ભારત અને જાપાને હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં શાંતિ, સ્થિરતા અને સુરક્ષા માટે પોતાના સંરક્ષણ સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહ અને જાપાનના સંરક્ષણ મંત્રી શિંજીરો કોઈઝુમી વચ્ચે ગુરુવાર, 20 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠક દરમિયાન બંને દેશોના સંરક્ષણ મંત્રાલયોએ મેરીટાઇમ સિક્યોરિટી કોઓપરેશન માટે મેમોરેન્ડમ ઓફ એરેન્જમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ વ્યવસ્થા ભારતીય નૌકાદળ અને જાપાન મેરીટાઇમ સેલ્ફ-ડિફેન્સ ફોર્સ વચ્ચે વધુ ગાઢ સહયોગ માટે નવું ફ્રેમવર્ક પૂરું પાડશે.
નવા કરાર હેઠળ દરિયાઈ ક્ષેત્ર જાગૃતિ એટલે કે દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી પ્રવૃત્તિઓ અંગેની માહિતી શેર કરવાથી લઈને શોધ અને બચાવ તથા માનવતાવાદી સહાય અને આપત્તિ રાહત સુધીના ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવામાં આવશે. ભારત અને જાપાન માટે આ કરાર માત્ર દ્વિપક્ષીય નૌસેનાકીય સંબંધો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ વ્યાપક ઇન્ડો-પેસિફિક સુરક્ષા વ્યૂહરચનાનો પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
રાજનાથ સિંહ અને કોઈઝુમી વચ્ચે નવી દિલ્હીમાં દ્વિપક્ષીય બેઠક
જાપાનના સંરક્ષણ મંત્રી શિંજીરો કોઈઝુમીની આ ભારતની પ્રથમ સત્તાવાર મુલાકાત છે. નવી દિલ્હીમાં બેઠક પહેલાં તેમને માણેકશો સેન્ટર ખાતે ગાર્ડ ઑફ ઑનર આપવામાં આવ્યું હતું. ભારત આવતાં પહેલાં મુંબઈમાં તેમણે પશ્ચિમ નૌસેના કમાન્ડની મુલાકાત લીધી હતી અને સ્વદેશી બનાવટના ગાઇડેડ-મિસાઇલ ડિસ્ટ્રોયર INS ચેન્નાઈ પર પણ ગયા હતા.
બેઠકમાં બંને દેશોએ ભારત-જાપાન ખાસ વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક ભાગીદારી હેઠળ વધી રહેલા સંરક્ષણ સહયોગની સમીક્ષા કરી હતી. ભારત અને જાપાનનું માનવું છે કે બંને દેશો વચ્ચેનું વ્યૂહાત્મક જોડાણ ઇન્ડો-પેસિફિકમાં શાંતિ, સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
A milestone for Indo-Pacific stability! Had a very productive meeting with Japan’s Minister of Defence, @shinjirokoiz San in New Delhi. Our discussions focused on deepening maritime security, 'Make in India' defence technology, and expanding strategic trust. 🇮🇳🇯🇵 pic.twitter.com/6WaORCspLd
— Rajnath Singh (@rajnathsingh) August 20, 2026
મેરીટાઇમ સિક્યોરિટી કોઓપરેશન માટે નવા કરાર પર હસ્તાક્ષર
બેઠકનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિણામ મેરીટાઇમ સિક્યોરિટી કોઓપરેશન માટે થયેલો નવો વ્યવસ્થાપત્ર રહ્યો. તેનો હેતુ ભારતીય નૌકાદળ અને જાપાન મેરીટાઇમ સેલ્ફ-ડિફેન્સ ફોર્સ વચ્ચેના વર્તમાન સહયોગને વધુ વ્યવસ્થિત અને વ્યાપક બનાવવાનો છે.
કરારમાં ખાસ કરીને દરિયાઈ ક્ષેત્ર જાગૃતિમાં માહિતીની આપ-લે વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેના કારણે બંને નૌકાદળો દરિયામાં જહાજોની ગતિવિધિઓ, સુરક્ષા સંબંધિત પરિસ્થિતિ અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારો અંગે વધુ અસરકારક સંકલન કરી શકશે.
શોધ અને બચાવ તથા આપત્તિ રાહત માં પણ સાથે કામ કરશે
નવો કરાર માત્ર સુરક્ષા માહિતી સુધી સીમિત નથી. ભારત અને જાપાન Search and Rescue (SAR) તથા Humanitarian Assistance and Disaster Relief (HADR)માં પણ સહયોગ વધારશે.
હિંદ મહાસાગર અને પશ્ચિમ પ્રશાંત વિસ્તારમાં વાવાઝોડાં, સુનામી, ભૂકંપ અને અન્ય કુદરતી આપત્તિઓના જોખમને ધ્યાનમાં રાખતાં બંને દેશોની નૌસેનાઓ વચ્ચે વધુ સારું સંકલન ઝડપી રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
સી લાઇન્સ ઓફ કોમ્યુનિકેશનની સુરક્ષા પર ખાસ ભાર
ભારત અને જાપાને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ સી લાઇન્સ ઓફ કોમ્યુનિકેશન એટલે કે સમુદ્રી વેપાર માર્ગોની સુરક્ષા માટે સંકલન વધારવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે.
