ભારત હવે માત્ર ઐતિહાસિક સ્થળો, સંસ્કૃતિ અને કુદરતી સૌંદર્ય માટે જ નહીં, પરંતુ વિશ્વસ્તરીય સારવાર માટે પણ વિદેશી નાગરિકોની મોટી પસંદગી બની રહ્યું છે. વર્ષ 2025માં ભારતમાં આવેલા કુલ 91.5 લાખ વિદેશી પ્રવાસીઓમાંથી 5,07,244 લોકો ખાસ તબીબી સારવાર માટે આવ્યા હતા. એટલે કે કુલ વિદેશી પ્રવાસીઓમાં મેડિકલ ટૂરિસ્ટનો હિસ્સો લગભગ 5.5 ટકા રહ્યો—સરેરાશ ગણીએ તો દર 18 વિદેશી પ્રવાસીઓમાંથી આશરે એક વ્યક્તિ સારવાર માટે ભારત આવી હતી.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત ઝડપથી વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ Medical Value Travel (MVT) Hub તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ખાસ કરીને અનેક દેશોમાં સારવારનો ઊંચો ખર્ચ, ચોક્કસ સર્જરી કે સ્પેશિયાલિસ્ટ માટે લાંબો વેઇટિંગ પિરિયડ અને ગુણવત્તાયુક્ત સારવારની ઉપલબ્ધતાના પ્રશ્નોને કારણે દર્દીઓ હવે પોતાના દેશની બહાર સારવારના વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે. ભારતની તુલનાત્મક રીતે પરવડે તેવી સારવાર, કુશળ ડૉક્ટરો અને આધુનિક હોસ્પિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તેને આ ક્ષેત્રમાં સ્પર્ધાત્મક બનાવે છે.
2025માં 5.07 લાખ વિદેશી દર્દીઓ ભારત આવ્યા
કેન્દ્ર સરકારના પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો દ્વારા જાહેર કરાયેલા 2025ના આંકડા અનુસાર ભારતમાં કુલ 9.15 મિલિયન એટલે કે 91.5 લાખ Foreign Tourist Arrivals નોંધાયા હતા. તેમાંથી 5,07,244 વિદેશી નાગરિકો સારવારના હેતુથી આવ્યા હતા. કુલ વિદેશી પ્રવાસીઓમાં મેડિકલ ટૂરિઝમનો હિસ્સો લગભગ 5.5 ટકા રહ્યો હતો.
વિદેશથી સારવાર માટે ભારત આવનારા દર્દીઓમાં સૌથી મોટો હિસ્સો બાંગ્લાદેશનો છે. વર્ષ 2025માં બાંગ્લાદેશમાંથી 3,25,127 દર્દીઓ સારવાર માટે ભારત આવ્યા હતા. ત્યારબાદ ઇરાકમાંથી 30,989, ઉઝબેકિસ્તાનમાંથી 13,699, સોમાલિયામાંથી 11,506, તુર્કમેનિસ્તાનમાંથી 10,231, ઓમાનમાંથી 9,738 અને કેન્યામાંથી 9,357 દર્દીઓ ભારત આવ્યા હતા.
હાર્ટ સર્જરીથી કેન્સર અને ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સુધી
વિદેશી દર્દીઓ ભારતમાં માત્ર સામાન્ય સારવાર માટે આવતા નથી. હાઈ-એન્ડ અને જટિલ તબીબી સેવાઓ માટે પણ ભારત પસંદગીનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. તેમાં કાર્ડિયાક સર્જરી, ઓર્થોપેડિક પ્રોસિજર, કેન્સરની સારવાર, ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ, ન્યુરોલોજિકલ ઇન્ટરવેન્શન, કોસ્મેટિક સર્જરી, ડેન્ટલ કેર અને ફર્ટિલિટી ટ્રીટમેન્ટ જેવી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેની સાથે આયુર્વેદ, યોગ અને અન્ય AYUSH આધારિત વેલનેસ થેરાપી માટે પણ વિદેશી નાગરિકો ભારત તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે.
આ જ ભારતની મેડિકલ ટૂરિઝમ ઇન્ડસ્ટ્રીની એક વિશેષતા છે. અહીં એક તરફ આધુનિક હોસ્પિટલોમાં જટિલ સર્જરી અને અદ્યતન સારવાર ઉપલબ્ધ છે, તો બીજી તરફ આયુર્વેદ, યોગ, નેચરોપથી અને અન્ય પરંપરાગત વેલનેસ સિસ્ટમ પણ ઉપલબ્ધ છે. સરકારની ‘Heal in India’ પહેલ પણ ભારતને ઇન્ટિગ્રેટેડ અને હોલિસ્ટિક હેલ્થકેર ડેસ્ટિનેશન તરીકે વિકસાવવા પર કેન્દ્રિત છે.
