મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે ગુજરાતને વૈશ્વિક શિપબિલ્ડિંગ અને શિપ રિપેર હબ તરીકે વિકસાવવાના હેતુથી ગાંધીનગર ખાતે ‘ગુજરાત શિપબિલ્ડિંગ એન્ડ શિપ રિપેર પોલિસી-2026’નું વિધિવત લોન્ચિંગ કર્યું છે. આ નીતિ હેઠળ રાજ્યમાં આધુનિક શિપયાર્ડ, સંકલિત મેરિટાઇમ મેન્યુફેક્ચરિંગ પાર્ક, સહાયક ઉદ્યોગો, કોમન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સંશોધન કેન્દ્રો અને કૌશલ્ય વિકાસની સુવિધાઓ ઊભી કરવાની યોજના છે.
નવી પોલિસી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના વિઝન, કેન્દ્ર સરકારની શિપબિલ્ડિંગ સંબંધિત સહાય યોજનાઓ અને ‘મેરીટાઇમ અમૃતકાલ વિઝન-2047’ સાથે સુસંગત રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે. ગુજરાત સરકારનો દાવો છે કે નવી નીતિથી દેશની આયાતી અને વિદેશી જહાજો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં તેમજ સ્થાનિક જહાજ નિર્માણ ક્ષમતા વધારવામાં મદદ મળશે.
દેશનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો ધરાવતું ગુજરાત બંદરો, કાર્ગો હેન્ડલિંગ અને મેરિટાઇમ વેપારમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. હવે રાજ્ય સરકાર શિપબિલ્ડિંગ અને રિપેર ક્ષેત્રમાં પણ મોટા પાયે રોકાણ આકર્ષીને ગુજરાતને આંતરરાષ્ટ્રીય મેરિટાઇમ મેન્યુફેક્ચરિંગ કેન્દ્ર બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
પોરબંદરના કુછડીમાં મેગા ગ્રીનફિલ્ડ શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર
નવી પોલિસીનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ આકર્ષણ પોરબંદર જિલ્લાના કુછડી ખાતે વિકસાવાનાર ગ્રીનફિલ્ડ શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર છે. આ ક્લસ્ટર લગભગ 2,000 એકર વિસ્તારમાં વિકસાવવાની યોજના છે. તેમાં આધુનિક શિપયાર્ડ, જહાજના ભાગો બનાવતા સહાયક ઉદ્યોગો, કોમન મેરિટાઇમ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ક્ષમતા વિકાસ કેન્દ્રો ઊભાં કરાશે.
ક્લસ્ટરમાં બે થી ત્રણ વિશ્વસ્તરીય શિપયાર્ડ સ્થાપવાની સંભાવના છે. ખાનગી શિપયાર્ડ અને આનુષંગિક ઉત્પાદન એકમો દ્વારા અંદાજે ₹23,700 કરોડનું ખાનગી રોકાણ આવવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા બ્રેકવોટર, ડ્રેજિંગ, નેવિગેશન ચેનલ, જમીન આધારિત સુવિધાઓ, હેવી-લિફ્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, માર્ગ અને યુટિલિટી નેટવર્ક જેવી કોમન સુવિધાઓ વિકસાવવા આશરે ₹3,300 કરોડ ખર્ચવાની યોજના છે. આમ, કુછડી ક્લસ્ટર સાથે સંકળાયેલું કુલ રોકાણ ₹27,000 કરોડથી વધુ થઈ શકે છે.
મોટા વ્યાપારી જહાજોના નિર્માણની ક્ષમતા ઊભી થશે
કુછડીનું પ્રસ્તાવિત શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર મોટા વ્યાપારી જહાજોના નિર્માણ માટે વિકસાવવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારના અહેવાલ પ્રમાણે આ ક્લસ્ટરની વાર્ષિક ઉત્પાદન ક્ષમતા અંદાજે 1.2થી 1.5 મિલિયન ગ્રોસ ટનેજ સુધી રાખવાની યોજના છે.
આ ક્ષમતાથી કન્ટેનર શિપ, બલ્ક કેરિયર, ટેન્કર, ઓફશોર સપોર્ટ વેસલ, વિશેષ ઉપયોગનાં જહાજ અને અન્ય મોટા વ્યાપારી જહાજોનું સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન શક્ય બનશે. હાલમાં ભારતની મોટી સંખ્યામાં વ્યાપારી જહાજોની જરૂરિયાત વિદેશી શિપયાર્ડ દ્વારા પૂરી કરવામાં આવે છે. નવી પોલિસી આ પરિસ્થિતિ બદલવાના પ્રયાસનો ભાગ છે.
