મુસાફરી કરવી દરેક વ્યક્તિ માટે આનંદદાયક અનુભવ હોઈ શકે છે. નવી જગ્યાઓની મુલાકાત લેવી, અલગ અલગ વાનગીઓનો સ્વાદ માણવો અને રોજિંદા જીવનમાંથી થોડો વિરામ મેળવવો મનને તાજગી આપે છે. પરંતુ પ્રવાસ દરમિયાન બદલાતી જીવનશૈલીની સીધી અસર આપણા પાચનતંત્ર પર પડી શકે છે. લાંબી ફ્લાઇટ, ટ્રેન અથવા કારમાં મુસાફરી કરવી, સમયસર ભોજન ન મળવું, અજાણ્યો ખોરાક ખાવો અને પૂરતું પાણી ન પીવું જેવી બાબતો પેટની સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે.
ઘણા લોકોને મુસાફરી દરમિયાન પેટ ભારે લાગવું, ગેસ થવો, પેટ ફૂલવું, કબજિયાત અથવા ઝાડા જેવી ફરિયાદો રહેતી હોય છે. કેટલીકવાર આ સમસ્યાઓ સામાન્ય અને થોડા સમય માટે હોય છે, પરંતુ યોગ્ય કાળજી ન રાખવામાં આવે તો પ્રવાસનો આનંદ બગડી શકે છે. તેથી મુસાફરી દરમિયાન પાચનતંત્ર કેવી રીતે કામ કરે છે અને તેને સ્વસ્થ રાખવા માટે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ તે સમજવું જરૂરી છે.
મુસાફરી દરમિયાન પાચનતંત્રમાં કેમ થાય છે ફેરફાર?
આપણા શરીરની પાચનક્રિયા ખોરાક, પાણી, ઊંઘ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને રોજિંદી દિનચર્યા સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે આપણે મુસાફરી કરીએ છીએ ત્યારે આ તમામ બાબતોમાં એકસાથે ફેરફાર થઈ શકે છે.
ઘરે સામાન્ય રીતે નક્કી કરેલા સમયે ભોજન અને આરામ કરવાની આદત હોય છે, જ્યારે પ્રવાસ દરમિયાન ભોજનનો સમય બદલાઈ શકે છે. કેટલીકવાર લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવું પડે છે તો કેટલીકવાર એકસાથે વધારે ખોરાક લેવાઈ જાય છે.
આ ઉપરાંત, મુસાફરી દરમિયાન પાણી ઓછું પીવું અને લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવું આંતરડાંની સામાન્ય કાર્યપ્રણાલીને અસર કરી શકે છે. પરિણામે મળત્યાગની નિયમિતતા બદલાઈ શકે છે અને પાચન સંબંધિત અસ્વસ્થતા અનુભવાઈ શકે છે.
અનિયમિત ભોજન અને બહારનો ખોરાક પેટની સમસ્યાઓ વધારી શકે
મુસાફરી દરમિયાન લોકો ઘણીવાર નવા અને સ્વાદિષ્ટ ખોરાકનો આનંદ માણવાનું પસંદ કરે છે. જોકે, વધુ પડતો તળેલો, મસાલેદાર અથવા ચરબીયુક્ત ખોરાક કેટલીક વ્યક્તિઓમાં અપચો, એસિડિટી અને પેટ ફૂલવાની સમસ્યા વધારી શકે છે.
નવા સ્થળે મળતો ખોરાક શરીર માટે અજાણ્યો હોઈ શકે છે. કેટલીક વ્યક્તિઓને ચોક્કસ ખાદ્યપદાર્થો પ્રત્યે સંવેદનશીલતા હોય છે, જેના કારણે પેટમાં દુખાવો, ગેસ અથવા ઝાડા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
મુસાફરી દરમિયાન શક્ય હોય ત્યાં સુધી તાજો અને સ્વચ્છતાપૂર્વક તૈયાર કરેલો ખોરાક પસંદ કરવો જોઈએ. એકસાથે વધારે ભોજન લેવાને બદલે પોતાની ભૂખ અને જરૂરિયાત મુજબ સંતુલિત ભોજન લેવું વધુ યોગ્ય છે.
ખાસ કરીને જેમને પહેલેથી એસિડિટી, ઇરિટેબલ બાઉલ સિન્ડ્રોમ (IBS) અથવા અન્ય પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ હોય, તેમણે પોતાના માટે અસ્વસ્થતા ઊભી કરતા ખોરાકથી સાવચેત રહેવું જોઈએ.
