રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અને નવી શૈક્ષણિક રૂપરેખાના અમલીકરણ હેઠળ સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન એટલે કે CBSEએ ભાષા અભ્યાસમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો છે. CBSEના 10 જુલાઈ 2026ના Acad-49/2026 પરિપત્ર પ્રમાણે શૈક્ષણિક સત્ર 2026-27થી ધોરણ 9ના વિદ્યાર્થીઓએ R1, R2 અને R3 એમ ત્રણ ભાષાઓનો અભ્યાસ કરવો પડશે. આ ત્રણમાંથી ઓછામાં ઓછી બે ભાષા ભારતીય હોવી ફરજિયાત રહેશે.
CBSEનું કહેવું છે કે નવી યોજનાનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓમાં બહુભાષી ક્ષમતા વિકસાવવાનો, ભારતીય ભાષાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને ભાષા અભ્યાસને માત્ર પરીક્ષાલક્ષી નહીં પરંતુ અર્થપૂર્ણ અને આનંદદાયક બનાવવાનો છે.
કયા વિદ્યાર્થીઓને નવો નિયમ લાગુ પડશે?
2026-27 દરમિયાન ધોરણ 10માં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે હાલની બે ભાષાની જૂની વ્યવસ્થા યથાવત રહેશે. આ બેચને ત્રીજી ભાષા લેવી ફરજિયાત નથી.
પરંતુ 2026-27માં ધોરણ 9માં પ્રવેશતા દરેક વિદ્યાર્થીએ ત્રણ ભાષાઓનો અભ્યાસ કરવો પડશે. આ જ બેચ 2027-28માં ધોરણ 10માં પહોંચશે ત્યારે પણ ત્રણ ભાષાની વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે. આથી ત્રીજી ભાષાના પાસિંગ નિયમનો ધોરણ 10ના પ્રમાણપત્ર પર સીધો પ્રભાવ 2027-28ના શૈક્ષણિક સત્રથી જોવા મળશે.
ત્રણમાંથી બે ભાષા ભારતીય હોવી ફરજિયાત
CBSEના નિયમ પ્રમાણે વિદ્યાર્થી પસંદ કરેલી ત્રણ ભાષામાંથી ઓછામાં ઓછી બે ભારતીય ભાષા પસંદ કરશે. ભારતીય ભાષાઓના ઉદાહરણ તરીકે ગુજરાતી, હિન્દી, સંસ્કૃત, તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ, મલયાલમ, મરાઠી, બંગાળી, પંજાબી, ઓડિયા અને આસામી જેવી ભાષાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, જર્મન, અરબી અને સ્પેનિશ જેવી ભાષાઓને પરિપત્રમાં બિનમૂળ અથવા non-native ભાષાઓ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. વિદ્યાર્થી આવી ભાષાને R3 તરીકે પસંદ કરી શકે છે, પરંતુ તેની બાકીની બંને ભાષાઓ ભારતીય હોવી જરૂરી છે.
ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભણતા વિદ્યાર્થીએ શું કરવું?
ઉદાહરણ તરીકે કોઈ વિદ્યાર્થી ગુજરાતી અને અંગ્રેજીનો અભ્યાસ કરે છે, તો તેની ત્રીજી ભાષા તરીકે હિન્દી, સંસ્કૃત, મરાઠી અથવા CBSE દ્વારા મંજૂર અન્ય ભારતીય ભાષા પસંદ કરવી પડશે. જે વિદ્યાર્થી પહેલેથી હિન્દી અને ગુજરાતી જેવી બે ભારતીય ભાષાઓ ભણે છે, તે ત્રીજી ભાષા તરીકે બીજી ભારતીય ભાષા અથવા અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ જેવી બિનમૂળ ભાષા પસંદ કરી શકે છે.
2026-27માં ધોરણ 9માં હોય અને અગાઉથી બે વિદેશી અથવા બિનમૂળ ભાષાઓ ભણતો હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓને એક વખતની વિશેષ છૂટ આપવામાં આવી છે, પરંતુ તેમને ત્રીજી ભાષા તરીકે એક ભારતીય ભાષા ઉમેરવી પડશે.
