ગુજરાતની એક યુવા ઉદ્યોગસાહસિકે પશુપાલકોની વર્ષો જૂની સમસ્યાનો વૈજ્ઞાનિક અને સરળ ઉકેલ શોધ્યો છે. અમદાવાદ સ્થિત સ્ટાર્ટઅપ બિગ નેનો વેન્ચર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના ફાઉન્ડર અને CEO કોમલ કલંત્રી તથા તેમની ટીમે ગાય અને ભેંસ માટે બ્લડ-બેઝ્ડ અર્લી પ્રેગ્નન્સી ડિટેક્શન કીટ વિકસાવી છે.
કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે કૃત્રિમ ગર્ભાધાન અથવા સંવનનના માત્ર 28 દિવસ બાદ આ કીટ દ્વારા પશુ ગર્ભવતી છે કે નહીં તેની જાણકારી મેળવી શકાય છે. કીટમાં પશુના લોહીનું માત્ર એક ટીપું નાખ્યા બાદ લગભગ પાંચ મિનિટમાં પરિણામ સામે આવી જાય છે.
આ ટેક્નોલોજી પશુપાલકોનો સમય અને ખર્ચ બચાવવાની સાથે પશુના પ્રજનન ચક્ર, પોષણ વ્યવસ્થા અને દૂધ ઉત્પાદનમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
પશુપાલકો માટે ગર્ભની મોડી જાણકારી મોટી આર્થિક સમસ્યા
ગામડામાં પશુપાલન કરતા ખેડૂતો માટે ગાય અથવા ભેંસ ગર્ભવતી છે કે નહીં તેની સમયસર જાણકારી મળવી અત્યંત જરૂરી છે. પરંપરાગત રીતે પશુમાં ગર્ભની પુષ્ટિ માટે લાંબા સમય સુધી રાહ જોવી પડે છે.
પશુપાલક કૃત્રિમ ગર્ભાધાન બાદ પશુને પૌષ્ટિક ચારો, દવાઓ અને વિશેષ સંભાળ આપવાનું શરૂ કરે છે. જોકે ત્રણ મહિના પછી ખબર પડે કે પશુ ગર્ભવતી નથી, તો આ સમય દરમિયાન થયેલો ખર્ચ અને મહેનત બંને વેડફાઈ જાય છે.
પશુ લાંબા સમય સુધી ખાલી રહે તો તેની આગામી પ્રજનન પ્રક્રિયામાં વિલંબ થાય છે. તેની સીધી અસર દૂધ ઉત્પાદન અને પશુપાલક પરિવારની આવક પર પડે છે.
પરંપરાગત પદ્ધતિમાં 60થી 90 દિવસ સુધી રાહ જોવી પડે છે
હાલમાં પશુઓમાં ગર્ભની તપાસ માટે રેક્ટલ પેલ્પેશન પદ્ધતિનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિમાં પ્રશિક્ષિત પશુચિકિત્સક હાથ દ્વારા પશુના ગર્ભાશયની સ્થિતિ તપાસીને ગર્ભની પુષ્ટિ કરે છે.
આ પદ્ધતિ લાંબા સમયથી ઉપયોગમાં લેવાતી હોવા છતાં સામાન્ય રીતે સંવનન અથવા કૃત્રિમ ગર્ભાધાન બાદ લગભગ 60થી 90 દિવસ સુધી રાહ જોવી પડે છે.
આ સમય દરમિયાન પશુ ગર્ભવતી ન હોય તો પશુપાલકનો ચારો, દવા, મજૂરી અને દેખરેખ પાછળનો ખર્ચ પાછો મળતો નથી.
પશુપાલકોના એક પ્રશ્નમાંથી જન્મ્યો નવો વિચાર
કોમલ કલંત્રી અને તેમની ટીમને પશુપાલન ક્ષેત્રમાં કામ દરમિયાન વારંવાર એક જ પ્રશ્ન સાંભળવા મળતો હતો—ગાય કે ભેંસ ગર્ભવતી છે કે નહીં તેની વહેલી જાણકારી આપતું સરળ સાધન કેમ ઉપલબ્ધ નથી?
માણસો માટે ઘરેલુ પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ કીટ ઉપલબ્ધ છે, તો પશુઓ માટે પણ ઝડપથી પરિણામ આપતી ટેક્નોલોજી કેમ ન બનાવી શકાય? આ વિચારને આધારે ટીમે બાયોમાર્કર્સ, એન્ટિબોડી આધારિત ટેક્નોલોજી અને ફિલ્ડ ટ્રાયલ પર સંશોધન શરૂ કર્યું.
લાંબા સંશોધન બાદ એવી બ્લડ-બેઝ્ડ કીટ વિકસાવવામાં આવી, જે પશુના લોહીમાં ગર્ભાવસ્થા સાથે સંકળાયેલા ચોક્કસ પ્રોટીન ઓળખીને પરિણામ આપે છે.
