દેશના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો (ECs)ની નિમણૂકની પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલો કાનૂની વિવાદ હવે મહત્વપૂર્ણ તબક્કે પહોંચ્યો છે. વર્ષ 2023માં સંસદે બનાવેલા Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners (Appointment, Conditions of Service and Term of Office) Act, 2023ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટની બે જજોની બેન્ચમાં મતભેદ જોવા મળ્યો છે.
23 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની બેન્ચે કેસને પાંચ જજોની બંધારણીય બેન્ચ સમક્ષ મોકલવાના મુદ્દે અલગ-અલગ અભિપ્રાય આપ્યા હતા. જોકે વધુ વિલંબ ટાળવા માટે બંને જજોએ મામલો ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સમક્ષ મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો, જેથી પાંચ જજોની બંધારણીય બેન્ચની રચના અંગે નિર્ણય લઈ શકાય.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે હજુ 2023ના કાયદાને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો નથી. કાયદાની બંધારણીય માન્યતા અંગે અંતિમ નિર્ણય હવે મોટી બેન્ચની સુનાવણી બાદ આવશે.
શું છે CEC અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકનો વિવાદ?
આ સમગ્ર વિવાદનું મૂળ બંધારણના આર્ટિકલ 324 સાથે જોડાયેલું છે. આર્ટિકલ 324 ચૂંટણી પંચ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની દેખરેખ, દિશાનિર્દેશ તથા નિયંત્રણ અંગે જોગવાઈ કરે છે.
લાંબા સમય સુધી CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે સંસદ દ્વારા અલગથી વિગતવાર કાયદો બનાવવામાં આવ્યો નહોતો. આ મુદ્દો વર્ષ 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ અનૂપ બરનવાલ v. ભારત સરકારકેસમાં સામે આવ્યો હતો.
તે સમયે પાંચ જજોની બંધારણીય બેન્ચે વચગાળાની વ્યવસ્થા નક્કી કરી હતી કે સંસદ આ અંગે કાયદો ન બનાવે ત્યાં સુધી CEC અને ECsની પસંદગી માટેની સમિતિમાં વડા પ્રધાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)નો સમાવેશ રહેશે.
Supreme Court delivers split verdict over whether challenge to 2023 law governing appointment of CEC and Election Commissioners should be heard by a Constitution Bench.
– Justice Dipankar Datta held that Anoop Baranwal had already settled the constitutional principles of free… pic.twitter.com/XxXwdffb2h
— Bar and Bench (@barandbench) September 23, 2026
2023માં સંસદે બનાવ્યો નવો કાયદો
અનૂપ બરનવાલ ચુકાદા બાદ સંસદે વર્ષ 2023માં CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે નવો કાયદો પસાર કર્યો.
નવા કાયદા હેઠળ પસંદગી સમિતિમાં ત્રણ સભ્યોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે—વડા પ્રધાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને વડા પ્રધાન દ્વારા નામાંકિત એક કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી.
આ વ્યવસ્થામાં અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટે નક્કી કરેલી વચગાળાની સમિતિમાં રહેલા CJIને સ્થાન આપવામાં આવ્યું નથી. CJIના સ્થાને કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીનો સમાવેશ કરવો જ હાલના બંધારણીય વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું છે.
નવા કાયદા સામે અરજદારોનો શું વાંધો?
2023ના કાયદાને Association for Democratic Reforms (ADR) સહિતના અરજદારો દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો છે.
અરજદારોની દલીલ છે કે ત્રણ સભ્યોની પસંદગી સમિતિમાં વડા પ્રધાન ઉપરાંત વડા પ્રધાન દ્વારા નામાંકિત કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીનો સમાવેશ થવાથી સરકાર પાસે વ્યવહારિક રીતે 2-1નો બહુમત રહે છે.
તેમના મતે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા જાળવવા માટે નિમણૂક પ્રક્રિયા પણ સરકારના અતિશય પ્રભાવથી મુક્ત હોવી જરૂરી છે.
અરજદારોનું કહેવું છે કે મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી લોકશાહી તથા બંધારણીય વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. તેથી ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી એવી પ્રક્રિયા દ્વારા થવી જોઈએ કે જેમાં તેમની સ્વતંત્રતા અંગે જાહેર વિશ્વાસ જળવાઈ રહે. જોકે આ અરજદારોની દલીલો છે અને સુપ્રીમ કોર્ટે તેમની યોગ્યતા અંગે હજુ અંતિમ ચુકાદો આપ્યો નથી.
Despite differing on whether a larger bench was necessary, the two judges concurred that the matter should be placed directly before the CJI for constitution of a five-judge bench. The judges noted the constitutional significance of the challenge and its implications for the…
— ANI (@ANI) September 23, 2026
કેન્દ્ર સરકારની દલીલ શું છે?
બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકારે 2023ના કાયદાનો બચાવ કર્યો છે. સરકારનું કહેવું છે કે બંધારણનું આર્ટિકલ 324 સંસદને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સંબંધિત કાયદો બનાવવાની સત્તા આપે છે.
કેન્દ્રની મુખ્ય દલીલ એ છે કે અનૂપ બરનવાલ કેસમાં CJIને પસંદગી સમિતિમાં સામેલ કરવાની વ્યવસ્થા કાયમી નહોતી. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતે આ વ્યવસ્થા સંસદ આ અંગે કાયદો બનાવે ત્યાં સુધીના વચગાળાના ઉપાય તરીકે નક્કી કરી હતી.
સંસદે હવે કાયદો બનાવી દીધો હોવાથી નિમણૂક પ્રક્રિયા સંસદે ઘડેલા કાયદા પ્રમાણે ચાલવી જોઈએ તેવી કેન્દ્રની દલીલ છે.
જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તાએ શું કહ્યું?
23 સપ્ટેમ્બરની સુનાવણીમાં જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્મા વચ્ચે કેસને પાંચ જજોની બેન્ચ સમક્ષ મોકલવાની જરૂરિયાત અંગે મતભેદ સર્જાયો હતો.
જસ્ટિસ દત્તાના અભિપ્રાય મુજબ કેસને મોટી બેન્ચ પાસે મોકલવાની જરૂર નથી અને બે જજોની બેન્ચ પણ અગાઉના બંધારણીય ચુકાદામાં નક્કી કરાયેલા સિદ્ધાંતોના આધારે 2023ના કાયદાની તપાસ કરી શકે છે.
તેમણે હાલની પસંદગી સમિતિની રચનાને લઈને પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. તેમની ચિંતા એ હતી કે સરકારના બે સભ્યો અને વિપક્ષના એક સભ્યવાળી વ્યવસ્થાથી પસંદગી પ્રક્રિયામાં સરકારના પ્રભાવ અંગે પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.
તેમણે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા સાથે જાહેર ધારણા અને વિશ્વાસના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો.
‘ટીમ પોતાનો અમ્પાયર પસંદ કરે તો…’
નિમણૂક પ્રક્રિયામાં જાહેર વિશ્વાસનું મહત્વ સમજાવવા માટે જસ્ટિસ દત્તાએ રમતના અમ્પાયરનું ઉદાહરણ આપ્યું.
તેમના અભિપ્રાયનો સાર એવો હતો કે જો રમતમાં ભાગ લેતી ટીમ જ અમ્પાયરની પસંદગી પર નિર્ણાયક પ્રભાવ ધરાવે, તો અમ્પાયર વાસ્તવમાં નિષ્પક્ષ હોય છતાં તેની નિષ્પક્ષતા અંગે લોકોના મનમાં શંકા ઊભી થઈ શકે.
આ ઉદાહરણ દ્વારા તેમણે ભાર મૂક્યો કે ચૂંટણી પંચ માટે માત્ર સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવું પૂરતું નથી, પરંતુ સંસ્થાની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા પ્રત્યે જનતાનો વિશ્વાસ પણ જળવાઈ રહે તે જરૂરી છે.
જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માનો અલગ અભિપ્રાય
જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માએ અલગ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો. તેમના મતે આ કેસમાં બંધારણના આર્ટિકલ 324ના અર્થઘટન સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
આ કારણે બંધારણના આર્ટિકલ 145(3)ને ધ્યાનમાં રાખીને મામલાની સુનાવણી પાંચ જજોની બંધારણીય બેન્ચ દ્વારા થવી જોઈએ તેવો તેમનો મત હતો. આ રીતે બંને જજો વચ્ચે કાયદાની માન્યતા અંગે અંતિમ ચુકાદો નહીં, પરંતુ તેને કઈ બેન્ચે સાંભળવો જોઈએ તે મુદ્દે મતભેદ સર્જાયો.
મામલો હવે CJI સમક્ષ
બે જજોના અલગ અભિપ્રાય બાદ મામલાને વધુ પ્રક્રિયાત્મક વિલંબમાં મૂકવાને બદલે તેને CJI સમક્ષ મોકલવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
હવે મુખ્ય ન્યાયાધીશ યોગ્ય બંધારણીય બેન્ચની રચના અંગે નિર્ણય લેશે. ત્યારબાદ મોટી બેન્ચ 2023ના કાયદાની બંધારણીય માન્યતા સાથે જોડાયેલા મૂળ પ્રશ્નોની વિગતવાર સુનાવણી કરશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે 2023નો કાયદો રદ કર્યો નથી
આ કેસ અંગે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા એ છે કે હાલના આદેશનો અર્થ 2023નો CEC Appointment Law રદ થઈ ગયો છે અથવા ગેરબંધારણીય ઠર્યો છે એવો નથી.
હજુ કાયદાની બંધારણીય માન્યતા અંગે અંતિમ ચુકાદો આવ્યો નથી. હવે મોટી બેન્ચ અરજદારો અને કેન્દ્ર સરકારની દલીલો સાંભળ્યા બાદ નક્કી કરશે કે હાલની પસંદગી સમિતિની રચના બંધારણીય માપદંડો પર ખરી ઊતરે છે કે નહીં.
પાંચ જજોની બેન્ચ સામે કયા મોટા પ્રશ્નો રહેશે?
આગામી સુનાવણીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન રહેશે કે CEC અને ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગીમાં સરકારની ભૂમિકા કેટલી હોઈ શકે અને ચૂંટણી પંચની સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા જાળવવા માટે નિમણૂક પ્રક્રિયામાં કયા બંધારણીય સુરક્ષાત્મક પગલાં જરૂરી છે.
સાથે જ મોટી બેન્ચને એ પણ વિચારવું પડશે કે અનૂપ બરનવાલ ચુકાદામાં CJIવાળી પસંદગી સમિતિ માત્ર કામચલાઉ વ્યવસ્થા હતી કે તે ચુકાદામાં ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અંગે નક્કી થયેલા વ્યાપક બંધારણીય સિદ્ધાંતો નવા કાયદાની સમીક્ષામાં પણ લાગુ પડે છે.
આથી આગામી ચુકાદો માત્ર CEC અને ECsની નિમણૂકની હાલની વ્યવસ્થા માટે જ નહીં, પરંતુ દેશમાં ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને બંધારણીય સંસ્થાઓની નિમણૂક અંગેના કાયદા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
