ભારત હવે માત્ર ઓછી કિંમતમાં સારવાર ઉપલબ્ધ કરાવતો દેશ નથી રહ્યો, પરંતુ વિશ્વના મોટા મેડિકલ ટૂરિઝમ કેન્દ્રોમાં સ્થાન મેળવવા તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો છે. આધુનિક હોસ્પિટલો, અનુભવી નિષ્ણાત ડોક્ટરો, અત્યાધુનિક સારવાર, ઓછો વેઇટિંગ પિરિયડ અને અમેરિકા-બ્રિટન જેવા દેશોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો ખર્ચ વિદેશી દર્દીઓને ભારત તરફ આકર્ષી રહ્યો છે.
ઉદ્યોગના અંદાજ પ્રમાણે વર્ષ 2025માં ભારતનું મેડિકલ ટૂરિઝમ માર્કેટ લગભગ $8.7 અબજ એટલે કે આશરે ₹55 હજાર કરોડનું હતું. વર્ષ 2030 સુધીમાં આ બજાર વધીને લગભગ $16.2 અબજ એટલે કે ₹1.05 લાખ કરોડની આસપાસ પહોંચી શકે છે. આ સમયગાળામાં ક્ષેત્રનો વાર્ષિક સંયુક્ત વૃદ્ધિદર લગભગ 13 ટકા રહેવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે.
16 વર્ષમાં વિદેશી દર્દીઓની સંખ્યામાં મોટો વધારો
વર્ષ 2009માં લગભગ 1.12 લાખ વિદેશી દર્દીઓ સારવાર માટે ભારત આવ્યા હોવાનું ઉપલબ્ધ ઉદ્યોગ-આધારિત આંકડાઓમાં જણાવાયું છે. વર્ષ 2025માં આ સંખ્યા પાંચ લાખની નજીક પહોંચી હોવાનો અંદાજ છે. જોકે, સત્તાવાર રીતે ઉપલબ્ધ જાન્યુઆરીથી નવેમ્બર 2025ના આંકડા મુજબ આશરે 4,50,633 વિદેશી દર્દીઓ ભારત આવ્યા હતા.
આ રીતે લાંબા ગાળામાં વિદેશી દર્દીઓની સંખ્યામાં ચાર ગણાથી વધુનો વધારો નોંધાયો છે. બાંગ્લાદેશ, ઇરાક, ઓમાન, સોમાલિયા, કેન્યા, ઉઝબેકિસ્તાન અને અન્ય એશિયન તથા આફ્રિકન દેશોમાંથી મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ ભારતમાં સારવાર લેવા આવે છે.
માત્ર સસ્તી સારવાર નહીં, ઝડપી સેવા પણ મોટું આકર્ષણ
ભારતના મેડિકલ ટૂરિઝમમાં વૃદ્ધિનું મુખ્ય કારણ માત્ર ઓછો સારવાર ખર્ચ નથી. વિદેશી દર્દીઓને ભારતમાં નિષ્ણાત ડોક્ટરની એપોઇન્ટમેન્ટ ઝડપથી મળી જાય છે. એમઆરઆઈ, સીટી સ્કેન, બ્લડ ટેસ્ટ અને અન્ય લેબોરેટરી તપાસના રિપોર્ટ પણ સામાન્ય રીતે ઓછા સમયમાં ઉપલબ્ધ થાય છે.
બ્રિટન, કેનેડા અને કેટલાક યુરોપિયન દેશોમાં નિષ્ણાત ડોક્ટરની એપોઇન્ટમેન્ટ અથવા સર્જરી માટે દર્દીઓને કેટલાક મહિના સુધી રાહ જોવી પડી શકે છે. તેની સામે ભારતમાં ખાનગી હોસ્પિટલોમાં તપાસથી લઈને સર્જરી સુધીની પ્રક્રિયા ઘણી વખત થોડા દિવસોમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે.
સારવાર શરૂ થાય તે પહેલાં જ હોસ્પિટલ, સર્જરી, દવાઓ, રૂમ અને તપાસનો અંદાજિત ખર્ચ નક્કી થઈ જતો હોવાથી વિદેશી દર્દીઓ માટે નાણાકીય આયોજન પણ સરળ બને છે.