ગુજરાતની શિપબિલ્ડિંગ ક્ષમતા વધારવાનો લક્ષ્યાંક
ગુજરાત સરકારે રાજ્યમાં શિપબિલ્ડિંગ ઉત્પાદન ક્ષમતાને આગામી વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધારવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. પોલિસી હેઠળ રાજ્યમાં સંકલિત મેગા શિપબિલ્ડિંગ પાર્ક વિકસાવવા, હાલના શિપયાર્ડનું આધુનિકીકરણ કરવા અને નવા ગ્રીનફિલ્ડ શિપયાર્ડને પ્રોત્સાહન આપવાની યોજના છે.
રાજ્ય સરકારે લાંબા ગાળે પાંચ મિલિયન ડેડવેઇટ ટનેજથી વધુની ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવાનો લક્ષ્યાંક દર્શાવ્યો છે. આ માટે બે ઇન્ટિગ્રેટેડ મેગા શિપબિલ્ડિંગ પાર્ક્સ ઉપરાંત અલગ-અલગ સ્થળે સ્વતંત્ર શિપયાર્ડ અને મેરિન ઇક્વિપમેન્ટ ક્લસ્ટર વિકસાવવામાં આવશે.
સ્માર્ટ અને ગ્રીન શિપયાર્ડ પર ભાર
નવી પોલિસીમાં પરંપરાગત શિપયાર્ડની સાથે સ્માર્ટ અને ગ્રીન શિપયાર્ડના વિકાસ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આવા શિપયાર્ડમાં ઓટોમેશન, ડિજિટલ ડિઝાઇન, રોબોટિક વેલ્ડિંગ, સ્માર્ટ સપ્લાય ચેઇન, ઊર્જા બચત અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
પર્યાવરણને ઓછું નુકસાન થાય તે માટે વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ, પાણીના પુનઃઉપયોગ, ગ્રીન એનર્જી, સ્વચ્છ ઇંધણ અને ઓછી કાર્બન ઉત્સર્જન ધરાવતી ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓને પ્રોત્સાહન આપવાની યોજના છે.
ગ્રીન શિપ, ઇલેક્ટ્રિક વેસલ, હાઇબ્રિડ જહાજ અને વૈકલ્પિક ઇંધણથી ચાલતા જહાજોના નિર્માણ માટે પણ ગુજરાતને મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
રોકાણકારોને કેપિટલ આસિસ્ટન્સ
ગુજરાત શિપબિલ્ડિંગ એન્ડ શિપ રિપેર પોલિસી હેઠળ નવા શિપયાર્ડ અને મેગા પાર્ક વિકસાવનાર રોકાણકારોને કેપિટલ આસિસ્ટન્સ આપવામાં આવશે.
અગાઉ જાહેર થયેલી પોલિસીની જોગવાઈઓ અનુસાર વ્યક્તિગત શિપયાર્ડને પાત્ર સ્થિર મૂડીરોકાણના નિર્ધારિત પ્રમાણ પ્રમાણે સહાય મળી શકે છે. સંકલિત મેગા શિપબિલ્ડિંગ પાર્ક અને મેરિન ઇક્વિપમેન્ટ ક્લસ્ટર માટે અલગ અને વધુ સહાયની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
કેટલાક જહાજ નિર્માણ પ્રોજેક્ટ માટે પાત્ર ખર્ચના આઠ ટકા અથવા મહત્તમ ₹50 કરોડ સુધીની વધારાની સહાયની પણ જોગવાઈ જાહેર કરવામાં આવી છે. પ્રોજેક્ટનો પ્રકાર, જહાજની શ્રેણી અને નીતિની પાત્રતાની શરતો પ્રમાણે સહાયની રકમ નક્કી થશે.
સ્ટેમ્પ ડ્યુટી, વ્યાજ અને ડ્રેજિંગમાં રાહત
રાજ્ય સરકાર શિપબિલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભિક અને સંચાલન ખર્ચ ઘટાડવા માટે રોકાણકારોને વિવિધ નાણાકીય પ્રોત્સાહનો આપશે. પોલિસી હેઠળ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી રિફંડ, લોન પર વ્યાજ સહાય, ડ્રેજિંગ માટે સબસિડી, વીજળી અને પાણીના દરોમાં રાહત તથા કોમન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સહાયનો સમાવેશ થાય છે.
શિપયાર્ડના નિર્માણમાં ઊંડો દરિયો, નેવિગેશન ચેનલ અને વિશાળ વોટરફ્રન્ટ જરૂરી હોવાથી ડ્રેજિંગનો ખર્ચ ખૂબ મોટો હોય છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા ડ્રેજિંગ સહાય આપવામાં આવવાથી ખાનગી રોકાણકારો પરનો પ્રારંભિક નાણાકીય ભાર ઘટી શકે છે.
