ગુજરાતના સુરત જિલ્લાના માંડવી તાલુકામાં આવેલા આદિવાસી ગામ બલેઠીએ સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન (Joint Forest Management – JFM) અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે અનોખી સિદ્ધિ મેળવી છે. એક સમયે દુષ્કાળના કારણે ઉજ્જડ બની ગયેલા જંગલોને ગામલોકોએ સામૂહિક પ્રયાસો અને જનભાગીદારીથી ફરી હરિયાળા બનાવ્યા છે. બલેઠી ગામની આ સફળતા આજે સમગ્ર ગુજરાત માટે પ્રેરણારૂપ બની છે. હવે રાજ્ય સરકાર દ્વારા બલેઠી ગામમાં ‘સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ’ વિકસાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, જેના માધ્યમથી રાજ્યભરની સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન સમિતિઓને જંગલ સંરક્ષણ અને ગ્રામ વિકાસ અંગે તાલીમ આપવામાં આવશે.
ત્રણ વર્ષના ભયાનક દુષ્કાળ બાદ ગ્રામજનોએ લીધો જંગલ બચાવવાનો સંકલ્પ
વર્ષ 1986થી 1988 દરમિયાન સતત ત્રણ વર્ષ સુધી પડેલા ભયાનક દુષ્કાળને કારણે બલેઠી ગામની આસપાસના જંગલોનો મોટા પાયે નાશ થયો હતો. જંગલો ઉજ્જડ બનતાં સ્થાનિક આદિવાસી પરિવારો સામે ઘાસચારો, બળતણ અને આજીવિકાની સમસ્યાઓ ઊભી થઈ હતી. આવી વિકટ પરિસ્થિતિમાં ગામના વડીલ જાગુદાદા અને કિશોરભાઈ ચૌધરીએ ગ્રામજનોને એકજૂથ કરીને પોતાના જંગલોનું રક્ષણ કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો હતો.
ગામલોકોએ માત્ર સરકારી સહાય પર આધાર રાખવાને બદલે પોતાના કુદરતી સંસાધનોને બચાવવાની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. જંગલોનું સંરક્ષણ, વૃક્ષોનું જતન અને કુદરતી સંપત્તિનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટે ગ્રામજનોએ સામૂહિક પ્રયાસો શરૂ કર્યા હતા. આ પ્રયાસો સમય જતાં બલેઠી મોડેલ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા અને આજે ગુજરાતના અનેક ગામો માટે માર્ગદર્શક બન્યા છે.
બલેઠીમાં બનશે ‘સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ’, 7,500 સભ્યોને મળશે તાલીમ
બલેઠી ગામની સફળતાને રાજ્યભરમાં પહોંચાડવા માટે હવે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ હાથ ધરવામાં આવી છે. ગામના શ્રી જંગલ પુનઃનિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ સમિતિના પ્રમુખ વિનયભાઈ કિશોરભાઈ ચૌધરી તથા ગ્રામજનોએ ગામના ઐતિહાસિક શાળાના મકાનને પુનઃસ્થાપિત કરીને તેને ‘સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ’ તરીકે વિકસાવવાની રજૂઆત વન વિભાગ સમક્ષ કરી હતી.
આ રજૂઆતને ધ્યાનમાં રાખીને વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડીયા તથા રાજ્ય મંત્રી પ્રવીણ માળીના માર્ગદર્શનમાં આ કેન્દ્ર શરૂ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ કેન્દ્ર કાર્યરત થયા બાદ બલેઠી ગામ વન સંરક્ષણ અને સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન ક્ષેત્રે રાજ્યસ્તરીય તાલીમ કેન્દ્ર તરીકે નવી ઓળખ મેળવશે.
આગામી પાંચ વર્ષમાં ગુજરાતની કુલ 3,414 JFM સમિતિઓમાંથી 2,500 સમિતિઓના અંદાજે 7,500 સભ્યોને અહીં તાલીમ આપવાનું આયોજન છે. ખાસ વાત એ છે કે આ તાલીમ બલેઠીના અનુભવી ગ્રામજનો દ્વારા જ આપવામાં આવશે. તેઓ પોતાના અનુભવોના આધારે જંગલ સંરક્ષણ, સામૂહિક વ્યવસ્થાપન, કુદરતી સંસાધનોના યોગ્ય ઉપયોગ અને ગ્રામ વિકાસ અંગે માર્ગદર્શન આપશે.
દરેક ઘરમાંથી એક સભ્ય જોડાયો, જંગલની સુરક્ષા માટે બનાવી 15 પેટ્રોલિંગ ટુકડીઓ
બલેઠી મોડેલની સૌથી મોટી વિશેષતા ગ્રામજનોની સક્રિય ભાગીદારી છે. જંગલોને ગેરકાયદેસર વૃક્ષકાપ, અતિશય ચરાણ અને અન્ય નુકસાનકારક પ્રવૃત્તિઓથી બચાવવા માટે ગામના દરેક ઘરમાંથી એક સભ્ય જોડાય તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી હતી.