અમેરિકા કરતાં ભારતમાં સારવારનો ખર્ચ ઘણો ઓછો
વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય મેડિકલ ટૂરિઝમ અહેવાલોના અંદાજ પ્રમાણે હાર્ટ બાયપાસ સર્જરી, હિપ રિપ્લેસમેન્ટ, ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ અને IVF જેવી સારવાર અમેરિકાની સરખામણીએ ભારતમાં ઘણી ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ છે.
હાર્ટ બાયપાસ સર્જરીનો ખર્ચ ભારતમાં આશરે ₹6.76 લાખ સુધી હોઈ શકે છે, જ્યારે અમેરિકામાં આ જ સારવારનો ખર્ચ ₹77 લાખની આસપાસ પહોંચી શકે છે. એટલે દર્દીને લગભગ 90 ટકા સુધીની બચત થઈ શકે છે.
હિપ રિપ્લેસમેન્ટ માટે ભારતમાં આશરે ₹7.7 લાખનો ખર્ચ થઈ શકે છે, જ્યારે અમેરિકામાં તેનો ખર્ચ ₹38 લાખથી વધુ હોઈ શકે છે. એક ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ ભારતમાં લગભગ ₹48 હજાર સુધીમાં થઈ શકે છે, જ્યારે અમેરિકામાં તેનો ખર્ચ અનેક ગણો વધુ થઈ શકે છે.
IVF સારવારનો એક સાયકલ ભારતમાં આશરે ₹2.9 લાખ સુધીનો હોઈ શકે છે. જોકે, હોસ્પિટલ, શહેર, સારવારની જટિલતા અને દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે આ ખર્ચ બદલાઈ શકે છે. તમામ આંકડા અંદાજિત છે અને વ્યક્તિગત સારવાર પહેલાં હોસ્પિટલ પાસેથી લેખિત ખર્ચ મેળવવો જરૂરી છે.
નિષ્ણાત ડોક્ટરો અને આધુનિક ટેકનોલોજી ભારતની તાકાત
ભારતમાં કાર્ડિયોલોજી, ઓન્કોલોજી, ઓર્થોપેડિક્સ, ન્યુરોલોજી, ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ, ડેન્ટલ સર્જરી, કોસ્મેટિક સર્જરી અને ફર્ટિલિટી ટ્રીટમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટી સંખ્યામાં નિષ્ણાત ડોક્ટરો ઉપલબ્ધ છે.
દેશની મોટી ખાનગી હોસ્પિટલોમાં રોબોટિક સર્જરી, પ્રિસિઝન ઓન્કોલોજી, અદ્યતન ઇમેજિંગ, જિનેટિક ટેસ્ટિંગ, ન્યૂનતમ ચીરફાડવાળી સર્જરી અને આધુનિક ઇન્ટેન્સિવ કેર જેવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.
અનેક ભારતીય હોસ્પિટલોને NABH અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની અન્ય માન્યતાઓ મળેલી છે. આવી માન્યતા હોસ્પિટલની સારવાર પ્રક્રિયા, દર્દી સલામતી, ચેપ નિયંત્રણ અને ગુણવત્તાના નિર્ધારિત માપદંડ દર્શાવે છે.
ઈ-મેડિકલ વિઝાથી વિદેશી દર્દીઓની મુસાફરી સરળ
વિદેશી દર્દીઓ માટે ભારત સરકારે ઈ-મેડિકલ વિઝા અને ઈ-મેડિકલ એટેન્ડન્ટ વિઝાની સુવિધા શરૂ કરી છે. વર્ષ 2025ની સત્તાવાર માહિતી મુજબ આ સુવિધા 171 દેશોના નાગરિકો માટે ઉપલબ્ધ હતી.
દર્દીની સાથે આવનારા પરિવારના સભ્ય અથવા સહાયક માટે મેડિકલ એટેન્ડન્ટ વિઝાની જોગવાઈ પણ છે. સામાન્ય રીતે દર્દીની સાથે મર્યાદિત સંખ્યામાં એટેન્ડન્ટને મંજૂરી આપવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાથી હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે આવવાની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બની છે.
આયુર્વેદ અને યોગ માટે અલગ ઈ-આયુષ વિઝા
ભારત આધુનિક એલોપેથી સારવાર ઉપરાંત આયુર્વેદ, યોગ, યુનાની, સિદ્ધ, હોમિયોપેથી અને વેલનેસ થેરાપી માટે પણ વિદેશી નાગરિકોને આકર્ષી રહ્યું છે.