માત્ર એક ટીપું લોહી અને પાંચ મિનિટમાં પરિણામ
આ કીટનો ઉપયોગ સરળ રાખવામાં આવ્યો છે, જેથી પશુપાલક અથવા AI ટેક્નિશિયન ફિલ્ડમાં તેનો ઉપયોગ કરી શકે. કીટ માટે કોઈ મોટી લેબોરેટરી, મોંઘું મશીન અથવા જટિલ પ્રક્રિયાની જરૂર નથી.
કીટનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે?
પહેલું પગલું: પશુની પૂંછડી નજીક આવેલી નસમાંથી લોહીનું એક ટીપું લેવામાં આવે છે.
બીજું પગલું: કીટના નિર્ધારિત સ્લોટમાં લોહી મૂકીને તેમાં બે ટીપાં ખાસ રીએજન્ટ ઉમેરવામાં આવે છે.
ત્રીજું પગલું: કીટને લગભગ પાંચ મિનિટ માટે રાખવામાં આવે છે.
ચોથું પગલું: કીટ પર દેખાતી રંગીન લાઇનોના આધારે પશુ ગર્ભવતી છે કે નહીં તેની જાણકારી મળે છે.
કંપનીનો દાવો છે કે આ ટેસ્ટની સચોટતા લગભગ 99 ટકા સુધી છે.
કીટ ગર્ભાવસ્થા કેવી રીતે ઓળખે છે?
ગર્ભાધાન બાદ પશુના શરીરમાં પ્રેગ્નન્સી એસોસિયેટેડ ગ્લાયકોપ્રોટીન એટલે કે PAGs નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીન બનવાનું શરૂ થાય છે.
આ પ્રોટીન સામાન્ય સ્થિતિમાં જોવા મળતા નથી. કીટમાં રહેલા એન્ટિબોડી પશુના લોહીમાં હાજર PAGsને ઓળખે છે. જો આ પ્રોટીન હાજર હોય તો કીટ પોઝિટિવ પરિણામ દર્શાવે છે.
આ રીતે કીટ અંદાજ અથવા બાહ્ય લક્ષણોના બદલે બાયોલોજિકલ માર્કરના આધારે પરિણામ આપે છે.
90 દિવસની રાહ હવે ઘટીને 28 દિવસ
પરંપરાગત પદ્ધતિમાં પશુપાલકને ગર્ભની પુષ્ટિ માટે બે થી ત્રણ મહિના રાહ જોવી પડે છે. નવી કીટથી કૃત્રિમ ગર્ભાધાન અથવા સંવનનના 28મા દિવસે જ ટેસ્ટ કરી શકાય છે.
જો પશુ ગર્ભવતી ન હોય તો તરત ફરી કૃત્રિમ ગર્ભાધાન અથવા સંવનન કરાવી શકાય છે. તેના કારણે પશુની બ્રીડિંગ સાયકલમાં થતો વિલંબ અટકી શકે છે.
જો પશુ ગર્ભવતી હોય તો સમયસર વિશેષ પોષણ અને આરોગ્ય સંબંધિત સંભાળ શરૂ કરી શકાય છે.
એક પશુ પાછળ ₹9,000થી ₹14,000 સુધી બચતનો દાવો
કંપનીના અંદાજ પ્રમાણે ગર્ભ ન રહેલા પશુની વહેલી ઓળખ થવાથી એક પશુ પાછળ સરેરાશ ₹9,000થી ₹14,000 સુધીનો બિનજરૂરી ખર્ચ બચાવી શકાય છે.
પશુ ગર્ભવતી ન હોવા છતાં તેને ત્રણ મહિના સુધી વિશેષ ચારો, ખોરાક, દવા અને દેખરેખ આપવાથી પશુપાલક પર આર્થિક બોજ વધે છે. 28મા દિવસે જ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થઈ જાય તો આ ખર્ચ અટકાવી શકાય છે.
વહેલી જાણકારીના કારણે પશુનું પ્રજનન ચક્ર ઝડપી બને છે અને દૂધ ઉત્પાદનનો સમય પણ બગડતો નથી.
પશુ માટે ઓછી પીડાદાયક પ્રક્રિયા
રેક્ટલ તપાસમાં પશુચિકિત્સક દ્વારા હાથથી ગર્ભાશયની તપાસ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ પ્રક્રિયા પશુ માટે અસ્વસ્થતાજનક બની શકે છે.
નવી બ્લડ-બેઝ્ડ કીટમાં માત્ર લોહીનું એક ટીપું લેવામાં આવે છે. તેથી કંપની આ પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને ઓછી પીડાદાયક ગણાવે છે.
ગીર અને કાંકરેજ ગાયથી જાફરાબાદી ભેંસ સુધી પરીક્ષણ
કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે આ કીટનું પરીક્ષણ વિવિધ ભારતીય પશુ નસ્લો પર કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં ગીર અને કાંકરેજ જેવી દેશી ગાયો ઉપરાંત જાફરાબાદી સહિતની ભેંસોની જાતોનો સમાવેશ થાય છે.
