલુ રહેશે તો ઈરાનના તેલ પરિવહન નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી ચાલુ રહી શકે છે.
આ કાર્યવાહી ઈરાન માટે અત્યંત સંવેદનશીલ ગણાય છે, કારણ કે તેલની નિકાસ તેની અર્થવ્યવસ્થા અને વિદેશી ચલણ આવકનો મુખ્ય આધાર છે.
ઈરાનનો વળતો પ્રહાર, જોર્ડનમાં અમેરિકી બેઝ પર મિસાઈલ હુમલો
અમેરિકી હુમલા બાદ ઈરાને પણ વળતો સૈન્ય જવાબ આપ્યો. ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સે જોર્ડનના અલ-અઝરક નજીક આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથક તરફ આશરે 20 બેલિસ્ટિક મિસાઈલો છોડ્યાનો દાવો કર્યો.
ઈરાને હુમલામાં ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યાનો દાવો કર્યો હતો, પરંતુ જોર્ડનના જણાવ્યા મુજબ તેની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમે 20માંથી 18 મિસાઈલોને અટકાવી દીધી હતી અને બાકીની બે નિર્જન વિસ્તારમાં પડી હતી. કોઈ જાનહાનિ નોંધાઈ નહોતી. આ ઘટનાથી સ્પષ્ટ થયું કે સંઘર્ષ હવે માત્ર સમુદ્રી ક્ષેત્ર પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ મધ્યપૂર્વમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો પણ ફરી નિશાન પર આવ્યા છે.
હોર્મુઝમાં 10 જહાજો પર હુમલાનો ઈરાની દાવો
9 સપ્ટેમ્બરે ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ નજીક 10 જહાજો પર હુમલા કર્યા હોવાનો દાવો કર્યો, જેમાં બે અમેરિકી જહાજોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ઈરાનનું કહેવું છે કે તેણે અમેરિકી અને અન્ય જહાજોને નિશાન બનાવી વળતો પ્રહાર કર્યો હતો. જોકે દરેક હુમલામાં થયેલા નુકસાન અંગે સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી અને કેટલીક વિગતો ઈરાની સત્તાવાર દાવાઓ પર આધારિત છે. આ પ્રકારની કાર્યવાહીથી કોમર્શિયલ શિપિંગ કંપનીઓમાં જોખમની ભાવના વધી છે અને અનેક જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતી વખતે વધુ સાવચેતી રાખી રહ્યા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવર ઘટી
તણાવનું સીધું પરિણામ શિપિંગ ટ્રાફિક પર પણ જોવા મળી રહ્યું છે. 8 સપ્ટેમ્બરે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી માત્ર 6 કોમોડિટી જહાજો પસાર થયા હતા, જ્યારે અગાઉના 10 દિવસની સરેરાશ લગભગ 12 જહાજોની હતી.
5 સપ્ટેમ્બરની અથડામણના દિવસે જહાજોની સંખ્યા તો માત્ર બે સુધી ઘટી ગઈ હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે શિપિંગ કંપનીઓ ક્ષેત્રમાં વધતા સૈન્ય જોખમને ગંભીરતાથી લઈ રહી છે.
ક્રૂડ ઓઈલ $100ની નજીક
મધ્યપૂર્વમાં તણાવ વધતાં વૈશ્વિક ઓઈલ માર્કેટમાં પણ મોટી હલચલ જોવા મળી રહી છે. 9 સપ્ટેમ્બરે Brent crude વધીને લગભગ $99.22 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયું, જ્યારે WTI લગભગ $94.13 પ્રતિ બેરલ સુધી ગયું.
ઓગસ્ટની શરૂઆતથી Brent crudeમાં અંદાજે 25 ટકા જેટલો વધારો થયો છે. બજારમાં સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજો પર હુમલા વધુ વધશે અથવા ટ્રાફિક લાંબા સમય સુધી ઘટશે તો વૈશ્વિક ઓઈલ સપ્લાય પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
હૂતીઓ પણ યુદ્ધમાં વધુ સક્રિય
અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ વચ્ચે ઈરાન સમર્થિત યમનના હૂતી જૂથે પણ સાઉદી અરેબિયા સામે મોટા હુમલા કર્યા છે. 8 સપ્ટેમ્બરે હૂતી દળોએ દક્ષિણ સાઉદી અરેબિયાના Abha, Khamis Mushait, Jazan અને Najran વિસ્તારોને ડ્રોન અને મિસાઈલોથી નિશાન બનાવ્યાં. સાઉદી અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આ હુમલામાં 73 લોકો ઘાયલ થયા હતા.