પરંપરાગત ભારતીય સારવાર માટે આવનારા વિદેશી પ્રવાસીઓ માટે ઈ-આયુષ વિઝાની અલગ શ્રેણી શરૂ કરવામાં આવી છે. કેરળ, ઉત્તરાખંડ, કર્ણાટક, ગોવા અને અન્ય રાજ્યોમાં આયુર્વેદિક ઉપચાર, પંચકર્મ, યોગ અને વેલનેસ કેન્દ્રો મેડિકલ તથા વેલનેસ ટૂરિઝમનો મહત્વનો હિસ્સો બની રહ્યાં છે.
‘હીલ ઇન ઇન્ડિયા’ દ્વારા કોમન પ્લેટફોર્મની તૈયારી
કેન્દ્ર સરકાર ‘હીલ ઇન ઇન્ડિયા’ પહેલ દ્વારા વિદેશી દર્દીઓને ભારતીય હોસ્પિટલો, ડોક્ટરો, સારવાર પેકેજ, વિઝા પ્રક્રિયા અને મુસાફરી અંગેની માહિતી એક જ પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ કરાવવાની દિશામાં કાર્ય કરી રહી છે.
આ પ્લેટફોર્મ સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવ્યા બાદ વિદેશી દર્દીઓ હોસ્પિટલની સરખામણી, સારવારના વિકલ્પો, અંદાજિત ખર્ચ અને માન્યતા સંબંધિત વિગતો મેળવી શકશે. તેનાથી બિનઅધિકૃત એજન્ટો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સારવાર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા વધારવામાં મદદ મળી શકે છે.
ભારત પાસે વિશાળ હોસ્પિટલ નેટવર્ક
ભારત પાસે મેડિકલ ટૂરિઝમને ટેકો આપવા માટે વિશાળ જાહેર અને ખાનગી આરોગ્ય માળખું છે. ઉપલબ્ધ અંદાજ પ્રમાણે દેશમાં 69 હજારથી વધુ હોસ્પિટલો છે, જેમાં ખાનગી હોસ્પિટલોનો હિસ્સો લગભગ બે તૃતીયાંશ જેટલો હોવાનું જણાવાય છે.
મોટા શહેરોમાં ખાનગી હોસ્પિટલ નેટવર્કનું પ્રમાણ વધુ છે. દિલ્હી-NCR, મુંબઈ, ચેન્નઈ, બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, અમદાવાદ, કોલકાતા અને કોચી જેવા શહેરો વિદેશી દર્દીઓ માટે મુખ્ય મેડિકલ ટૂરિઝમ કેન્દ્ર તરીકે ઊભરી રહ્યાં છે.
જોકે, હોસ્પિટલ અને ડોક્ટરોની સંખ્યા અલગ-અલગ સરકારી અને ઉદ્યોગ અહેવાલોમાં અલગ હોઈ શકે છે. તેથી 69,364 હોસ્પિટલ, 12 લાખ ડોક્ટર અથવા 1,299 NABH માન્યતાપ્રાપ્ત હોસ્પિટલ જેવા ચોક્કસ આંકડા સાથે અહેવાલનું વર્ષ અને મૂળ સ્રોત દર્શાવવો જરૂરી છે.
તુર્કિયે અને થાઈલેન્ડ જતા દર્દીઓ પણ ભારત તરફ વળ્યા
ભારત હવે એવા દર્દીઓને પણ આકર્ષિત કરી રહ્યું છે જેઓ પહેલાં સારવાર માટે તુર્કિયે, થાઈલેન્ડ, સિંગાપુર અથવા અન્ય દેશોમાં જતા હતા.
નિષ્ણાત ડોક્ટરોની સરળ ઉપલબ્ધતા, અંગ્રેજી બોલતા મેડિકલ સ્ટાફ, સારવાર ખર્ચમાં મોટો તફાવત અને અદ્યતન હોસ્પિટલો ભારતને સ્પર્ધાત્મક બનાવી રહ્યાં છે.
