ભારતે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિને લઈને હેગ સ્થિત Court of Arbitrationના તાજેતરના ચુકાદાને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યો છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે આ આર્બિટ્રેશન કોર્ટને ભારતના સાર્વભૌમ નિર્ણયો અંગે ચુકાદો આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી. કેન્દ્ર સરકારે ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો ભારતનો નિર્ણય યથાવત છે અને કોર્ટના આદેશથી તેમાં કોઈ ફેરફાર થવાનો નથી.
હેગ સ્થિત Court of Arbitrationએ 31 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સિંધુ જળ સંધિના કાનૂની દરજ્જા અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આવેલા રેટલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ સંબંધિત વચગાળાના પગલાં અંગે નિર્ણય જાહેર કર્યો હતો. કોર્ટનું કહેવું છે કે ભારત દ્વારા સંધિને એકતરફી રીતે સ્થગિત રાખવા માટે રજૂ થયેલા આધાર સંધિ અથવા લાગુ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ પૂરતા નથી. બીજી તરફ ભારતે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને જ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ- સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત જ રહેશે
ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતે શરૂઆતથી જ આ Court of Arbitrationની કાયદેસરતા અને અધિકારક્ષેત્ર સામે વાંધો નોંધાવ્યો છે. નવી દિલ્હીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે આ પ્રક્રિયામાં સામેલ થયું નથી અને કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા નિર્ણયોને ભારત માટે બંધનકર્તા માનતું નથી.
ભારતનું કહેવું છે કે તેના સાર્વભૌમ નિર્ણયો, સુરક્ષા સંબંધિત નીતિઓ અને દેશમાં ચાલી રહેલા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ અંગે કોઈ આવી સંસ્થા નિર્ણય લાદી શકે નહીં. તેથી કોર્ટના તાજેતરના આદેશની ભારતની નીતિ અથવા સિંધુ જળ સંધિ અંગે લેવાયેલા નિર્ણય પર કોઈ અસર નહીં પડે.
પહેલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે લીધો હતો મોટો નિર્ણય
22 એપ્રિલ 2025ના રોજ જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં 26 લોકોના મોત બાદ ભારત સરકારે પાકિસ્તાન સામે અનેક કડક પગલાં જાહેર કર્યા હતા. તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયોમાં એક સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવાનો હતો.
ભારતે તે સમયે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હતો કે સરહદપાર આતંકવાદ અને સામાન્ય દ્વિપક્ષીય સહયોગ એકસાથે ચાલી શકે નહીં. ભારતનો અભિગમ રહ્યો છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સરહદપાર આતંકવાદ સામે વિશ્વસનીય અને અપરિવર્તનીય પગલાં નહીં લે ત્યાં સુધી સંધિ અંગેનો હાલનો નિર્ણય યથાવત રહેશે.
હેગ કોર્ટનો શું છે ચુકાદો?
Court of Arbitrationના મતે 1960ની સિંધુ જળ સંધિ હજુ અમલમાં છે અને ભારત એકતરફી રીતે સંધિને સ્થગિત અથવા સમાપ્ત કરી શકે નહીં. કોર્ટએ રેટલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ સંબંધિત કેટલીક કામગીરી અંગે પણ વચગાળાના નિયંત્રણો દર્શાવ્યા છે.
અહેવાલો અનુસાર, રેટલ પ્રોજેક્ટની કેટલીક રચનાઓ પર કામ મર્યાદિત રાખવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે, જ્યાં સુધી વિશ્વ બેંક દ્વારા નિયુક્ત Neutral Expert સંબંધિત ટેકનિકલ મુદ્દાઓની તપાસ પૂર્ણ ન કરે. ભારતે જોકે આ આદેશને માન્ય ગણવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
કિશનગંગા અને રેટલ પ્રોજેક્ટ પર શું છે વિવાદ?
પાકિસ્તાને લાંબા સમયથી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ભારતના કિશનગંગા અને રેટલ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટની ડિઝાઇનના કેટલાક પાસાઓ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. પાકિસ્તાનનું કહેવું છે કે પશ્ચિમી નદીઓ પર બનતા આ પ્રોજેક્ટ્સની કેટલીક ટેકનિકલ વિશેષતાઓ સિંધુ જળ સંધિની જોગવાઈઓ સાથે સુસંગત નથી.
ભારતનું વલણ રહ્યું છે કે આ પ્રકારના મતભેદ મુખ્યત્વે ટેકનિકલ છે અને તેમની તપાસ Neutral Expertની પ્રક્રિયા દ્વારા થવી જોઈએ. ભારત અગાઉ પણ કહી ચૂક્યું છે કે એક જ મુદ્દા પર Neutral Expert અને Court of Arbitrationની સમાંતર પ્રક્રિયા સંધિની વિવાદ નિવારણ વ્યવસ્થા સાથે સુસંગત નથી.
1960માં થઈ હતી સિંધુ જળ સંધિ
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ 19 સપ્ટેમ્બર 1960ના રોજ કરાચીમાં કરવામાં આવી હતી. સંધિ વિશ્વ બેંકની સહાયથી તૈયાર થયેલી જળ વહેંચણી વ્યવસ્થા છે.
સંધિ હેઠળ સામાન્ય રીતે રાવી, બિયાસ અને સતલુજ જેવી પૂર્વીય નદીઓના પાણીના ઉપયોગના અધિકારો ભારતને આપવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ જેવી પશ્ચિમી નદીઓના પાણીના મોટા ભાગના ઉપયોગના અધિકારો પાકિસ્તાનને આપવામાં આવ્યા હતા. ભારતને પશ્ચિમી નદીઓ પર સંધિમાં દર્શાવેલી શરતો હેઠળ જળવિદ્યુત ઉત્પાદન સહિત કેટલાક ઉપયોગોની મંજૂરી છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે હવે ટકરાવ વધુ ઊંડો
તાજેતરના ચુકાદાથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિને લઈને કાનૂની અને રાજદ્વારી મતભેદ વધુ સ્પષ્ટ બન્યા છે. Court of Arbitration સંધિને અમલમાં હોવાનું માને છે, જ્યારે ભારત તે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને જ નકારી રહ્યું છે.
નવી દિલ્હીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો તેનો નિર્ણય અમલમાં રહેશે અને આર્બિટ્રેશન કોર્ટના નિર્ણયોથી ભારતના સાર્વભૌમ નિર્ણયો અથવા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ અંગેની નીતિ પ્રભાવિત નહીં થાય. આ સાથે સિંધુના પાણીનો મુદ્દો ફરી એકવાર ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પૈકીનો એક બની ગયો છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