R3 માટે બોર્ડ પરીક્ષા નહીં, પરંતુ આંતરિક મૂલ્યાંકન ફરજિયાત
2026-27ના ધોરણ 9ના વિદ્યાર્થીઓ માટે ત્રીજી ભાષા R3નું મૂલ્યાંકન સંપૂર્ણપણે શાળા સ્તરે કરવામાં આવશે. આ બેચ જ્યારે 2027-28માં ધોરણ 10માં પહોંચશે ત્યારે પણ R3 માટે અલગ CBSE બોર્ડ પરીક્ષા લેવામાં આવશે નહીં.
જોકે R3નું આંતરિક મૂલ્યાંકન પાસ કરવું ફરજિયાત રહેશે. ધોરણ 10માં R3 પાસ કર્યા વગર વિદ્યાર્થીને CBSEનું Secondary School Examination Pass Certificate આપવામાં આવશે નહીં.
“કોઈ લેખિત પરીક્ષા નહીં”નો અર્થ શું?
R3 માટે અલગ CBSE બોર્ડ પેપર નહીં લેવાય, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે વિદ્યાર્થીને વાંચન કે લેખન આધારિત કોઈ મૂલ્યાંકન નહીં આપવું પડે.
CBSEના R3 Assessment Framework મુજબ ધોરણ 9નું આંતરિક મૂલ્યાંકન કુલ 100 ગુણનું રહેશે. તેમાં બોલવું અને સાંભળવું, સર્જનાત્મક લેખન, વાંચન, લેખન આધારિત પ્રશ્નો અને પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. તેથી R3નું મૂલ્યાંકન શાળા કરશે, પરંતુ તેમાં મૌખિક ઉપરાંત લેખિત પ્રવૃત્તિઓ પણ રહેશે.
R3ના 100 ગુણનું માળખું
CBSEએ ધોરણ 9 માટે R3 Language Assessment Framework પણ જાહેર કર્યું છે. કુલ 100 ગુણનું મૂલ્યાંકન નીચે મુજબ રહેશે:
- સાંભળવાની અને બોલવાની ક્ષમતા: 40 ગુણ
- સર્જનાત્મક લેખન: 15 ગુણ
- વાંચન કૌશલ્ય: 20 ગુણ
- લેખન કૌશલ્ય: 10 ગુણ
- પ્રોજેક્ટ વર્ક: 15 ગુણ
આ મૂલ્યાંકનમાં ચિત્ર વર્ણન, વાર્તા કહેવી, જૂથ ચર્ચા, સંવાદ લેખન, વાંચન સમજૂતી, ટૂંકા અને લાંબા જવાબ તથા પ્રોજેક્ટ અને વાઇવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
ધોરણ 9માં નાપાસ થશો તો પણ ધોરણ 10માં બઢતી મળશે
CBSEએ ધોરણ 9ના વિદ્યાર્થીઓને મહત્વપૂર્ણ રાહત આપી છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થી 2026-27માં ધોરણ 9ના R3 આંતરિક મૂલ્યાંકનમાં પાસ ન થાય, તો તેને માત્ર આ કારણે ધોરણ 10માં જતા રોકવામાં આવશે નહીં. તેને 2027-28માં ધોરણ 10માં બઢતી આપવામાં આવશે, પરંતુ ધોરણ 10 દરમિયાન ધોરણ 9નું બાકી રહેલું R3 મૂલ્યાંકન પાસ કરવું પડશે.
ધોરણ 10માં R3 પાસ નહીં થાય તો શું થશે?
ધોરણ 10માં વિદ્યાર્થીએ ત્રીજી ભાષાનું શાળાકીય મૂલ્યાંકન પાસ કરવું ફરજિયાત રહેશે. જે વિદ્યાર્થી પ્રથમ પ્રયાસમાં પાસ નહીં થાય, તેનું સંબંધિત શાળા દ્વારા ધોરણ 10નું પરિણામ જાહેર થાય તે પહેલાં ફરીથી મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.
CBSEએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે R3 પાસ કર્યા બાદ જ વિદ્યાર્થીને ધોરણ 10નું પાસ સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવશે. આથી શાળા અને વિદ્યાર્થી બંનેએ બોર્ડ પરિણામ જાહેર થાય તે પહેલાં બેકલોગ પૂર્ણ કરવો પડશે.
વિદ્યાર્થીને બોર્ડ પરીક્ષા આપતા અટકાવવામાં આવશે?
સત્તાવાર માર્ગદર્શિકામાં એવો ઉલ્લેખ નથી કે R3માં નાપાસ વિદ્યાર્થીને ધોરણ 10ની મુખ્ય બોર્ડ પરીક્ષાઓમાં બેસતા અટકાવવામાં આવશે. નિયમનું કેન્દ્રબિંદુ પાસ સર્ટિફિકેટ છે. એટલે વિદ્યાર્થી મુખ્ય વિષયોની બોર્ડ પરીક્ષા આપી શકે છે, પરંતુ R3નું જરૂરી આંતરિક મૂલ્યાંકન પાસ કર્યા વિના અંતિમ પાસ સર્ટિફિકેટ મેળવી શકશે નહીં.
ધોરણ 6થી ત્રણ ભાષાની વ્યવસ્થા
CBSEએ 2026-27થી ધોરણ 6માં પણ R3નો અમલ શરૂ કર્યો છે. આ બેચ માટે પણ પસંદ કરેલી ત્રણ ભાષામાંથી બે ભારતીય ભાષાઓ હોવી જરૂરી રહેશે.
જોકે ધોરણ 6ની 2026-27ની બેચ જ્યારે આગળ જઈને ધોરણ 10માં પહોંચશે, ત્યારે તેને R3 માટે CBSE બોર્ડ પરીક્ષા આપવી પડશે. એટલે હાલના ધોરણ 9ના વિદ્યાર્થીઓ માટે લાગુ આંતરિક મૂલ્યાંકનની ટ્રાન્ઝિશનલ વ્યવસ્થા કાયમી નથી.
વિદેશી ભાષા ભણતા વિદ્યાર્થીઓ માટે શું નિયમ?
ફ્રેન્ચ, જર્મન, સ્પેનિશ અથવા અન્ય વિદેશી ભાષા ભણતા વિદ્યાર્થીઓ તે ભાષા ચાલુ રાખી શકે છે. પરંતુ ત્રણ ભાષામાંથી ઓછામાં ઓછી બે ભારતીય ભાષા હોવી જરૂરી છે. જો વિદ્યાર્થી માત્ર એક ભારતીય ભાષા અને અંગ્રેજી ભણે છે, તો ત્રીજી ભાષા તરીકે ભારતીય ભાષા પસંદ કરવી પડશે.
જો બે ભારતીય ભાષાઓ પહેલેથી પસંદ કરેલી હોય, તો વિદેશી ભાષાને R3 તરીકે પસંદ કરી શકાય છે.
કોને મળશે છૂટછાટ?
CBSEએ કેટલીક શ્રેણીઓને ત્રણ ભાષાના નિયમમાંથી છૂટછાટ આપી છે. દિવ્યાંગતા ધરાવતા Children with Special Needs એટલે કે CwSN વિદ્યાર્થીઓને Rights of Persons with Disabilities Act, 2016 મુજબ છૂટ અથવા રાહત મળી શકે છે.
ભારત બહાર આવેલી CBSE શાળાઓને ભારતીય ભાષાને R3 તરીકે ફરજિયાત રાખવામાં સંપૂર્ણ છૂટ આપવામાં આવી છે. વિદેશથી ભારત પરત આવેલા વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને પણ ભારતીય ભાષા R3 તરીકે ભણવાની ફરજમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
બીજા રાજ્યમાં સ્થળાંતર થાય તો શું થશે?
