મહારાષ્ટ્રમાં ‘મહારાષ્ટ્ર ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય અધિનિયમ, 2026’ (Maharashtra Freedom of Religion Act, 2026) આગામી 28 ઑગસ્ટ, 2026થી અમલમાં આવશે. મહારાષ્ટ્રના ગૃહ વિભાગે આ અંગે સત્તાવાર અધિસૂચના જારી કરી છે. નવા કાયદા હેઠળ બળજબરી, છેતરપિંડી, ખોટી રજૂઆત, પ્રલોભન અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર માધ્યમથી કરાવવામાં આવતા ધર્મપરિવર્તનને ગુનો ગણવામાં આવશે.
મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદે અગાઉ આ કાયદાને મંજૂરી આપી હતી. સરકારનું કહેવું છે કે કાયદાનો ઉદ્દેશ કોઈ વ્યક્તિના સ્વૈચ્છિક રીતે ધર્મ પસંદ કરવાના અધિકારને રોકવાનો નહીં, પરંતુ દબાણ, છેતરપિંડી અથવા પ્રલોભન દ્વારા થતા ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તનને રોકવાનો છે. વિરોધ પક્ષો અને નાગરિક અધિકાર સંગઠનોના કેટલાક વર્ગોએ કાયદાની જોગવાઈઓ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પર અસર કરી શકે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
જબરદસ્તી ધર્મપરિવર્તન પર 7 વર્ષ સુધીની જેલ
નવા કાયદામાં બળજબરી, છેતરપિંડી, પ્રલોભન અથવા ગેરકાયદેસર રીતથી ધર્મપરિવર્તન કરાવવાના કેસમાં કડક સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સામાન્ય ગુનામાં 7 વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે. આવા ગુનાઓને ગંભીર શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા છે અને કાયદામાં તેમની તપાસ તથા કાર્યવાહી માટે વિશેષ જોગવાઈઓ છે.
મહિલા, સગીર, માનસિક રીતે અસ્વસ્થ વ્યક્તિ અથવા અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિના વ્યક્તિના ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તનના કેસમાં વધુ કડક સજા અને ઊંચા દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સામૂહિક ધર્મપરિવર્તન અને વારંવાર ગુનો કરનારાઓ સામે પણ વધુ કડક સજા થઈ શકે છે.
પોતાની ઈચ્છાથી ધર્મ બદલવો હોય તો 60 દિવસ પહેલાં જાણ કરવી પડશે
કાયદાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓમાં સ્વૈચ્છિક ધર્મપરિવર્તનની પ્રક્રિયા પણ સામેલ છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાથી ધર્મ બદલવા માગતી હોય તો તેને ઓછામાં ઓછા 60 દિવસ અગાઉ સંબંધિત જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને નિર્ધારિત રીતે જાણ કરવાની રહેશે. ધર્મપરિવર્તન સ્વૈચ્છિક છે કે નહીં તેની ચકાસણી માટે આ પ્રક્રિયા રાખવામાં આવી હોવાનું સરકારનું કહેવું છે.
ધર્મપરિવર્તન બાદ પણ નિયત સમયમર્યાદામાં જરૂરી ઘોષણા અને નોંધણી કરવાની જોગવાઈ છે. નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન ન કરવામાં આવે તો ધર્મપરિવર્તનની કાયદેસર માન્યતા અંગે પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.
લગ્નના બહાને ધર્મપરિવર્તન પર પણ કાર્યવાહી
કાયદામાં લગ્નના નામે અથવા લગ્ન માટે કરવામાં આવેલા ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તનને પણ આવરી લેવામાં આવ્યું છે. જો લગ્ન માટે બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા પ્રલોભનના આધારે ધર્મ બદલાવવામાં આવ્યો હોવાનું સાબિત થાય તો સંબંધિત વ્યક્તિ સામે ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
આ જોગવાઈને લઈને કાયદાકીય અને રાજકીય ચર્ચા થઈ છે. સમર્થકોનું કહેવું છે કે તે છેતરપિંડી અને દબાણ સામે સુરક્ષા આપશે, જ્યારે વિરોધીઓએ લગ્ન અને ધર્મની વ્યક્તિગત પસંદગીમાં રાજ્યના વધતા હસ્તક્ષેપ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તન બાદ જન્મેલા બાળક અંગે ખાસ જોગવાઈ
મહારાષ્ટ્રના કાયદામાં એક વિશેષ જોગવાઈ એવી છે કે ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તનથી જોડાયેલા લગ્ન અથવા લગ્નસમાન સંબંધમાંથી જન્મેલા બાળકનો ધર્મ માતા આવા લગ્ન અથવા સંબંધ પહેલાં જે ધર્મનું પાલન કરતી હતી તે પ્રમાણે માનવામાં આવશે. આ જોગવાઈ અન્ય કેટલાક રાજ્યોના ધર્મપરિવર્તન વિરોધી કાયદાઓની સરખામણીએ અલગ અને વધુ સ્પષ્ટ માનવામાં આવે છે.
