દેશમાં UPI એટલે કે Unified Payments Interface પર ચાર્જ લાગશે કે નહીં તેને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલી અટકળો વચ્ચે Payments Council of India (PCI)એ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. PCIએ જણાવ્યું છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI ટ્રાન્ઝેક્શન મફત જ રહેશે અને નાના વેપારીઓ, જેમ કે કરિયાણા દુકાનદારો અથવા નાના રિટેલર્સ, પાસેથી પણ UPI પેમેન્ટ સ્વીકારવા માટે કોઈ ચાર્જ લેવામાં નહીં આવે.
UPI માટે શક્ય merchant charges અંગેની ચર્ચા મુખ્યત્વે મોટા વેપારીઓ અને પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમની લાંબા ગાળાની આર્થિક ટકાઉપણાને લઈને ચાલી રહી છે. PCIનું કહેવું છે કે બેંકો અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને ટેક્નોલોજી, સાયબર સિક્યોરિટી અને ફ્રોડ પ્રિવેન્શન માટે સતત રોકાણ કરવાની જરૂર છે.
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI મફત જ રહેશે
PCIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સામાન્ય વપરાશકર્તાએ UPIથી પેમેન્ટ કરવા માટે કોઈ વધારાનો ચાર્જ ચૂકવવાનો નથી.
અર્થાત્ જો કોઈ વ્યક્તિ Google Pay, PhonePe, Paytm, BHIM અથવા અન્ય UPI એપ દ્વારા દુકાનદારને પેમેન્ટ કરે અથવા કોઈ વ્યક્તિને પૈસા ટ્રાન્સફર કરે તો ગ્રાહક તરફથી અલગ ફી વસૂલવાની વાત હાલ નથી.
આ સ્પષ્ટતા એવા સમયે આવી છે જ્યારે UPI પર MDR અથવા અન્ય પ્રકારના ચાર્જ પાછા આવી શકે તેવી ચર્ચાઓને કારણે ગ્રાહકોમાં ચિંતા વધી હતી.
There has been considerable discussion around UPI and merchant charges. Here are the facts behind the conversation what it means for consumers, merchants, and India's digital payment ecosystem.
1. Will I have to pay to use UPI?
No. UPI has always been free for consumers since…
— PCI – Payments Council of India (@PCIUpdates) August 7, 2026
નાના કરિયાણા અને દુકાનદારોને પણ રાહત
PCIએ નાના વેપારીઓ માટે પણ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે. કરિયાણા દુકાનો, શાકભાજીના વેપારીઓ તથા અન્ય નાના મર્ચન્ટ્સને UPI સ્વીકારવા બદલ કોઈ Merchant Discount Rate અથવા અન્ય ચાર્જ નહીં લાગે.
UPIના ઝડપથી થયેલા વિસ્તરણમાં નાના વેપારીઓનો ખૂબ મોટો ફાળો રહ્યો છે. સરકારની ડિજિટલ પેમેન્ટ નીતિઓમાં પણ નાના મર્ચન્ટ્સને વધારાના ખર્ચ વિના UPI સેવાઓ ઉપલબ્ધ રહે તે બાબતને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે.
તો UPI ચાર્જની ચર્ચા કેમ શરૂ થઈ?
UPI આજે માત્ર પેમેન્ટનો વિકલ્પ નથી, પરંતુ ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની ગયું છે.
જુલાઈ 2026 દરમિયાન UPI પર લગભગ 23.65 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જેની કુલ કિંમત આશરે ₹29.87 લાખ કરોડ હતી. જુલાઈ 2025માં આ સંખ્યા લગભગ 20 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન અને ₹24.85 લાખ કરોડ હતી.
આટલા મોટા પાયે દરરોજ પેમેન્ટ પ્રોસેસ કરવા માટે બેંકો, NPCI, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ અને ફિનટેક કંપનીઓને વિશાળ ટેક્નોલોજીકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જાળવવું પડે છે. આ જ કારણે UPI ઇકોસિસ્ટમને લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે ટકાઉ કેવી રીતે રાખવી તે મુદ્દે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
મોટા વેપારીઓ પર MDRની ચર્ચા
PCIએ મોટા વેપારીઓ માટે merchant chargesની શક્યતાને સમર્થન આપ્યું છે. આ પ્રકારના ચાર્જનો હેતુ બેંકો અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ માટે આવકનું મોડેલ ઊભું કરવાનો છે, જેથી તેઓ UPI સિસ્ટમમાં વધુ રોકાણ કરી શકે.