વાલી અથવા પરિવાર એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં સ્થળાંતર કરે તો વિદ્યાર્થી મધ્યમ તબક્કામાં પસંદ કરેલી પોતાની જૂની R3 ભાષા ચાલુ રાખી શકે છે. આવા કિસ્સામાં સંબંધિત શાળાએ વિદ્યાર્થીને તેની પસંદ કરેલી ભાષાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવા માટે જરૂરી શિક્ષણ અને સંસાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવાના રહેશે.
શિક્ષકોની અછત દૂર કરવા CBSEની વ્યવસ્થા
અનેક શાળાઓ પાસે તમામ ભારતીય ભાષાઓના શિક્ષકો ઉપલબ્ધ ન હોવાની શક્યતા છે. તેને ધ્યાનમાં રાખીને CBSEએ લવચીક સ્ટાફિંગની જોગવાઈ આપી છે. શાળાઓ ભાષામાં કાર્યક્ષમ હાલના શિક્ષકો, નિવૃત્ત શિક્ષકો, અનુસ્નાતક ઉમેદવારો, નજીકની શાળાઓના સહયોગી ક્લસ્ટર અથવા વર્ચ્યુઅલ અને હાઇબ્રિડ શિક્ષણનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
શા માટે લાગુ કરવામાં આવી ત્રણ ભાષાની યોજના?
CBSEના જણાવ્યા પ્રમાણે બહુભાષી શિક્ષણથી વિદ્યાર્થીઓની સાંભળવાની, બોલવાની, સમજવાની અને વિચારવાની ક્ષમતા વિકસે છે. બોર્ડનો ભાર રટણ અથવા વધારાના પરીક્ષાભાર પર નહીં, પરંતુ આનંદદાયક ભાષા અભ્યાસ, સંવાદ ક્ષમતા અને ભારતીય ભાષાઓ તથા સંસ્કૃતિ સાથે જોડાણ વધારવા પર છે.
CBSEએ શાળાઓને વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓને નિયમ અંગે સકારાત્મક રીતે સમજાવવા અને કોઈ વિદ્યાર્થીને આ પરિવર્તનથી નુકસાન ન થાય તેની ખાતરી કરવા જણાવ્યું છે.
વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓએ હવે શું કરવું?
ધોરણ 9ના વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓએ શાળામાં ઉપલબ્ધ R3 ભાષાઓની યાદી જાણી લેવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીની હાલની R1 અને R2 ભાષા પ્રમાણે કઈ ત્રીજી ભાષા પસંદ કરી શકાય તે પણ શાળા પાસેથી સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે.
આંતરિક મૂલ્યાંકન હોવાથી R3ને હળવાશથી ન લેવું જોઈએ. નિયમિત વર્ગકાર્ય, મૌખિક પ્રવૃત્તિ, વાંચન, લેખન અને પ્રોજેક્ટના ગુણ અંતિમ પરિણામ માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ધોરણ 9માં બેકલોગ રહી જાય તો તેને ધોરણ 10ના અંત સુધી મુલતવી રાખવાને બદલે વહેલી તકે પૂર્ણ કરવો વિદ્યાર્થીઓ માટે વધુ યોગ્ય રહેશે.
નિષ્કર્ષ
CBSEની નવી ત્રણ-ભાષા યોજના હેઠળ ધોરણ 9 અને 10ના વિદ્યાર્થીઓ માટે ત્રીજી ભાષા માત્ર અભ્યાસનો વધારાનો વિષય નહીં, પરંતુ પાસ સર્ટિફિકેટ સાથે જોડાયેલી ફરજિયાત શૈક્ષણિક જરૂરિયાત બનશે.
2026-27માં ધોરણ 9માં પ્રવેશતા વિદ્યાર્થીઓ માટે R3નું શાળા આધારિત આંતરિક મૂલ્યાંકન રહેશે. ધોરણ 9માં નાપાસ થવા છતાં ધોરણ 10માં બઢતી મળશે, પરંતુ ધોરણ 10નું પાસ સર્ટિફિકેટ મેળવતા પહેલાં R3 પાસ કરવું પડશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