બંને દેશો નૌકાદળના જહાજો અને એકમોની પરસ્પર મુલાકાત, સંયુક્ત કવાયતો, સૈન્ય કર્મચારીઓ અને વિષય નિષ્ણાતોના આદાનપ્રદાન દ્વારા આ સહયોગને આગળ વધારશે. બંદરોનો ઉપયોગ, જાળવણી અને જહાજોની રિપેર સુવિધાઓ સહિતના લોજિસ્ટિક સહયોગને પણ વધુ મજબૂત કરવામાં આવશે.
નૌકાદળના જહાજોના Joint Development પર ચર્ચા
ભારત અને જાપાન હવે નૌકાદળ જહાજ નિર્માણમાં પણ સહયોગની નવી સંભાવનાઓ શોધશે. બંને દેશોએ નૌકાદળના જહાજોની ડિઝાઇન અને સંયુક્ત વિકાસ માટે શક્યતાઓ તપાસવા સંમતિ વ્યક્ત કરી છે.
આ ક્ષેત્રમાં જાપાનની અદ્યતન તકનીકી કુશળતા અને ભારતની વધતી મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતાનું સંયોજન મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ભારત આ પ્રકારના સહયોગને ‘Make in India’ અને સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન સાથે જોડવા માગે છે.
જુલાઈ 2026ના ભારત-જાપાન વાર્ષિક સમિટમાં પણ બંને દેશોએ નૌકાદળની જાળવણી, સમારકામ અને ઓવરહોલ, સંરક્ષણ સાધનો અને ટેકનોલોજી સહયોગને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ હેઠળ આગળ વધારવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.
જહાજોની સમારકામ અને જાળવણી માં સહયોગ વધશે
ભારતીય શિપયાર્ડ અને જાપાની નૌસેનાના જહાજો વચ્ચે સમારકામ અને જાળવણીના ક્ષેત્રમાં પણ સહયોગ વધારવાની યોજના છે.
બંને પક્ષો નજીકના સમયમાં જહાજોની જાળવણી અને સમારકામ સુવિધાઓના પરસ્પર ઉપયોગ માટે વ્યવસ્થા વધુ આગળ વધારશે. આથી ભારતીય શિપયાર્ડને આંતરરાષ્ટ્રીય Defence MRO ક્ષેત્રમાં નવી તકો મળી શકે છે.
જાપાન અને ભારત અગાઉથી જ ભારતની જહાજ જાળવણી ક્ષમતાઓના ઉપયોગ અંગે ચર્ચા કરતા આવ્યા છે.
‘ધર્મ રક્ષક’ અને નૌસેનાકીય કવાયતોને વધુ વિસ્તૃત કરાશે
ભારત અને જાપાન વચ્ચે ત્રણેય સેનાઓના સ્તરે સંયુક્ત કવાયતો સતત વધી રહી છે. સેના સ્તરની દ્વિપક્ષીય કવાયત ‘ધર્મ રક્ષક’ બંને દેશોની થલસેનાઓ વચ્ચે આંતરકાર્યક્ષમતા વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ છે.
નૌકાદળ સ્તરે ભારત અને જાપાન નિયમિત દરિયાઈ કવાયતો પણ કરે છે. જુલાઈ 2026ના બંને દેશોના નેતાઓના સંયુક્ત નિવેદનમાં પણ નૌકાદળ કવાયત JAIMEX 25ની સફળતાનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું અને દરિયાઈ કવાયતોને વધુ ઊંડા બનાવવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો હતો.
બંને દેશો આગામી કવાયતોને વધુ જટિલ બનાવવા, અલગ-અલગ પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ કરવા અને કાર્યકારી સંકલન વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.
જાપાની ફાઇટર એરક્રાફ્ટની ભારત મુલાકાત પણ બનશે મહત્વપૂર્ણ
ભારત-જાપાન હવાઈ સહયોગમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થઈ રહ્યો છે. બંને દેશો વાયુસેના સ્તરની ભાગીદારીને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છે.
આ પ્રકારની કવાયતો દ્વારા ભારતીય વાયુસેના અને જાપાન એર સેલ્ફ-ડિફેન્સ ફોર્સને એકબીજાની કાર્યપદ્ધતિઓ, લડાઇ યુક્તિઓ અને સંકલનને નજીકથી સમજવાની તક મળે છે. બંને દેશોના વધતા સૈન્ય અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સંબંધો હવે માત્ર સંવાદ અને રાજકીય નિવેદનોથી આગળ વધીને કાર્યકારી આંતરકાર્યક્ષમતા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
Special Forces વચ્ચે પણ વધશે આદાનપ્રદાન
સંરક્ષણ સહયોગના આગામી તબક્કામાં બંને દેશોના ખાસ કામગીરી દળો વચ્ચે પણ સંપર્ક અને તાલીમ વધારવાની દિશામાં કામ કરવામાં આવશે.