પાણીની અછતથી વધી શકે છે કબજિયાતની સમસ્યા
મુસાફરી દરમિયાન પાચનતંત્રને અસર કરતું એક મહત્ત્વપૂર્ણ પરિબળ છે શરીરમાં પાણીની અછત. લાંબી મુસાફરી દરમિયાન વારંવાર શૌચાલય જવું ન પડે તે માટે કેટલાક લોકો જાણીજોઈને ઓછું પાણી પીતા હોય છે.
પરંતુ પૂરતું પાણી ન પીવાથી શરીરમાં ડિહાઇડ્રેશન થવાની શક્યતા વધી શકે છે. પાણીની અછતના કારણે મળ વધુ કઠણ બની શકે છે, જેના પરિણામે કબજિયાતની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
આથી મુસાફરી દરમિયાન નિયમિત અંતરે સુરક્ષિત પીવાનું પાણી પીવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને ગરમ હવામાનમાં, વધુ પરસેવો થતો હોય ત્યારે અથવા શારીરિક પ્રવૃત્તિ વધારે હોય ત્યારે શરીરની જરૂરિયાત મુજબ પાણીનું પ્રમાણ વધારવું જોઈએ. પાણી ઉપરાંત ફળો અને શાકભાજી જેવા પાણી ધરાવતા ખાદ્યપદાર્થો પણ શરીરના હાઇડ્રેશનમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાથી પાચનક્રિયા પર અસર
ફ્લાઇટ, બસ, ટ્રેન અથવા કારમાં લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાથી શારીરિક હિલચાલ ઓછી થઈ જાય છે. નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ આંતરડાંની સામાન્ય ગતિ અને મળત્યાગની નિયમિતતા જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
જ્યારે શરીરની હિલચાલ ઘટે છે ત્યારે કેટલીક વ્યક્તિઓમાં કબજિયાતની સમસ્યા વધી શકે છે. તેથી લાંબી મુસાફરી દરમિયાન શક્ય હોય ત્યારે થોડો વિરામ લઈને ચાલવું અથવા શરીરને હળવી કસરત આપવી ઉપયોગી બની શકે છે. રોડ ટ્રિપ દરમિયાન સુરક્ષિત સ્થળે વિરામ લઈને થોડું ચાલવું અને ફ્લાઇટ અથવા ટ્રેનમાં પરિસ્થિતિ અનુકૂળ હોય ત્યારે હલનચલન કરવું સ્વાસ્થ્ય માટે લાભદાયક છે.
ઊંઘની અનિયમિતતા અને જેટ લેગ પણ પાચનતંત્રને અસર કરે છે
મુસાફરી દરમિયાન ઊંઘની પેટર્નમાં ફેરફાર થવો સામાન્ય બાબત છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરની આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી દરમિયાન અલગ સમયક્ષેત્રમાં પહોંચવાથી જેટ લેગની સમસ્યા થઈ શકે છે.
શરીરની આંતરિક જૈવિક ઘડિયાળ એટલે કે સર્કેડિયન રિધમ ઊંઘ, ભૂખ અને પાચન સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે આ લયમાં ફેરફાર થાય છે ત્યારે કેટલાક લોકોને ભૂખ ઓછી લાગવી, પેટ ફૂલવું અથવા મળત્યાગની આદતો બદલાવા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. આથી મુસાફરી દરમિયાન શક્ય હોય ત્યાં સુધી પૂરતી ઊંઘ લેવી અને ભોજનનો સમય નિયમિત રાખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
મુસાફરી દરમિયાન પેટને સ્વસ્થ રાખવા ફાઇબરયુક્ત ખોરાક લો
પાચનતંત્રની નિયમિતતા જાળવવામાં ફાઇબર એટલે કે આહારના રેસાનું મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન છે. ફાઇબરયુક્ત ખોરાક મળની રચના અને આંતરડાંની સામાન્ય કાર્યપ્રણાલીને મદદરૂપ થઈ શકે છે. મુસાફરી દરમિયાન ફળો, શાકભાજી, આખા અનાજ, ઓટ્સ, દાળ અને અન્ય ફાઇબર ધરાવતા ખાદ્યપદાર્થોને આહારમાં સામેલ કરી શકાય છે.