ડિજિટલ કન્સલ્ટેશનના કારણે વિદેશી દર્દી ભારત આવ્યા પહેલાં જ ડોક્ટર સાથે વીડિયો પરામર્શ કરી શકે છે. પોતાના મેડિકલ રિપોર્ટ મોકલી સારવારની યોજના, જરૂરી દિવસો અને ખર્ચ અંગે પ્રાથમિક માહિતી મેળવી શકે છે.
લાંબા વેઇટિંગ પિરિયડથી કંટાળેલા દર્દીઓ માટે ભારત વિકલ્પ
બ્રિટનના એક દર્દીને પોતાના દેશમાં ન્યુરોલોજી નિષ્ણાતની એપોઇન્ટમેન્ટ માટે લગભગ એક વર્ષનો વેઇટિંગ પિરિયડ મળ્યો હોવાનો કિસ્સો મેડિકલ ટૂરિઝમની ચર્ચામાં સામે આવ્યો છે.
ભારત આવ્યા બાદ તેને ટૂંકા સમયમાં ડોક્ટરની એપોઇન્ટમેન્ટ મળી, એમઆરઆઈ અને બ્લડ ટેસ્ટ થયા અને થોડા કલાકોમાં રિપોર્ટ ઉપલબ્ધ થયો. આવા કિસ્સા દર્શાવે છે કે સારવાર મેળવવાની ઝડપ પણ મેડિકલ ટૂરિઝમના વિકાસનું મહત્વનું કારણ છે.
જોકે, દર્દીના અનુભવને સમગ્ર ભારતીય આરોગ્ય વ્યવસ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ માનવું યોગ્ય નથી. હોસ્પિટલ, શહેર, ડોક્ટર અને સારવારની જરૂરિયાત પ્રમાણે વેઇટિંગ પિરિયડ બદલાઈ શકે છે.
વિશ્વનું મેડિકલ ટૂરિઝમ માર્કેટ પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે
વૈશ્વિક સ્તરે પણ મેડિકલ ટૂરિઝમ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યો છે. ઉદ્યોગના વિવિધ અંદાજ પ્રમાણે વર્ષ 2022માં વિશ્વનું મેડિકલ ટૂરિઝમ બજાર આશરે $115.6 અબજ હતું અને વર્ષ 2030 સુધીમાં તે $286 અબજથી વધુ થઈ શકે છે.
વિકસિત દેશોમાં સારવારના વધતા ખર્ચ, લાંબા વેઇટિંગ પિરિયડ, વૃદ્ધ થતી વસ્તી અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરીની સરળતા આ ક્ષેત્રના વિકાસને આગળ ધપાવી રહી છે.
ભારત માટે થાઈલેન્ડ, તુર્કિયે, મલેશિયા, સિંગાપુર, મેક્સિકો અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો મુખ્ય સ્પર્ધકો છે. ગુણવત્તા, દર્દી સલામતી અને પારદર્શિતા જાળવી રાખવામાં ભારત સફળ રહેશે તો વૈશ્વિક બજારમાં તેનો હિસ્સો વધુ વધી શકે છે.
મેડિકલ ટૂરિઝમ સામેના પડકારો
ઝડપી વૃદ્ધિ છતાં મેડિકલ ટૂરિઝમ ક્ષેત્ર સામે કેટલાક ગંભીર પડકારો છે. સારવારમાં ગેરંટી આપતા બિનઅધિકૃત એજન્ટો, ખર્ચમાં છેલ્લી ઘડીએ વધારો, ભાષાની મુશ્કેલી, સારવાર બાદ ફોલોઅપનો અભાવ અને હોસ્પિટલોના અલગ-અલગ ગુણવત્તા ધોરણો દર્દીઓ માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
વિદેશી દર્દીઓ માટે હોસ્પિટલની માન્યતા, ડોક્ટરની લાયકાત, સર્જરીની સફળતા અંગેની માહિતી, ખર્ચની લેખિત વિગતો અને સારવાર બાદની વ્યવસ્થા સ્પષ્ટ હોવી જરૂરી છે.
મેડિકલ વિઝા પ્રક્રિયા, એરપોર્ટથી હોસ્પિટલ સુધીનું પરિવહન, ભાષાંતર સેવા અને દર્દીના દેશના ડોક્ટર સાથે ફોલોઅપ કાળજીની સુવિધા વધુ મજબૂત બનાવવાથી ભારતનું સ્થાન વૈશ્વિક મેડિકલ ટૂરિઝમમાં વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
