યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા જાન્યુઆરી 2026માં જાહેર કરાયેલા University Grants Commission (Promotion of Equity in Higher Educational Institutions) Regulations, 2026ને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારે ગુરુવાર, 20 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું કે સરકાર આ નિયમો પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. કેન્દ્ર અને UGC તરફથી હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કહ્યું કે અંતિમ નિર્ણય શું હશે તે હાલ કહી શકાય નહીં, પરંતુ મુદ્દાની ગંભીરતાથી સમીક્ષા થઈ રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે UGCને તમામ અરજીઓમાં ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓનો જવાબ આપતું વિસ્તૃત કાઉન્ટર એફિડેવિટ દાખલ કરવા માટે ચાર અઠવાડિયાંનો સમય આપ્યો છે. ત્યારબાદ અરજદારોને UGCના જવાબ પર પોતાનો પ્રતિભાવ આપવા માટે બે અઠવાડિયાં મળશે. એટલે 2026ના UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સનું ભવિષ્ય હવે કેન્દ્રના પુનર્વિચાર અને સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણી પર નિર્ભર રહેશે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્રે શું કહ્યું?
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચ સમક્ષ સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર અને UGC 2026ના નિયમો અંગે ફરી વિચાર કરી રહ્યા છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે પુનર્વિચારનું અંતિમ પરિણામ શું આવશે તેની આગોતરી જાહેરાત કરી શકાય નહીં.
આ નિવેદન મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સુપ્રીમ કોર્ટે જાન્યુઆરીમાં જ નિયમો સામે ગંભીર વાંધા વ્યક્ત કરીને તેમનો અમલ સ્થગિત કરી દીધો હતો. હવે કેન્દ્ર સરકાર પોતે પણ તેમાં ફેરફાર કે પુનઃરચના કરવાની સંભાવના તપાસી રહી હોવાનું કોર્ટને જણાવ્યું છે.
Central government has informed the Supreme Court that it is reconsidering the University Grants Commission’s (UGC) Equity Regulations, 2026, which are currently kept in abeyance by the Court.
“I’m not saying which way it will go, but we are reconsidering it,” Solicitor General…
— ANI (@ANI) August 20, 2026
UGCને ચાર અઠવાડિયામાં જવાબ દાખલ કરવાનો આદેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે UGCને માત્ર સામાન્ય જવાબ નહીં પરંતુ વિવિધ અરજદારો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ કાનૂની અને બંધારણીય મુદ્દાઓને આવરી લેતું વિગતવાર કાઉન્ટર એફિડેવિટ દાખલ કરવા જણાવ્યું છે.
આ પછી અરજદારોને બે અઠવાડિયામાં રેજોઇન્ડર એટલે કે પ્રતિજવાબ દાખલ કરવાની તક આપવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા પૂરી થયા બાદ કોર્ટ નિયમોની બંધારણીય માન્યતા અને તેમાં રહેલા વિવાદિત પ્રાવધાનો પર વધુ વિગતવાર વિચારણા કરશે.
29 જાન્યુઆરીએ સુપ્રીમ કોર્ટે UGCના નવા નિયમો અટકાવ્યા હતા
UGCએ 13 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ નવા ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ જાહેર કર્યા હતા. પરંતુ થોડા જ દિવસોમાં તેમની સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજીઓ થઈ હતી. 29 જાન્યુઆરીએ ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીની બેન્ચે 2026ના નિયમોને હાલ પૂરતા અમલમાંથી અટકાવી દીધા હતા.
કોર્ટે પ્રાથમિક દૃષ્ટિએ કેટલાક પ્રાવધાનોને “અસ્પષ્ટ” અને “દુરુપયોગ માટે સક્ષમ” હોવાનું નોંધ્યું હતું. બેન્ચે એવું પણ કહ્યું હતું કે નિયમોની અસર સમાજમાં વધુ વિભાજન ઊભું કરે તેવી ન હોવી જોઈએ.
હાલ ફરી 2012ના UGC Regulations લાગુ
2026ના નિયમોને સ્થગિત કરતી વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ વચગાળાનો આદેશ પણ આપ્યો હતો. કોર્ટે બંધારણના Article 142 હેઠળ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને જણાવ્યું હતું કે 2026ના નિયમો અંગે અંતિમ નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી UGCના 2012ના ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ જ અમલમાં રહેશે.
આથી હાલમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ભેદભાવ સંબંધિત ફરિયાદો અને સમાનતા સંબંધિત વ્યવસ્થાઓ માટે 2012ના નિયમો જ કાનૂની આધાર તરીકે કાર્યરત છે.
UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સ 2026 કેમ લાવવામાં આવ્યા?
UGCના નવા નિયમોનો મુખ્ય હેતુ યુનિવર્સિટીઓ અને કૉલેજોમાં ભેદભાવ અટકાવવા અને સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. તેમાં ખાસ કરીને SC, ST, સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો, EWS અને દિવ્યાંગ વિદ્યાર્થીઓ સહિતના જૂથોને ભેદભાવથી રક્ષણ આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
આ નવા નિયમોની પૃષ્ઠભૂમિમાં રોહિત વેમુલા અને પાયલ તડવીના મૃત્યુ બાદ કેમ્પસમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ રોકવા માટે મજબૂત વ્યવસ્થા કરવાની માંગ પણ હતી. તેમની માતાઓએ 2019માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં PIL દાખલ કરીને 2012ના નિયમો પૂરતા અસરકારક નથી એવી દલીલ કરી હતી.