અર્લી બર્ડ ઇન્સેન્ટિવનો લાભ
પોલિસી જાહેર થયા બાદ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં રોકાણ અને ઉત્પાદન શરૂ કરનાર કંપનીઓને ‘અર્લી બર્ડ ઇન્સેન્ટિવ’ આપવામાં આવશે.
આ વધારાના પ્રોત્સાહનનો હેતુ પોલિસીની શરૂઆતના વર્ષોમાં જ મોટા પ્રોજેક્ટને જમીન પર ઉતારવાનો છે. સમયસર રોકાણની મંજૂરી મેળવનાર અને પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ શરૂ કરનાર કંપનીઓને પાત્ર મૂડીરોકાણ પર વધારાની સહાય મળી શકે છે.
MSME અને સહાયક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન
શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્ર માત્ર મોટા શિપયાર્ડ સુધી મર્યાદિત નથી. એક જહાજ બનાવવા માટે સ્ટીલ પ્લેટ, એન્જિન, પંપ, પાઇપ, ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ, કેબલ, નેવિગેશન સાધનો, ફર્નિચર, સુરક્ષા ઉપકરણ અને અન્ય હજારો ઘટકોની જરૂર પડે છે.
આ કારણે નવી પોલિસીમાં ગુજરાતના MSME એકમોને શિપબિલ્ડિંગ સપ્લાય ચેઇન સાથે જોડવા માટે વિશેષ પ્રોત્સાહનોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
રાજ્યના MSME પાસેથી સાધનો અથવા સામગ્રી ખરીદનાર શિપયાર્ડને વધારાની સહાય મળી શકે છે. આ વ્યવસ્થાથી રાજકોટ, અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, ભાવનગર, જામનગર અને કચ્છના એન્જિનિયરિંગ તથા મેન્યુફેક્ચરિંગ એકમોને નવી બજાર તકો મળી શકે છે.
સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ સિસ્ટમ
શિપયાર્ડ પ્રોજેક્ટ માટે પર્યાવરણ, કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન ઝોન, જમીન, વોટરફ્રન્ટ, બંદર, ડ્રેજિંગ અને અન્ય અનેક વિભાગોની મંજૂરી જરૂરી હોય છે.
પ્રોજેક્ટ મંજૂરીમાં થતો વિલંબ ઘટાડવા માટે નવી પોલિસીમાં સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ સિસ્ટમની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેના દ્વારા રોકાણકારોને વિવિધ વિભાગોની મંજૂરી માટે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ ઉપલબ્ધ થશે.
ફરિયાદો અને અમલીકરણ સંબંધિત મુશ્કેલીઓના ઝડપી નિવારણ માટે વિશેષ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
લાંબા ગાળાનો વોટરફ્રન્ટ એક્સેસ
શિપબિલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ માટે યોગ્ય અને સુરક્ષિત દરિયાકિનારો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આવશ્યકતા છે. નવી પોલિસીમાં પાત્ર શિપયાર્ડ અને મેગા પાર્કને લાંબા ગાળે વોટરફ્રન્ટ ઉપલબ્ધ કરાવવાની જોગવાઈ છે.
ગુજરાત મેરિટાઇમ બોર્ડ પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સને જમીન, વોટરફ્રન્ટ અને જરૂરી વૈધાનિક મંજૂરી મેળવવામાં સહાય કરશે. ક્લસ્ટર આધારિત શિપયાર્ડ માટે પાંચથી આઠ કિલોમીટર જેટલા વોટરફ્રન્ટ વિસ્તારની કલ્પના અગાઉથી કરવામાં આવી છે.
પાંચ લાખથી વધુ યુવાનોના કૌશલ્ય વિકાસનો લક્ષ્યાંક
રાજ્ય સરકારનો દાવો છે કે શિપબિલ્ડિંગ ઇકોસિસ્ટમના વિકાસ સાથે પાંચ લાખથી વધુ યુવાનોને કૌશલ્ય વિકાસ સાથે જોડવાની તક ઊભી થશે.
વેલ્ડર, ફિટર, મરીન ઇલેક્ટ્રિશિયન, પાઇપ ટેક્નિશિયન, ડિઝાઇન એન્જિનિયર, નૌકા આર્કિટેક્ટ, મરીન એન્જિનિયર, સુરક્ષા નિષ્ણાત અને પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવશે.