કંપની અત્યાર સુધીમાં 25 હજારથી વધુ પશુઓ પર ફિલ્ડ ટેસ્ટિંગ કરી ચૂકી હોવાનું જણાવે છે.
આ ફિલ્ડ ટ્રાયલ દરમિયાન અલગ-અલગ હવામાન, નસ્લ અને પશુપાલન પરિસ્થિતિમાં કીટના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.
કીટની કિંમત આશરે ₹250
સામાન્ય રીતે પશુમાં ગર્ભની તપાસ માટે પશુચિકિત્સકની મુલાકાત અને તપાસ સહિત આશરે ₹200થી ₹250 જેટલો ખર્ચ થઈ શકે છે.
આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને કીટની કિંમત પણ લગભગ ₹250 રાખવામાં આવી છે. એટલે પશુપાલકને પરંપરાગત તપાસ જેટલા જ ખર્ચમાં વહેલું પરિણામ મળી શકે છે.
અમૂલ અને સુમુલ જેવી ડેરી સંસ્થાઓ સુધી પહોંચ
કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે સરકારી પશુચિકિત્સકો, આર્ટિફિશિયલ ઇન્સેમિનેશન ટેક્નિશિયન અને ડેરી ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકો આ કીટનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
અમૂલ અને સુમુલ જેવી ડેરી સંસ્થાઓ દ્વારા પણ કીટના ઓર્ડર આપવામાં આવી રહ્યા હોવાનું કંપનીનું કહેવું છે.
આથી આ ટેક્નોલોજી હવે માત્ર લેબોરેટરી અથવા સ્ટાર્ટઅપ સુધી મર્યાદિત ન રહીને પશુપાલન ક્ષેત્રમાં પ્રાયોગિક ઉપયોગ તરફ આગળ વધી રહી છે.
ફ્લિપકાર્ટ અને એમેઝોન પર પણ ઉપલબ્ધ
ગામડાના પશુપાલકો સુધી કીટ સરળતાથી પહોંચી શકે તે માટે તેને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર પણ ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી છે.
પશુપાલકો ફ્લિપકાર્ટ અને એમેઝોન પરથી ઘરે બેઠા કીટ મંગાવી શકે છે. કીટનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવા માટે કંપની દ્વારા કસ્ટમર સપોર્ટ અને કોલ સેન્ટરની સુવિધા પણ આપવામાં આવી રહી છે.
ઘેટાં અને બકરાં માટે પણ કીટ વિકસાવવાની તૈયારી
કોમલ કલંત્રી અને તેમની ટીમ હવે ગાય અને ભેંસ બાદ ઘેટાં તથા બકરાં માટે પણ વહેલી ગર્ભ તપાસ કરી શકે તેવી કીટ પર કામ કરી રહી છે.
તે ઉપરાંત પશુઓમાં થતા વિવિધ ચેપી અને આર્થિક રીતે નુકસાનકારક રોગોના ઝડપી નિદાન માટે પણ ટેસ્ટ કીટ વિકસાવવાનું સંશોધન ચાલી રહ્યું છે.
આ રોગોમાં મુખ્યત્વે નીચેના રોગોનો સમાવેશ થાય છે:
- બ્રુસેલોસિસ
- મસ્ટાઇટિસ અથવા આંચળનો રોગ
- FMD અથવા ખરવા-મોવાસા
- ટ્યુબરક્યુલોસિસ
આ ટેસ્ટ સફળ થાય તો પશુઓમાં રોગની શરૂઆતના તબક્કામાં ઓળખ થઈ શકે છે અને સમયસર સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.
પશુપાલનમાં અંદાજ નહીં, વૈજ્ઞાનિક માહિતીના આધારે નિર્ણય
આ કીટની અસર માત્ર વહેલી ગર્ભ તપાસ પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે પશુપાલનની નિર્ણય પ્રક્રિયાને વધુ વૈજ્ઞાનિક બનાવવાનો પ્રયાસ છે.
કયું પશુ ગર્ભવતી છે, કયું ખાલી છે, ફરી કૃત્રિમ ગર્ભાધાન ક્યારે કરાવવું અને કયા પશુને વિશેષ પોષણ આપવું—આવા નિર્ણયો હવે માત્ર અનુભવ અથવા અંદાજના બદલે ટેસ્ટના પરિણામના આધારે લઈ શકાય છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા દૂધ ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ છે. દેશના લાખો નાના અને મધ્યમ પશુપાલકો માટે ગાય અને ભેંસ પરિવારની આવકનું મહત્વનું સાધન છે.
આવા સમયમાં પશુના ગર્ભની વહેલી અને સચોટ જાણકારી આપતી ટેક્નોલોજી પશુપાલકોની આવક વધારવા, ખર્ચ ઘટાડવા અને ડેરી ઇકોસિસ્ટમને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક કરો, શેર કરો અને સબસ્ક્રાઈબ કરો
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