આ માટે ગ્રામજનોએ 15 પેટ્રોલિંગ ટુકડીઓ બનાવી હતી. આ ટુકડીઓ દ્વારા જંગલ વિસ્તારમાં નિયમિત ચોકીપહેરો કરવામાં આવતો હતો. ગામના લોકોએ જાતે જંગલની સુરક્ષાની જવાબદારી ઉપાડતાં વન સંરક્ષણની કામગીરી વધુ અસરકારક બની હતી.
ગ્રામજનોની આ સામૂહિક પહેલથી જંગલના પુનઃનિર્માણને વેગ મળ્યો હતો. આ મોડેલે સાબિત કર્યું કે સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારીથી કુદરતી સંસાધનોનું લાંબા ગાળાનું સંરક્ષણ શક્ય બની શકે છે.
ઘાસ, લાકડાં અને વાંસની સમાન વહેંચણીથી સામાજિક એકતા મજબૂત બની
બલેઠી ગામમાં જંગલ સંરક્ષણની સાથે કુદરતી સંસાધનોના ન્યાયસંગત વિતરણને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. રક્ષિત જંગલમાંથી મળતા ઘાસ, લાકડાં, વાંસ અને અન્ય વન ઉત્પાદનોની સમિતિના સભ્યો વચ્ચે સમાન ધોરણે વહેંચણી કરવામાં આવતી હતી.
આ વ્યવસ્થાથી ગામના તમામ પરિવારોને જંગલ સંરક્ષણનો લાભ મળ્યો હતો. વન ઉત્પાદનોની સમાન વહેંચણીના કારણે ગ્રામજનોમાં સહકારની ભાવના મજબૂત બની હતી અને જંગલ પ્રત્યેની જવાબદારી પણ વધી હતી.
162 બાયોગેસ પ્લાન્ટ અને 4 ચેકડેમથી જંગલ પરનું દબાણ ઘટાડ્યું
બલેઠી ગામે પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે માત્ર વૃક્ષોનું રક્ષણ કરવા પૂરતું કામ કર્યું નથી, પરંતુ જંગલો પરનું માનવીય દબાણ ઘટાડવા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. ગામમાં કુલ 162 બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે પરંપરાગત બળતણ માટે જંગલમાંથી લાકડાં મેળવવાની જરૂરિયાત ઘટાડવામાં મદદ મળી છે.
આ ઉપરાંત ગામમાં ચાર ચેકડેમ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ ચેકડેમ દ્વારા વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને જળસંરક્ષણને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. પાણીની ઉપલબ્ધતા અને કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણને કારણે ખેતી, પશુપાલન અને સ્થાનિક પર્યાવરણને લાભ થયો છે. બાયોગેસ અને જળસંરક્ષણ જેવી પહેલોએ બલેઠી ગામને ટકાઉ ગ્રામ વિકાસનું ઉદાહરણ બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
229 હેક્ટર જંગલ વિસ્તાર માટે મેળવ્યા અધિકારપત્ર
બલેઠી ગામના જંગલ સંરક્ષણના પ્રયાસોને વધુ સંગઠિત બનાવવા માટે ‘જંગલના પુનઃનિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ સહકારી મંડળી લિમિટેડ’ તરીકે નોંધણી કરવામાં આવી હતી. આ સહકારી માળખાના માધ્યમથી ગામલોકોએ જંગલ સંરક્ષણ અને ગ્રામ વિકાસની કામગીરીને સંસ્થાકીય સ્વરૂપ આપ્યું હતું.
આ મંડળી દ્વારા 229 હેક્ટર જંગલ વિસ્તાર માટે અધિકારપત્ર મેળવવામાં આવ્યા હતા. તેના કારણે જંગલના સંરક્ષણ, વ્યવસ્થાપન અને વન ઉત્પાદનોના ઉપયોગ માટે ગ્રામજનોની સામૂહિક ભૂમિકા વધુ મજબૂત બની હતી.
વર્ષ 1998માં બલેઠી ગામને મળ્યો રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો એવોર્ડ
બલેઠી ગામની ઉત્કૃષ્ટ વન સંરક્ષણ કામગીરીની રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ નોંધ લેવામાં આવી હતી. વર્ષ 1998માં નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં બલેઠી ગામને પ્રતિષ્ઠિત ‘ઇન્દિરા પ્રિયદર્શિની વૃક્ષમિત્ર એવોર્ડ’થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યું હતું.
તત્કાલીન કેન્દ્રીય વન મંત્રીના હસ્તે ગામને રૂપિયા 50 હજારનું રોકડ ઇનામ અને પ્રશસ્તિપત્ર એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. આ રાષ્ટ્રીય સન્માન બલેઠીના ગ્રામજનોની મહેનત, સામૂહિક એકતા અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાનું મહત્વપૂર્ણ પરિણામ હતું.
