ગુજરાતના વર્ષોથી ચર્ચામાં રહેલા મહત્ત્વાકાંક્ષી કલ્પસર પ્રોજેક્ટ (Kalpasar Project)ને નવી ગતિ મળી રહી છે. ખંભાતના અખાતમાં વિશાળ મીઠા પાણીનું જળાશય બનાવવાની આ યોજના માટે ભારત અને નેધરલેન્ડ વચ્ચે ટેક્નિકલ સહયોગ વધારવામાં આવ્યો છે. બંને દેશોએ કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે ટેક્નિકલ સહકાર અંગે Letter of Intent પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, ગુજરાત સરકાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી રહેલી કલ્પસર પ્રોજેક્ટની Detailed Project Report (DPR) અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહી છે. ભારત-ડચ ટેકનિકલ સહયોગ – દરિયાકાંઠાના ઇજનેરી, હાઇડ્રોલિક મોડેલિંગ, ખારાશ વ્યવસ્થાપન, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને પાણી વ્યવસ્થાપન જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતીનો લાભ લેવાનું આયોજન છે.
શું છે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ?
કલ્પસર ગુજરાતનો અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી જળસંસાધન પ્રોજેક્ટ છે. યોજનામાં ખંભાતના અખાત પર વિશાળ ડેમ/ડાઇક બનાવી દરિયામાં વહી જતાં નદીના પાણીને સંગ્રહ કરીને એક વિશાળ તટીય મીઠા પાણીનો જળાશય વિકસાવવાની પરિકલ્પના છે.
આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ સૌરાષ્ટ્રમાં પાણીની અછત ઘટાડવા, સિંચાઈ માટે વિશ્વસનીય પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવા અને લાંબા ગાળે ગુજરાતના જળ વ્યવસ્થાપનને વધુ મજબૂત કરવાનો છે. કેન્દ્ર સરકારે પણ તેને વિશ્વના સૌથી મોટા તટીય મીઠા પાણીનો જળાશય પૈકીનું એક બનવાની સંભાવના ધરાવતી યોજના ગણાવી છે.
9 જિલ્લાના આશરે 10 લાખ હેક્ટરને સિંચાઈનો લાભ
કલ્પસર પ્રોજેક્ટનો સૌથી મોટો સંભવિત લાભ સૌરાષ્ટ્રના પાણીની અછત ધરાવતા વિસ્તારોને મળી શકે છે. પ્રોજેક્ટ અમલમાં આવ્યા બાદ સૌરાષ્ટ્રના 9 જિલ્લાના 42 તાલુકામાં આશરે 10 લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈનો લાભ મળવાની ધારણા છે.
પ્રોજેક્ટ દ્વારા સિંચાઈ ઉપરાંત પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવા અને અન્ય નિર્ધારિત ઉપયોગ માટે મીઠા પાણીનો વિશ્વસનીય સ્ત્રોત ઊભો કરવાનો હેતુ છે.
નેધરલેન્ડની ટેક્નિકલ નિષ્ણાતીનો મળશે લાભ
ભારત અને નેધરલેન્ડ વચ્ચે જળ વ્યવસ્થાપન ક્ષેત્રે પહેલેથી જળ અંગેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી છે. મે 2026માં બંને દેશોએ ગુજરાતના કલ્પસર પ્રોજેક્ટમાં ટેક્નિકલ સહયોગ વધુ મજબૂત કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
કલ્પસર જેવી વિશાળ અને ટેક્નિકલ રીતે જટિલ યોજનામાં તટીય ઈજનેરી, હાઈડ્રોલિક મોડેલિંગ, દરિયાઈ પ્રવાહ, ક્ષારતા વ્યવસ્થાપન અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા જેવા મુદ્દાઓ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. કેન્દ્ર સરકાર અનુસાર ભારત-ડચ સહયોગ દ્વારા આ ક્ષેત્રોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને અદ્યતન તકનીકી કુશળતાને DPRમાં સામેલ કરવામાં મદદ મળશે.