2025માં $8.7 અબજનું બજાર, 2030 સુધી $16.2 અબજનો અંદાજ
ભારતનું મેડિકલ ટૂરિઝમ હવે એક મોટા આર્થિક ક્ષેત્રમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યું છે. ઉદ્યોગના અંદાજ પ્રમાણે 2025માં ભારતનું મેડિકલ ટૂરિઝમ માર્કેટ આશરે 8.7 અબજ અમેરિકન ડોલરનું હતું અને 2030 સુધીમાં તે 16.2 અબજ ડોલર સુધી પહોંચે તેવી ધારણા છે.
વૈશ્વિક સ્તરે પણ Medical Value Travel ઉદ્યોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. આ વૈશ્વિક બજારનું મૂલ્ય 2022માં આશરે 115.6 અબજ ડોલર હતું, જે 2030 સુધીમાં લગભગ 286.1 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. તેનો અંદાજિત CAGR લગભગ 10.8 ટકા છે.
બજેટ 2026-27માં પાંચ Regional Medical Hubsનો પ્રસ્તાવ
કેન્દ્ર સરકારે પણ મેડિકલ ટૂરિઝમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નવી યોજનાઓ જાહેર કરી છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં રાજ્યોને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી સાથે પાંચ Regional Medical Hubs સ્થાપવામાં મદદ કરવા માટે યોજના શરૂ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
આ હબ માત્ર હોસ્પિટલ નહીં પરંતુ એક પ્રકારના integrated healthcare complex તરીકે વિકસાવવાની યોજના છે. તેમાં મેડિકલ સારવાર, શિક્ષણ અને સંશોધન સુવિધાઓ સાથે AYUSH Centres, Medical Value Tourism Facilitation Centres, diagnostics, post-care અને rehabilitation infrastructureનો સમાવેશ કરવામાં આવશે.
172 દેશો માટે E-Medical Visaની સુવિધા
વિદેશી દર્દીઓની મુસાફરી સરળ બનાવવા માટે ભારતે વિઝા વ્યવસ્થામાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફારો કર્યા છે. E-Medical Visa અને E-Medical Attendant Visaની સુવિધા 172 દેશોના નાગરિકો સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે. પરંપરાગત ભારતીય સારવાર લેવા ઈચ્છતા લોકો માટે E-AYUSH Visa અને E-AYUSH Attendant Visa જેવી કેટેગરી પણ શરૂ કરવામાં આવી છે.
સરકાર એક One-Stop Medical Value Travel Portalને પણ વધુ વ્યાપક બનાવી રહી છે, જેથી વિદેશી દર્દી સારવાર શોધવાથી લઈને આયોજન, બુકિંગ, પેમેન્ટ અને સારવાર પછીની સેવાઓ સુધીની પ્રક્રિયા એક પ્લેટફોર્મ પરથી મેળવી શકે. મહત્વપૂર્ણ એરપોર્ટ પર MVT Concierge અને Lounges સ્થાપવાની પણ યોજના છે, જ્યાં વિદેશી દર્દીઓને ઇમિગ્રેશન, કસ્ટમ્સ અને બેગેજ પ્રક્રિયામાં સહાય મળી શકે.
ભારત કેમ બની રહ્યું છે Medical Tourism Hub?
ભારતની સૌથી મોટી તાકાત ગુણવત્તાયુક્ત અને તુલનાત્મક રીતે પરવડે તેવી સારવાર, વિશાળ તબીબી માનવસંસાધન, સુપર-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલો અને આધુનિક તથા પરંપરાગત હેલ્થકેરનું અનોખું સંયોજન છે. Medical Tourism Index 2020-21 મુજબ ભારત વિશ્વના 46 મુખ્ય મેડિકલ ટૂરિઝમ ડેસ્ટિનેશનમાં 10મા ક્રમે રહ્યું હતું.
આંકડા સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે આવનારા વર્ષોમાં ભારત માટે મેડિકલ ટૂરિઝમ માત્ર હેલ્થકેર સેક્ટર નહીં, પરંતુ પ્રવાસન, રોજગાર, હોસ્પિટાલિટી, વેલનેસ અને વિદેશી મુદ્રા કમાણી સાથે જોડાયેલું મોટું આર્થિક ક્ષેત્ર બની શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ સુધારો: આપેલા મૂળ લખાણમાં “2015માં 5.07 લાખ વિદેશી દર્દી” લખાયું હતું, પરંતુ અધિકૃત આંકડો વર્ષ 2025નો છે. તેમજ 5.07 લાખ મેડિકલ પ્રવાસીઓ અને 91.5 લાખ કુલ વિદેશી પ્રવાસીઓના આધારે હિસ્સો લગભગ 5.5% થાય છે, એટલે દર 18 પ્રવાસીઓમાંથી આશરે એક, દર 10માંથી એક નહીં.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક કરો, શેર કરો અને સબ્સ્ક્રાઇબ કરો
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
🔗 https://www.youtube.com/@oneindianewscom
🔗 https://www.youtube.com/@oneindianewscom-Gujarat