ઘાસચારાની ઉપજમાં સાત ગણો વધારો, દૂધ ઉત્પાદન દર મહિને 13 હજાર લીટર સુધી પહોંચ્યું
જંગલ સંરક્ષણના પ્રયાસોથી બલેઠી ગામને પર્યાવરણીય લાભની સાથે આર્થિક લાભ પણ મળ્યા છે. જંગલોનું પુનઃનિર્માણ થતાં ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ગામમાં ઘાસચારાની ઉપજમાં સાત ગણો વધારો નોંધાયો છે, જેના કારણે પશુપાલન પ્રવૃત્તિને મોટું પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા વધતાં ગામમાં દૂધ ઉત્પાદન પણ વધ્યું છે. ઉપલબ્ધ વિગતો મુજબ ગામનું માસિક દૂધ ઉત્પાદન અંદાજે 12 હજારથી 13 હજાર લીટર સુધી પહોંચ્યું છે. આ વધારો સ્થાનિક પશુપાલક પરિવારો માટે આજીવિકાનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બન્યો છે.
આ ઉપરાંત જંગલમાંથી મળતા વાંસના વેચાણ દ્વારા ગામને રૂપિયા 17.7 લાખથી વધુની આવક થઈ છે. આ આવક દર્શાવે છે કે જંગલનું યોગ્ય સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે તો પર્યાવરણની સાથે સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થાને પણ મજબૂત બનાવી શકાય છે.
વન વિભાગ દ્વારા ગામમાં 59.4 લાખ રૂપિયાથી વધુના વિકાસકામો
બલેઠી ગામમાં જંગલ સંરક્ષણની સાથે પાયાની સુવિધાઓના વિકાસ પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. વન વિભાગ દ્વારા ગામમાં રૂપિયા 59.4 લાખથી વધુના વિવિધ વિકાસકામો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે. આ વિકાસકામોમાં પીવાના પાણીની પાઇપલાઇન, રસ્તાઓનું નિર્માણ, સિલાઈ વર્ગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ અને ગ્રામજનોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને અન્ય સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ કામગીરીથી ગામના લોકોનું જીવનધોરણ સુધારવામાં મદદ મળી છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે કૌશલ્યવર્ધન અને સ્વરોજગારની તકો ઊભી કરવામાં સિલાઈ વર્ગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ ઉપયોગી બની છે.
બલેઠી મોડેલથી માંડવી તાલુકાના 65થી વધુ ગામોને મળી પ્રેરણા
બલેઠી ગામની સફળતા હવે માત્ર એક ગામ પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. આ મોડેલથી પ્રેરણા મેળવી સુરત જિલ્લાના માંડવી તાલુકાના આશરે 65થી વધુ ગામોએ પોતાના જંગલોનું રક્ષણ કરવા માટે પ્રયાસો શરૂ કર્યા છે.
આ ગામોમાં અમરકુઈ અને વાંકલ જેવા ગામોનો પણ સમાવેશ થાય છે. બલેઠીના અનુભવોએ અન્ય ગામોને સમજાવ્યું છે કે સ્થાનિક લોકો સંગઠિત થઈને કામ કરે તો જંગલ સંરક્ષણ, જળસંચય અને કુદરતી સંસાધનોનું વ્યવસ્થાપન વધુ અસરકારક રીતે કરી શકાય છે. આ રીતે બલેઠી મોડેલ આદિવાસી વિસ્તારોમાં જનભાગીદારી આધારિત વન સંરક્ષણનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.
ગુજરાતમાં હરિયાળી ક્રાંતિને નવી દિશા આપશે બલેઠીનું સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ
બલેઠી ગામમાં શરૂ થનારું સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ગુજરાતમાં સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપનને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે. રાજ્યની હજારો JFM સમિતિઓને અહીંથી વ્યવહારુ તાલીમ અને માર્ગદર્શન મળવાથી અન્ય ગામોમાં પણ જંગલ સંરક્ષણની પ્રવૃત્તિઓને વેગ મળવાની અપેક્ષા છે. ખાસ કરીને બલેઠીના ગ્રામજનો દ્વારા આપવામાં આવનાર તાલીમ આ કેન્દ્રની વિશેષતા બનશે. વર્ષો સુધી જંગલોનું રક્ષણ કરીને સફળતા મેળવનારા લોકો પોતાના અનુભવો અન્ય ગામોના સભ્યો સાથે વહેંચશે, જેનાથી સ્થાનિક સ્તરે વન વ્યવસ્થાપન વધુ અસરકારક બની શકે છે.
એક સમયે દુષ્કાળના કારણે ઉજ્જડ બની ગયેલા બલેઠી ગામના જંગલો આજે જનભાગીદારી, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ગ્રામ વિકાસની સફળ ગાથા રજૂ કરે છે. બલેઠીની આ સફર દર્શાવે છે કે સામૂહિક સંકલ્પ, યોગ્ય આયોજન અને કુદરતી સંસાધનોના જવાબદાર ઉપયોગથી પર્યાવરણનું સંરક્ષણ કરવાની સાથે ગ્રામજનોની આર્થિક સ્થિતિમાં પણ સુધારો લાવી શકાય છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