કલ્પસરની DPR અંતિમ તબક્કામાં
કલ્પસર પ્રોજેક્ટ અંગે સૌથી મહત્વપૂર્ણ અપડેટ તેની Detailed Project Report સાથે જોડાયેલું છે. જુલાઈ 2026માં રાજ્યસભામાં આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર ગુજરાત સરકારે જણાવ્યું હતું કે પ્રોજેક્ટની DPR advanced stage of finalizationમાં છે.
આથી હાલ પ્રોજેક્ટને ટેક્નિકલ રીતે વધુ મજબૂત બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. Indo-Dutch cooperation દ્વારા મળનારી નિષ્ણાતી DPR અને આગળના નિર્ણયોમાં ઉપયોગી બનવાની અપેક્ષા છે.
ભાવનગર-સુરત વચ્ચેનું અંતર ઘટાડી શકે છે પ્રોજેક્ટ
કલ્પસર માત્ર જળસંગ્રહ અને સિંચાઈ પૂરતો મર્યાદિત પ્રોજેક્ટ નથી. હાલના પ્રસ્તાવમાં ખંભાતના અખાત પરના ડાઇક ઉપર રાજમાર્ગ અને રેલવે સંયુક્ત કોરિડોર બનાવવાની પણ યોજના છે.
કેન્દ્ર સરકારની માહિતી પ્રમાણે હાલના પ્રોજેક્ટ લેઆઉટ મુજબ ભાવનગરથી સુરતનું માર્ગ અંતર આશરે 356 કિલોમીટરથી ઘટીને આશરે 177 કિલોમીટર થઈ શકે છે, એટલે લગભગ 179 કિલોમીટરનું અંતર ઘટવાની સંભાવના છે.
આ વ્યવસ્થા સાકાર થાય તો સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાત વચ્ચેની કનેક્ટિવિટીમાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છે.
2,470 MW Renewable Energyનો પણ પ્રસ્તાવ
કલ્પસર પ્રોજેક્ટના વર્તમાન આયોજનમાં ઊર્જા ક્ષેત્રનું પણ મહત્વ છે. કેન્દ્ર સરકારે આપેલી માહિતી અનુસાર high tide દરમિયાન ડૂબતી reclaimed land પર આશરે 2,470 MW hybrid renewable energy capacity વિકસાવવાની પરિકલ્પના છે.
આ renewable energyનો ઉપયોગ સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં સિંચાઈ માટે મીઠું પાણી પમ્પ કરવા સહિતના હેતુઓ માટે કરવાની યોજના છે.
ભારત-નેધરલેન્ડ 2026-2030 Strategic Partnership
ભારત અને નેધરલેન્ડે મે 2026માં દ્વિપક્ષીય સંબંધોને Strategic Partnershipનું સ્વરૂપ આપીને 2026થી 2030 માટે પાંચ વર્ષનો રોડમેપ સ્વીકાર્યો છે. તેમાં જળ વ્યવસ્થાપન ઉપરાંત નવીનીકરણીય ઉર્જા, દરિયાઈ વિકાસ, ટેકનોલોજી, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને ટકાઉ વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવાનો સમાવેશ થાય છે.
કલ્પસર માટે થયેલો ટેક્નિકલ સહયોગ બંને દેશોની જળ ભાગીદારીને વધુ મજબૂત કરનાર મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
હવે કલ્પસર પ્રોજેક્ટમાં આગળ શું?
હાલ કલ્પસર પ્રોજેક્ટની DPRને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ છે. ડચ નિપુણતાના આધારે તટીય ઈજનેરી, હાઈડ્રોલિક મોડેલિંગ, ક્ષારતા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા જેવા જટિલ મુદ્દાઓનું વધુ ઊંડાણપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.
ત્યારબાદ જરૂરી ટેક્નિકલ, વહીવટી અને અન્ય મંજૂરીઓના આધારે પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ અંગે આગળના નિર્ણયો લેવાશે. એટલે હાલ તેને બાંધકામ શરૂ થઈ ગયું હોય તેવા પ્રોજેક્ટ તરીકે નહીં, પરંતુ DPR અને ટેક્નિકલ આયોજનના મહત્વપૂર્ણ તબક્કામાં રહેલી યોજના તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