આ પ્રકારનું સહયોગ આતંકવાદ વિરોધી, ખાસ કામગીરી, શહેરી યુદ્ધ અને ઉચ્ચ જોખમી મિશનમાં અનુભવની આપ-લે માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
ભારતની ભવિષ્યની ઇન્ટિગ્રેટેડ થિયેટર કમાન્ડ રચના અને જાપાનની સંયુક્ત કામગીરી કમાન્ડ જેવી વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે સંસ્થાકીય સંપર્કની સંભાવના પણ સંરક્ષણ સંબંધોને નવા સ્તરે લઈ જઈ શકે છે.
સંરક્ષણ ટેકનોલોજીમાં ભારત-જાપાનની ભાગીદારી
બેઠક દરમિયાન સંરક્ષણ સાધનો અને ટેકનોલોજી સહયોગ પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રહ્યો. ભારતે જાપાન દ્વારા સંરક્ષણ સાધનો અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર સંબંધિત નિયમોની સમીક્ષાનું સ્વાગત કર્યું છે.
જાપાનના નિયમોમાં વધુ લવચીકતા આવતા ભારત સાથે સંયુક્ત વિકાસ, સહ-ઉત્પાદન અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર માટે નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
જુલાઈ 2026ના ભારત-જાપાન શિખર સંમેલનમાં પણ PM નરેન્દ્ર મોદીએ જાપાન દ્વારા સંરક્ષણ સાધનોનું ટ્રાન્સફર ના સિદ્ધાંતોની સમીક્ષાનું સ્વાગત કર્યું હતું. બંને દેશોએ UNICORN project સહિતના સંરક્ષણ ટેકનોલોજી પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપથી આગળ વધારવા પર સહમતિ વ્યક્ત કરી હતી.
મુક્ત અને ખુલ્લું ઇન્ડો-પેસિફિક માટે બંને દેશો પ્રતિબદ્ધ
રાજનાથ સિંહ અને શિંજીરો કોઈઝુમીએ મુક્ત અને ખુલ્લું ઇન્ડો-પેસિફિકના લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે સંરક્ષણ સહયોગ વધારવાની પ્રતિબદ્ધતા પુનરોચ્ચાર કરી હતી. બંને દેશો એવા પ્રાદેશિક વ્યવસ્થાના સમર્થક છે જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનો સન્માન, નેવિગેશન અને ઓવરફ્લાઇટની સ્વતંત્રતા તથા વિવાદોના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલને મહત્વ મળે.
ભારત અને જાપાનના નેતાઓએ જુલાઈના શિખર સંમેલનમાં પણ દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગ, દરિયાઈ ક્ષેત્ર જાગૃતિ અને નૌકાદળ જાળવણી સહિતના મુદ્દાઓને વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતા આપી હતી.
બળજબરીથી યથાસ્થિતિ બદલવાના પ્રયાસો સામે વલણ
બંને દેશો હિંદ-પ્રશાંતમાં બળ અથવા બળજબરીથી યથાવત્ સ્થિતિ બદલવાના પ્રયાસોનો લાંબા સમયથી વિરોધ કરતા આવ્યા છે. આ વલણનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ખાસ કરીને દક્ષિણ ચીન સાગર અને પૂર્વ ચીન સાગરમાં વધતા તણાવના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે છે.
ભારત અને જાપાનનું કહેવું છે કે સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું પાલન અને મુક્ત નેવિગેશન સમગ્ર ક્ષેત્રની આર્થિક તથા સુરક્ષા સ્થિરતા માટે જરૂરી છે.
ભારત-જાપાન સંરક્ષણ ભાગીદારીને નવી ઊંચાઈ
નવી દિલ્હીની બેઠકથી ભારત-જાપાનના સંરક્ષણ સંબંધોને વધુ વ્યાવહારિક સ્વરૂપ મળ્યું છે. દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગ માટેનું નવું ફ્રેમવર્ક, માહિતીની આપ-લે, સી લાઇન્સ ઓફ કોમ્યુનિકેશનની સુરક્ષા, નૌકા કવાયત, જહાજ નિર્માણ, જાળવણી અને સંરક્ષણ તકનીક જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ હવે વધુ ઝડપથી આગળ વધી શકે છે.
આ બેઠકનું મહત્વ એમાં પણ છે કે ભારત અને જાપાન પોતાના સંરક્ષણ સંબંધોને માત્ર દ્વિપક્ષીય હિત સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે સમગ્ર Indo-Pacificની સુરક્ષા, સ્થિરતા અને નિયમ આધારિત વ્યવસ્થા સાથે જોડીને આગળ વધારી રહ્યા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