હૂતીઓએ Abha, Najran અને Jazanમાં Saudi Aramcoની સુવિધાઓ તેમજ Khamis Mushaitમાં આવેલા એરબેઝને નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો હતો.
કેટલાક ઊર્જા કેન્દ્રોમાં આગ લાગતા કામકાજ પર અસ્થાયી અસર પડી હતી. સાઉદી સરકારે આ હુમલાને ગંભીર ઉશ્કેરણી ગણાવી જવાબી કાર્યવાહી કરવાની ચેતવણી આપી છે.
અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ હવે પ્રાદેશિક સંઘર્ષનું સ્વરૂપ લઈ રહ્યું છે
હાલની સ્થિતિ દર્શાવે છે કે આ યુદ્ધ હવે માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સીધો સંઘર્ષ નથી રહ્યો. જોર્ડન, સાઉદી અરેબિયા, યમન, ઈઝરાયેલ અને ખાડી દેશોના ઊર્જા કેન્દ્રો તથા જહાજો પર તેની સીધી અસર પડી રહી છે.
એક તરફ અમેરિકા ઈરાનની તેલ નિકાસ અને સૈન્ય ક્ષમતાને દબાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન પોતાની મિસાઈલ ક્ષમતા, પ્રાદેશિક સહયોગી જૂથો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરના વ્યૂહાત્મક સ્થાનનો ઉપયોગ કરીને દબાણ ઊભું કરી રહ્યું છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ એટલું મહત્વપૂર્ણ છે?
Strait of Hormuz પર્શિયન ગલ્ફને Gulf of Oman અને ત્યારબાદ Arabian Sea સાથે જોડતો સાંકડો પરંતુ અત્યંત વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ છે.
વિશ્વના લગભગ પાંચમા ભાગ જેટલા તેલ અને LNG પુરવઠાનો માર્ગ અહીંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, UAE, કુવૈત, કતાર અને અન્ય દેશોની ઊર્જા નિકાસ માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
જો અહીં લાંબા સમય સુધી અવરજવર ખોરવાય તો તેની અસર માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતી નહીં રહે પરંતુ ભારત, ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને યુરોપ સહિતના મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશો પર પણ પડી શકે છે.
ભારત માટે પણ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ સંઘર્ષ?
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઈલ અને LNG જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. મધ્યપૂર્વમાં અસ્થિરતા વધે અને ક્રૂડના ભાવ $100થી ઉપર જાય તો ભારતના આયાત બિલ, પેટ્રોલ-ડીઝલ ખર્ચ, પરિવહન ખર્ચ અને મોંઘવારી પર દબાણ વધી શકે છે.
ખાસ કરીને એશિયન અર્થતંત્રો માટે ઊંચા ઊર્જા ભાવને મોટું જોખમ માનવામાં આવી રહ્યું છે. વૈશ્વિક બજાર વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો હોર્મુઝમાં હુમલા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો સપ્લાય શોકનું જોખમ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
આગળ શું? સમગ્ર વિશ્વની નજર હોર્મુઝ પર
હાલ અમેરિકા અને ઈરાન બંને તરફથી તણાવ ઘટાડવાના સ્પષ્ટ સંકેત જોવા મળતા નથી. ઈરાન સતત ચેતવણી આપી રહ્યું છે કે તેના પર વધુ હુમલા થશે તો અમેરિકી અને પ્રાદેશિક ઊર્જા હિતોને નિશાન બનાવવામાં આવશે. બીજી તરફ અમેરિકા પણ પોતાના નૌકાદળ અને શિપિંગ માર્ગોની સુરક્ષા માટે સૈન્ય કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાની વાત કરી રહ્યું છે.
આથી આગામી દિવસોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો Strait of Hormuz ખુલ્લો અને સુરક્ષિત રહે છે કે નહીં તે રહેશે. જો જહાજો પર હુમલા વધશે અથવા શિપિંગ ટ્રાફિક વધુ ઘટશે તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ઓઈલ બજાર, LNG સપ્લાય અને દુનિયાભરની અર્થવ્યવસ્થાઓ પર જોવા મળી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