જોકે, ફાઇબરનું પ્રમાણ અચાનક ખૂબ વધારવાથી કેટલીક વ્યક્તિઓને ગેસ અથવા પેટ ફૂલવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. તેથી પોતાની સામાન્ય આહારની આદતોને ધ્યાનમાં રાખીને ફાઇબરનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે વધારવું યોગ્ય છે. ફાઇબરયુક્ત આહારની સાથે પૂરતું પાણી પીવું પણ જરૂરી છે.
પ્રવાસ દરમિયાન હેલ્ધી નાસ્તાની પસંદગી કેમ જરૂરી?
મુસાફરી દરમિયાન વારંવાર ભૂખ લાગે ત્યારે લોકો ઘણીવાર ચિપ્સ, વધુ મીઠાવાળા નાસ્તા, તળેલા ખાદ્યપદાર્થો અથવા મીઠાઈઓ પસંદ કરતા હોય છે. આવા ખોરાકનું વધુ પ્રમાણ કેટલીક વ્યક્તિઓમાં પાચન સંબંધિત અસ્વસ્થતા વધારી શકે છે. તેના બદલે બદામ, અખરોટ, બીજ, સૂકાં ફળો અને અન્ય સરળતાથી લઈ જઈ શકાય તેવા પૌષ્ટિક નાસ્તા પસંદ કરી શકાય છે.
સૂકી ક્રેનબેરી પણ મુસાફરી દરમિયાનના નાસ્તામાં સામેલ કરી શકાય છે. U.S. ક્રેનબેરીનો ખાટો-મીઠો સ્વાદ ટ્રેઇલ મિક્સ, ઓટ્સ અથવા બ્રેકફાસ્ટ બાઉલમાં વિવિધતા ઉમેરે છે.
જોકે, બજારમાં મળતી કેટલીક સૂકી ક્રેનબેરીમાં ઉમેરેલી ખાંડનું પ્રમાણ વધારે હોઈ શકે છે. તેથી પેકેટ પરનું પોષણ લેબલ તપાસવું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઓછી ઉમેરેલી ખાંડ ધરાવતા વિકલ્પો પસંદ કરવા યોગ્ય છે. ક્રેનબેરીને પાચનતંત્રની તમામ સમસ્યાઓનો ઉપાય માનવો યોગ્ય નથી. તેને સંતુલિત આહારના એક ભાગ તરીકે સામેલ કરી શકાય છે.
મુસાફરી દરમિયાન ઝાડાથી બચવા ખોરાક અને પાણીની સ્વચ્છતા રાખો
મુસાફરી દરમિયાન થતા ઝાડા એટલે કે ટ્રાવેલર્સ ડાયેરિયાનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ કારણ દૂષિત ખોરાક અથવા પાણી હોઈ શકે છે. અસ્વચ્છ જગ્યાએ તૈયાર કરેલો ખોરાક, યોગ્ય રીતે ન રાંધેલી વાનગીઓ અથવા અસુરક્ષિત પીવાનું પાણી પેટના ચેપનું જોખમ વધારી શકે છે.
આથી જમતાં પહેલાં સાબુ અને પાણીથી હાથ ધોવા, સ્વચ્છ જગ્યાએ તૈયાર થયેલો ખોરાક પસંદ કરવો અને સુરક્ષિત પીવાનું પાણી વાપરવું જરૂરી છે. જ્યાં પાણીની ગુણવત્તા અંગે શંકા હોય ત્યાં યોગ્ય રીતે શુદ્ધ કરેલું અથવા વિશ્વસનીય સીલબંધ બોટલનું પાણી પસંદ કરવું જોઈએ.
કાપેલા ફળો અને લાંબા સમયથી ખુલ્લા રાખવામાં આવેલા ખાદ્યપદાર્થો લેતી વખતે પણ સ્વચ્છતાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
મુસાફરી દરમિયાન કબજિયાતથી બચવા શું કરવું?
મુસાફરી દરમિયાન કબજિયાતની સમસ્યા થતી હોય તો સૌપ્રથમ પોતાની રોજિંદી આદતો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. નિયમિત અંતરે પાણી પીવું, ફાઇબરયુક્ત ખોરાક લેવો અને શક્ય હોય ત્યારે ચાલવું મળત્યાગની નિયમિતતા જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.