રિપોર્ટ્સ અનુસાર મોટા મર્ચન્ટ્સ માટે લગભગ 0.3% MDR જેવી વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે આવા ચાર્જ અંગે અંતિમ નીતિ અને અમલીકરણ માટે સરકારની સત્તાવાર જાહેરાત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
MDR શું છે?
Merchant Discount Rate એટલે ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રોસેસ કરવા બદલ વેપારી પાસેથી લેવામાં આવતી ફી.
કાર્ડ પેમેન્ટમાં MDR લાંબા સમયથી પ્રચલિત છે. તેમાં વેપારી દ્વારા કરવામાં આવેલા ટ્રાન્ઝેક્શનની રકમનો એક નાનો હિસ્સો બેંક અથવા પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગ ઇકોસિસ્ટમને આપવામાં આવે છે.
UPI માટે હાલ zero-MDR વ્યવસ્થાએ તેનો ઝડપી ફેલાવો કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
ગ્રાહકો પર સીધી અસર પડશે?
PCIની સ્પષ્ટતા મુજબ સામાન્ય ગ્રાહકો પાસેથી UPI પેમેન્ટ માટે કોઈ ચાર્જ વસૂલવાની યોજના નથી. મોટા વેપારીઓ સાથેના ચાર્જીસ તેમના કોમર્શિયલ એગ્રીમેન્ટ અથવા merchant processing modelનો ભાગ બની શકે છે.
અર્થાત્ કોઈ વ્યક્તિ મોટા સ્ટોર પર UPI દ્વારા પેમેન્ટ કરે તો માત્ર એટલા માટે ગ્રાહક પાસેથી અલગ UPI ફી વસૂલવામાં આવશે એવું હાલમાં કહેવામાં આવ્યું નથી.
UPI ચલાવવાનો ખર્ચ કોણ ઉઠાવે છે?
UPI યુઝરને દેખાય છે એટલું સરળ હોવા છતાં તેની પાછળ વિશાળ ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કાર્યરત છે.
બેંકો, NPCI, Google Pay, PhonePe, Paytm અને અન્ય પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને સર્વર, ડેટા સેન્ટર, સાયબર સિક્યોરિટી, ફ્રોડ ડિટેક્શન, ગ્રાહક સહાય અને સતત ટેક્નિકલ અપગ્રેડ માટે રોકાણ કરવું પડે છે.
PCIનું કહેવું છે કે UPIની વિશ્વસનીયતા અને સુરક્ષા જાળવવા માટે સતત રોકાણ જરૂરી છે.
સાયબર ફ્રોડ સામે સતત રોકાણ જરૂરી
જેમ જેમ UPI ટ્રાન્ઝેક્શનનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે તેમ તેમ ડિજિટલ ફ્રોડ અને સાયબર હુમલાનો ખતરો પણ વધે છે.
બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓને સતત fraud detection systems, authentication technology અને backend infrastructureમાં રોકાણ કરવું પડે છે.
UPI જેવા રીઅલ-ટાઇમ પેમેન્ટ નેટવર્કમાં થોડા સમયનો ટેક્નિકલ ખલેલ પણ કરોડો ટ્રાન્ઝેક્શનને અસર કરી શકે છે. તેથી સિસ્ટમની ક્ષમતા અને સુરક્ષા સતત વધારવી જરૂરી છે.
ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટમાં UPIનો દબદબો
UPI ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં અત્યંત મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. સરકારી માહિતી અનુસાર UPI લગભગ 491 મિલિયન વ્યક્તિઓ અને 65 મિલિયન વેપારીઓને સેવા આપે છે અને દેશના ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનનો મોટો હિસ્સો UPI દ્વારા થાય છે.
ભારતનો UPI મોડેલ વિશ્વભરમાં real-time payment infrastructureના સફળ ઉદાહરણ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
હાલ ગ્રાહકોને ગભરાવાની જરૂર નથી
હાલની સ્થિતિમાં સામાન્ય UPI યુઝરને ચાર્જ ચૂકવવો પડશે એવી વાત સાચી નથી. PCIની સ્પષ્ટતા પ્રમાણે ગ્રાહકો અને નાના વેપારીઓ માટે UPI મફત જ રહેશે.
જોકે મોટા મર્ચન્ટ્સ માટે MDR અથવા merchant feesની વ્યવસ્થા અંગે નીતિ સ્તરે ચર્ચા આગળ વધી શકે છે. તેથી ભવિષ્યમાં કોઈપણ ફેરફાર થાય તો તેની સત્તાવાર જાહેરાત સરકાર, RBI અથવા સંબંધિત પેમેન્ટ સત્તાવાળાઓ દ્વારા કરવામાં આવશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