ITI, પોલિટેક્નિક, એન્જિનિયરિંગ કોલેજ, મેરિટાઇમ યુનિવર્સિટી અને ખાનગી ઉદ્યોગ સાથે સંકલન કરીને વિશેષ કોર્સ તૈયાર કરવાની યોજના છે. જોકે પાંચ લાખનો આંકડો તાલીમ અને કૌશલ્ય વિકાસનો લક્ષ્યાંક છે; તેને તાત્કાલિક સીધી નોકરીઓની સંખ્યા તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નહીં ગણાય.
સંશોધન અને ડિઝાઇન કેન્દ્રો વિકસાવાશે
શિપબિલ્ડિંગમાં ડિઝાઇન, હાઇડ્રોડાયનામિક્સ, મટીરિયલ સાયન્સ, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ અને દરિયાઈ સુરક્ષાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. નવી પોલિસી હેઠળ રાજ્યમાં રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર, ડિઝાઇન લેબ, ટેસ્ટિંગ સેન્ટર અને સર્ટિફિકેશન સુવિધાઓ ઊભી કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.
ભારતીય કંપનીઓ પોતાની જહાજ ડિઝાઇન અને ટેકનોલોજી વિકસાવી શકે તે માટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને વૈશ્વિક મેરિટાઇમ કંપનીઓ વચ્ચે સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.
કેન્દ્ર સરકારની શિપબિલ્ડિંગ યોજનાઓ સાથે સંકલન
કુછડી ક્લસ્ટરને કેન્દ્ર સરકારની Shipbuilding Development Scheme હેઠળ સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી મળી છે. આ યોજના હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર મોટા શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર અને કોમન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવામાં સહાય કરશે.
રાજ્ય સરકારની પોલિસી અને કેન્દ્ર સરકારની સહાયનો સંયુક્ત લાભ મળવાથી રોકાણકારો માટે પ્રોજેક્ટ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
આ ઉપરાંત કેન્દ્રની Shipbuilding Financial Assistance Scheme અને Maritime Development Fund જેવી યોજનાઓ સ્થાનિક જહાજ નિર્માણ અને મેરિટાઇમ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ટેકો આપશે.
ગુજરાતના હાલના શિપયાર્ડને પણ લાભ
ગુજરાતમાં પિપાવાવ, ભાવનગર અને અન્ય દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં કેટલાક શિપબિલ્ડિંગ તથા રિપેર યુનિટ કાર્યરત છે.
નવી પોલિસીથી માત્ર નવા ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટ જ નહીં, પરંતુ હાલના શિપયાર્ડના વિસ્તરણ, આધુનિકીકરણ અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે પણ સહાય મળી શકે છે. રાજ્ય સરકાર કચ્છના છછી અને પોરબંદરના કુછડી ઉપરાંત અન્ય સંભવિત સ્થળોએ પણ નવા શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર વિકસાવવાની સંભાવનાઓ તપાસી રહી છે.
આત્મનિર્ભર ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું
ભારતના વિદેશી વેપારનો મોટો હિસ્સો દરિયાઈ માર્ગે થાય છે, પરંતુ ભારતીય માલસામાન વહન કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં અનેક જહાજ વિદેશમાં બનેલા અથવા વિદેશી કંપનીઓના હોય છે.
દેશમાં મોટા જહાજોની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધવાથી વિદેશી શિપયાર્ડ પરની નિર્ભરતા ઘટી શકે છે. સાથે જ દેશમાંથી બહાર જતું વિદેશી ચલણ બચાવી શકાય અને ભારતીય શિપિંગ કંપનીઓને સ્થાનિક સ્તરે જહાજ ખરીદવા તથા રિપેર કરવાની સુવિધા મળી શકે છે.
સંરક્ષણ, કોસ્ટ ગાર્ડ, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, ઓફશોર એનર્જી અને ગ્રીન શિપિંગ માટે જરૂરી જહાજોનું સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવામાં પણ ગુજરાત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
ગુજરાત વૈશ્વિક મેરિટાઇમ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનશે
ચીન, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાન હાલમાં વૈશ્વિક શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર છે. જોકે આ દેશોના શિપયાર્ડમાં વધતી બુકિંગ અને લાંબા ડિલિવરી સમયને કારણે ભારત માટે નવી તક ઊભી થઈ છે.
ગુજરાતનો લાંબો દરિયાકિનારો, મજબૂત બંદર નેટવર્ક, ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્ર નવી શિપબિલ્ડિંગ પોલિસીને સફળ બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
કુછડી મેગા ક્લસ્ટર, સ્માર્ટ-ગ્રીન શિપયાર્ડ, MSME સપ્લાય ચેઇન અને કૌશલ્ય વિકાસના સંકલનથી ગુજરાત વૈશ્વિક શિપ મેન્યુફેક્ચરિંગ નકશા પર પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
