વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) એ હ્યૂમન ઈમ્યુનો ડિફિશિયન્સી સિન્ડ્રોમ (HIV)ના નિવારણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરીને લેનાકાપાવિર (Lenacapavir) નામની દવાને મંજૂરી આપી છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે એચઆઈવી સામેની લડતમાં નવી આશા ઊભી કરે છે. આ દવા ખાસ કરીને એવા લોકો માટે જીવનરક્ષક બની શકે છે જેમને HIV સંક્રમણ થવાનો ઊંચો જોખમ છે, જેમ કે સેક્સ વર્કર્સ, HIV દર્દીઓની સારવાર સાથે જોડાયેલા હેલ્થ વર્કર્સ, તેમજ LGBTQ+ સમુદાયના કેટલાક સદસ્યો. WHO દ્વારા જાહેર કરાયેલ દિશાનિર્દેશોમાં લેનાકાપાવિરને એટી-રેટ્રોવાયરલ દવા તરીકે HIVની પ્રી-એક્સપોઝર પ્રોફિલેક્સિસ (PrEP) સારવાર માટે ઉપયોગ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
આ દવા વિશે મોટી જાહેરાત 14 જુલાઈ, 2025ના રોજ રવાંડાની રાજધાની કિગાલીમાં યોજાયેલા 13મા આંતરરાષ્ટ્રીય એઇડ્સ સોસાયટી સંમેલન (IAS) દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. લેનાકાપાવિર એ એક ઇન્જેક્શનરૂપે આપવામાં આવતી દવા છે જેનું એક ડોઝ વર્ષમાં ફક્ત બે વખત આપવું પડે છે. જેની અસર ખૂબ જ લાંબી રહે છે અને HIV સંક્રમણ સામે શ્રેષ્ઠ પ્રતિરક્ષણ આપે છે. 2022માં અમેરિકાના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA) એ લેનાકાપાવિરને HIV ઉપચાર માટે પહેલેથી જ મંજૂરી આપી હતી, અને હવે તેને PrEP માટે પણ ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી મળી છે.
WHOના ડિરેક્ટર જનરલ ટેડ્રોસ અધનૉમ ગેબ્રેયસસે જણાવ્યું હતું કે, “હવે સુધી HIV સામે કોઇ રસી વિકસિત કરી શકી નથી, પરંતુ લેનાકાપાવિર એ એક ક્રાંતિસર્જક દવા છે જેને ફક્ત વર્ષમાં બે વાર લેવાથી દર્દીઓ લાંબા સમય માટે સુરક્ષિત રહી શકે છે. આજ સુધીની સૌથી શ્રેષ્ઠ નવી દવા તરીકે તેનો વિચાર કરી શકાય.”
લેનાકાપાવિર અમેરિકાની દવા કંપની Gilead Sciences દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે. તે Capsid Inhibitor તરીકે ઓળખાતા દવાઓના નવા વર્ગમાં આવે છે, જે HIVના રિપ્લિકેશન સાયકલના અનેક તબક્કાઓને રોકી દે છે. તેનું મુખ્ય લક્ષ્ય HIVના કેપસિડ (વિરળ પદાર્થથી બનેલો આવરણ)ને નિશાન બનાવીને વાયરસના પ્રજનન ચક્રને અવરોધિત કરવું છે. Lenacapavir એ HIV PrEP માટે પહેલું લાંબા સમય સુધી અસર કરતી ઇન્જેક્ટેબલ ઉકેલ છે, જે તેને HIV સામેની ઔષધીય ઢાળ તરીકે અત્યંત અસરકારક બનાવે છે.
2024ના પ્રમાણે, વિશ્વભરમાં આશરે 13 લાખથી વધુ લોકો નવા એચઆઈવી સંક્રમણથી પીડાયા છે. તેમના પૈકી મોટા ભાગના લોકો એવા હતા જેમણે સેક્સ વર્ક, ઇન્જેક્ટેબલ ડ્રગ્સ, પુરુષો વચ્ચેના યૌન સંબંધો, ટ્રાન્સજેન્ડર જીવનશૈલી અથવા જેલમાં રહેનાર જીવન સાથે સંકળાયેલા હતા. આવા રિસ્ક ગ્રુપ માટે Lenacapavir એક મોટી ભેટરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
આ દવાની મંજૂરીથી વિશ્વભરમાં એચઆઈવી સંક્રમણ અટકાવવાના પ્રયાસોને નવી દિશા અને શક્તિ મળશે. ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશો માટે જ્યાં દવાઓની હાજરી અને નિયમિત ડોઝ અપનાવવી મુશ્કેલ હોય, ત્યાં Lenacapavir જેવી લાંબા સમય સુધી ચાલતી, ઓછી વાર આપવાની અને અસરકારક દવા પૃથ્વી પાતાળ સુધીના લોકો સુધી એચઆઈવી નિવારણ લાવવામાં મદદરૂપ થશે. WHO હવે આ દવાને વૈશ્વિક HIV Programsમાં શામેલ કરવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરી રહી છે.