2025માં UGCએ તૈયાર કર્યો હતો ડ્રાફ્ટ
2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર અને UGCને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ભેદભાવ સામે વધુ મજબૂત અને અસરકારક વ્યવસ્થા તૈયાર કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી. ત્યારબાદ UGCએ નવા નિયમોનો ડ્રાફ્ટ જાહેર કર્યો અને વિવિધ હિતધારકો પાસેથી સૂચનો મેળવ્યા હતા. અંતે જાન્યુઆરી 2026માં નવા નિયમોને સત્તાવાર રીતે નોટિફાઈ કરવામાં આવ્યા હતા.
પરંતુ નિયમો જાહેર થતા જ ખાસ કરીને તેમની “જાતિ આધારિત ભેદભાવ”ની વ્યાખ્યા અને વિવિધ વર્ગોને મળતા રક્ષણને લઈને વિવાદ શરૂ થયો.
સામાન્ય શ્રેણીને લઈને શું છે મુખ્ય વિવાદ?
2026ના નિયમોમાં “જાતિ આધારિત ભેદભાવ”ની અલગ વ્યાખ્યા આપવામાં આવી હતી. અરજદારોનો મુખ્ય આક્ષેપ એવો છે કે આ વ્યાખ્યા અનામત વિનાના અથવા General Categoryના વિદ્યાર્થીઓને સમાન રીતે આવરી લેતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ દાખલ અરજીઓમાં Regulation 3(1)(c)ને ખાસ પડકારવામાં આવ્યું છે અને દલીલ કરવામાં આવી છે કે જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યા “જાતિ-તટસ્થ” હોવી જોઈએ.
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ સમક્ષ આવેલા એક અલગ કેસમાં પણ એવો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે કેટલીક નીતિઓમાં ભેદભાવની ફરિયાદો માટે SC, ST, OBC, women, minorities અને PwD જેવા વર્ગોનો ઉલ્લેખ છે પરંતુ સામાન્ય શ્રેણીને સ્પષ્ટ રીતે આવરી લેવામાં આવી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમો સામે કયા સવાલો ઉઠાવ્યા?
જાન્યુઆરીની સુનાવણીમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટનો સવાલ હતો કે જ્યારે “ભેદભાવ”ની વ્યાપક વ્યાખ્યા પહેલેથી જ વિવિધ પ્રકારના ભેદભાવને આવરી લે છે, ત્યારે “જાતિ આધારિત ભેદભાવ”ને અલગથી વ્યાખ્યાયિત કરવાની જરૂર શું છે?
બેન્ચે કેટલાક પ્રાવધાનો અસ્પષ્ટ હોવાનું પણ નોંધ્યું હતું અને તેમનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટને એ બાબતે પણ આશ્ચર્ય થયું હતું કે નવા નિયમોમાં રેગિંગને સ્પષ્ટ રીતે કેમ સામેલ કરવામાં આવી નથી.
‘સમાજને વહેંચતી વ્યવસ્થા ન હોવી જોઈએ’: કોર્ટની ચિંતા
જાન્યુઆરીની સુનાવણી દરમિયાન CJI સૂર્યકાંતે કહ્યું હતું કે શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ભારતની એકતા અને સામાજિક સમરસતા પ્રતિબિંબિત થવી જોઈએ. કોર્ટની ચિંતા હતી કે નિયમોનો અમલ એવો ન થાય કે અલગ-અલગ વર્ગોમાં વધુ વિભાજન સર્જાય. આ જ કારણસર કોર્ટે નિયમોને તરત લાગુ રાખવાને બદલે તેમની ફરી સમીક્ષા કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.
હવે કેન્દ્ર સરકાર પુનર્વિચાર કરી રહી છે
20 ઑગસ્ટની સુનાવણીમાં કેન્દ્ર સરકારનું પુનર્વિચાર અંગેનું નિવેદન આ સમગ્ર કેસમાં મહત્વપૂર્ણ વિકાસ છે. હવે શક્યતા છે કે સરકાર UGC સાથે મળીને નિયમોના કેટલાક પ્રાવધાનોમાં ફેરફાર કરે, નવી સ્પષ્ટતા ઉમેરે અથવા નિયમોના સુધારેલા સ્વરૂપ પર વિચાર કરે.
જોકે સોલિસિટર જનરલે કોર્ટમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પુનર્વિચારનું પરિણામ શું રહેશે તે હજી નક્કી નથી. તેથી નવા નિયમો સંપૂર્ણપણે પાછા ખેંચાશે કે માત્ર તેમાં સુધારા થશે તે અંગે હાલ કોઈ અંતિમ નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.
વિદ્યાર્થીઓ અને યુનિવર્સિટીઓ માટે આગળ શું?
હાલ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓએ 2012ના UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન્સનું પાલન કરવાનું રહેશે. 2026ના નવા નિયમો સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને કારણે અમલમાં નથી.
આગામી સમયમાં UGCનું કાઉન્ટર એફિડેવિટ, કેન્દ્ર સરકારના પુનર્વિચારનું પરિણામ અને સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણી નક્કી કરશે કે કેમ્પસમાં ભેદભાવ રોકવા માટેની નવી વ્યવસ્થા કયા સ્વરૂપમાં અમલમાં આવશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