આ ઉપરાંત, શૌચાલય જવાની ઇચ્છાને વારંવાર અવગણવી નહીં. ઘણા લોકો અજાણી જગ્યાએ શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવામાં સંકોચ અનુભવતા હોય છે, જેના કારણે કબજિયાત વધી શકે છે. જો કબજિયાત લાંબા સમય સુધી રહેતી હોય અથવા તેની સાથે તીવ્ર પેટદર્દ, ઊલટી કે અન્ય ગંભીર લક્ષણો જોવા મળે તો તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
મુસાફરી દરમિયાન પેટ ફૂલવું અને ગેસ થવાની સમસ્યા કેવી રીતે ઘટાડવી?
પ્રવાસ દરમિયાન ઝડપથી ભોજન કરવું, એકસાથે વધુ ખાવું, કાર્બોનેટેડ પીણાંનું વધુ સેવન કરવું અથવા પોતાના શરીરને અનુકૂળ ન હોય તેવો ખોરાક લેવાથી પેટ ફૂલવાની સમસ્યા થઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં ધીમે ધીમે ભોજન કરવું, યોગ્ય માત્રામાં ખાવું અને જે ખોરાકથી વારંવાર તકલીફ થતી હોય તેને ટાળવો ઉપયોગી બની શકે છે. મુસાફરી દરમિયાન ભોજન કર્યા પછી થોડું ચાલવું પણ કેટલીક વ્યક્તિઓને આરામદાયક લાગી શકે છે.
જો પેટ ફૂલવાની સમસ્યા વારંવાર થતી હોય અથવા તેની સાથે તીવ્ર દુખાવો, વજનમાં અણધાર્યો ઘટાડો કે અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો હોય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
પ્રવાસ દરમિયાન પાચનતંત્ર માટે નિયમિત દિનચર્યા જાળવો
નવી જગ્યાઓની મુલાકાત લેતી વખતે રોજિંદી દિનચર્યા સંપૂર્ણપણે જાળવવી હંમેશાં શક્ય નથી. છતાં ભોજન, ઊંઘ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં થોડી નિયમિતતા રાખવાથી પાચનતંત્રને મદદ મળી શકે છે.
સવારનો નાસ્તો છોડવાનું ટાળવું, લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા ન રહેવું અને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ ભોજન લેવું ઉપયોગી આદતો છે. જો કોઈ વ્યક્તિને અગાઉથી પાચન સંબંધિત બીમારી હોય તો પ્રવાસ પહેલાં પોતાના તબીબની સલાહ લેવી અને જરૂરી દવાઓ સાથે રાખવી યોગ્ય છે.
પેટની સમસ્યામાં ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી?
મુસાફરી દરમિયાન સામાન્ય પેટ ફૂલવું અથવા હળવી કબજિયાત જેવી સમસ્યાઓ ઘણીવાર આહાર અને દિનચર્યામાં સુધારાથી ઓછી થઈ શકે છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તબીબી સારવાર જરૂરી બની શકે છે.
જો ઝાડાની સાથે લોહી આવતું હોય, ઊંચો તાવ હોય, તીવ્ર પેટદર્દ થતો હોય, સતત ઊલટી થતી હોય અથવા શરીરમાં પાણીની ગંભીર અછતના લક્ષણો દેખાતા હોય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને પહેલેથી ગંભીર બીમારી ધરાવતા લોકોએ આવી પરિસ્થિતિમાં વધુ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
મુસાફરીનો આનંદ માણો, પાચનતંત્રની કાળજી પણ રાખો
મુસાફરી દરમિયાન પાચનતંત્રને સ્વસ્થ રાખવા માટે કોઈ જટિલ દિનચર્યા અપનાવવાની જરૂર નથી. પૂરતું પાણી પીવું, સ્વચ્છ અને સંતુલિત આહાર લેવો, ફાઇબરયુક્ત ખોરાક સામેલ કરવો, પૂરતી ઊંઘ લેવી અને નિયમિત શારીરિક હિલચાલ રાખવી જેવી સરળ આદતો મદદરૂપ થઈ શકે છે.
બદામ, સૂકાં ફળો, બીજ અને ક્રેનબેરી જેવા ખાદ્યપદાર્થોને યોગ્ય માત્રામાં નાસ્તામાં સામેલ કરીને આહારમાં વિવિધતા ઉમેરી શકાય છે. જોકે, કોઈ એક ખાદ્યપદાર્થ પાચન સંબંધિત તમામ સમસ્યાઓ અટકાવી શકે એવો વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી.
યોગ્ય આયોજન, ખોરાકની સ્વચ્છતા અને શરીરની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને મુસાફરી કરવાથી પેટની ઘણી સામાન્ય સમસ્યાઓનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