રાજ્ય સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આવી સ્થિતિમાં બાળકના વારસાના અધિકારો યથાવત રહેશે. આ જોગવાઈ અંગે કાયદાકીય નિષ્ણાતો અને નાગરિક અધિકાર જૂથોમાં ચર્ચા પણ થઈ રહી છે.
મહિલા, સગીર અને SC-STના કેસમાં વધુ કડક સજા
કાયદા મુજબ જો ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તનનો ભોગ મહિલા, સગીર, માનસિક રીતે અસ્વસ્થ વ્યક્તિ અથવા અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિનો વ્યક્તિ બને તો આરોપી સામે વધુ કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આવા કેસોમાં સાત વર્ષ સુધીની જેલ સાથે ઊંચા દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. પુનરાવર્તિત ગુનાઓમાં સજા 10 વર્ષ સુધી જઈ શકે છે.
સામૂહિક ધર્મપરિવર્તન અને સંસ્થાઓની સંડોવણી અંગે પણ કાયદામાં અલગ જોગવાઈઓ છે. દોષિત ઠરેલી સંસ્થાઓ સામે નોંધણી રદ કરવા સહિતની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
તપાસ DySP સ્તરના અધિકારી દ્વારા
આ કાયદા હેઠળ નોંધાતા ગંભીર કેસોની તપાસ માટે ઉચ્ચ કક્ષાના પોલીસ અધિકારીઓને જવાબદારી આપવામાં આવી છે. અહેવાલો અનુસાર, તપાસ ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડન્ટ ઓફ પોલીસ (DySP) અથવા તેનાથી ઊંચા દરજ્જાના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવશે અને કેસોની સુનાવણી સેશન કોર્ટમાં થઈ શકે છે.
કાયદામાં કેટલાક સંજોગોમાં ધર્મપરિવર્તન કાયદેસર અને સ્વૈચ્છિક હોવાનું સાબિત કરવાની જવાબદારી સંબંધિત પક્ષ પર રાખવામાં આવી છે. આ ‘burden of proof’ની જોગવાઈને લઈને પણ કાયદાકીય ચર્ચા થઈ રહી છે.
સરકારે શું કહ્યું?
મહારાષ્ટ્રના ગૃહ રાજ્યમંત્રી પંકજ ભોયરે વિધાનમંડળમાં કહ્યું હતું કે કાયદાનો ઉદ્દેશ સ્વૈચ્છિક ધર્મપરિવર્તન રોકવાનો નથી. તેમણે સરકારનો પક્ષ રજૂ કરતાં જણાવ્યું હતું કે કાયદો બળજબરી, છેતરપિંડી અને પ્રલોભનથી થતા ધર્મપરિવર્તનને અટકાવવા માટે લાવવામાં આવ્યો છે.
સરકારનું કહેવું છે કે કાયદો ખાસ કરીને નબળા અને સંવેદનશીલ વર્ગોના લોકોને ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તનથી સુરક્ષા આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.
કાયદાને લઈને વિરોધ પણ
મહારાષ્ટ્રમાં આ કાયદો વિધાનસભામાં રજૂ થયો ત્યારથી જ વિવાદમાં રહ્યો છે. કેટલાક નાગરિક સંગઠનો અને કાયદા નિષ્ણાતોએ દલીલ કરી છે કે 60 દિવસની પૂર્વ સૂચના, પરિવારજનોને ફરિયાદ કરવાની સત્તા અને ધર્મપરિવર્તનની પ્રક્રિયા અંગેની જોગવાઈઓ વ્યક્તિની ગોપનીયતા અને સંવિધાન હેઠળ મળેલી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે ટકરાઈ શકે છે.
બીજી તરફ સરકાર અને કાયદાના સમર્થકોનું કહેવું છે કે કાયદો સ્વૈચ્છિક ધર્મપરિવર્તનને પ્રતિબંધિત કરતો નથી અને માત્ર બળજબરી, છેતરપિંડી તથા પ્રલોભનથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓ સામે કાર્યવાહી કરે છે.
28 ઑગસ્ટથી મહારાષ્ટ્રમાં નવી કાયદાકીય વ્યવસ્થા
ગૃહ વિભાગની તાજી અધિસૂચના પ્રમાણે 28 ઑગસ્ટ, 2026થી Maharashtra Freedom of Religion Act અમલમાં આવશે. ત્યારબાદ રાજ્યમાં ધર્મપરિવર્તન માટે નવી કાયદાકીય પ્રક્રિયા લાગુ થશે અને ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તન સંબંધિત ફરિયાદો પર નવા કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
