મહેસાણા જિલ્લાના મોઢેરા ખાતે આવેલું વિશ્વપ્રસિદ્ધ સૂર્યમંદિર હવે તેના નિર્માણના 1000 વર્ષના ઐતિહાસિક પડાવ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ગુજરાત પ્રવાસન વિભાગ અને પુરાતત્વીય સંદર્ભો મુજબ મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન ઈ.સ. 1026-27માં નિર્માણ પામ્યું હતું. આ ઐતિહાસિક અવસરને ધ્યાનમાં રાખીને મોઢેરામાં મોટા પાયે ઉજવણી યોજાય તેવી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સંભવિત રીતે 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ મોઢેરાની મુલાકાત લઈ શકે છે અને આ દરમિયાન સૂર્યમંદિરના 1000 વર્ષ પૂર્ણ થવાના પ્રસંગે મોટા કાર્યક્રમ અંગે જાહેરાત થવાની શક્યતા ચર્ચાઈ રહી છે. જોકે વડાપ્રધાનની મુલાકાત કે કાર્યક્રમ અંગે સ્થાનિક તંત્ર અથવા કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હજી સુધી સત્તાવાર કાર્યક્રમ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. તેથી હાલ આ મુલાકાતને સંભવિત માનવામાં આવી રહી છે.
સોમનાથની જેમ મોટા કાર્યક્રમની ચર્ચા
વર્ષ 2026 ગુજરાતના બે મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક મંદિરો માટે વિશેષ વર્ષ બની રહ્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ વર્ષની શરૂઆતમાં સોમનાથ મંદિર સાથે જોડાયેલા 1000 વર્ષના ઐતિહાસિક પડાવનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. હવે મોઢેરા સૂર્યમંદિરના નિર્માણના 1000 વર્ષને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં પણ વિશેષ સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક કાર્યક્રમો યોજાય તેવી ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે.
મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ ભારતની પ્રાચીન સ્થાપત્ય અને ખગોળીય સમજણનું પણ અનોખું ઉદાહરણ છે. મંદિર હાલમાં UNESCOની વર્લ્ડ હેરિટેજ ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સામેલ છે અને તેને 11મી સદીની મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્યશૈલીનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.
23 સપ્ટેમ્બરે સૂર્યકિરણો અને મંદિરની ખગોળીય રચના ચર્ચામાં
સૂર્યમંદિરની સૌથી વિશેષ બાબતોમાં તેની ખગોળીય રીતે અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વક કરવામાં આવેલી રચનાનો સમાવેશ થાય છે. મંદિર પૂર્વાભિમુખ બનાવવામાં આવ્યું છે અને સમવિષુવ (Equinox)ના સમયગાળા દરમિયાન ઉગતા સૂર્યના કિરણો સભામંડપમાંથી પસાર થઈ ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચે તેવી તેની રચના કરવામાં આવી હતી. UNESCO અને ગુજરાત પ્રવાસન વિભાગ બંને આ વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય બાબતનો ઉલ્લેખ કરે છે.
23 સપ્ટેમ્બરની આસપાસ શરદ સંપાતનો સમય આવતો હોવાથી સૂર્યમંદિરના ગર્ભગૃહ સુધી સૂર્યકિરણ પહોંચવાની આ પ્રાચીન રચના ફરી ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની છે. જોકે ‘90 ડિગ્રીના ચોક્કસ કોણે કિરણ પડશે’ તેવા દાવા અંગે ઉપલબ્ધ સત્તાવાર સ્ત્રોતોમાં સ્પષ્ટ વૈજ્ઞાનિક પુષ્ટિ જોવા મળતી નથી. એટલા માટે મંદિરની રચના સમવિષુવ સમયે સૂર્યકિરણ ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચે તે રીતે થયેલી છે એટલું કહેવું વધુ આધારભૂત છે.
રાજા ભીમદેવ પ્રથમના સમયમાં બન્યું હતું સૂર્યમંદિર
ગુજરાત પ્રવાસન વિભાગ અનુસાર, સૂર્યમંદિરનું નિર્માણ ઈ.સ. 1026-27 દરમિયાન ચૌલુક્ય એટલે કે સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમના સમયમાં થયું હતું. પુષ્પાવતી નદીના કિનારે આવેલું આ મંદિર ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે—મુખ્ય મંદિર અથવા ગૂઢમંડપ, સભામંડપ અને વિશાળ સૂર્યકુંડ.
સૂર્યકુંડની આસપાસ મોટી સંખ્યામાં નાના મંદિરો અને દેવપ્રતિમાઓ કોતરવામાં આવી છે. ગુજરાત પ્રવાસન મુજબ આ કુંડમાં વિવિધ દેવતાઓને સમર્પિત 108 નાનાં મંદિર જેવા સ્થાપત્ય તત્વો જોવા મળે છે. સભામંડપમાં બાર આદિત્યોની પ્રતિમાઓ પણ છે, જે સૂર્યના વર્ષ દરમિયાનના બાર સ્વરૂપો સાથે જોડાયેલી છે.
ગર્ભગૃહમાં આજે સૂર્યદેવની મુખ્ય મૂર્તિ નથી
મોઢેરા આવતા પ્રવાસીઓ માટે સૌથી વધુ કુતૂહલનો વિષય એ રહે છે કે સૂર્યદેવને સમર્પિત આ ભવ્ય મંદિરમાં આજે ગર્ભગૃહમાં મુખ્ય સૂર્યપ્રતિમા કેમ નથી. ગુજરાત પ્રવાસનના પુરાતત્વીય સાહિત્યમાં પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ગર્ભગૃહમાં હવે સૂર્યદેવની મુખ્ય પ્રતિમા ઉપલબ્ધ નથી.
મંદિરના વિવિધ ભાગોમાં સૂર્યદેવની અનેક શિલ્પાકૃતિઓ જોવા મળે છે. UNESCOના વર્ણન મુજબ સૂર્યદેવને કમળ ધારણ કરેલી મુદ્રામાં અને સાત ઘોડાઓના રથ પર દર્શાવતી પ્રતિમાઓ મંદિરની શિલ્પકળાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
મુખ્ય મૂર્તિ ક્યારે અને કયા સંજોગોમાં ગર્ભગૃહમાંથી દૂર થઈ તે અંગે વિવિધ ઐતિહાસિક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે, પરંતુ આ અંગે કોઈ એક નિશ્ચિત અને સર્વમાન્ય પુરાતત્વીય નિષ્કર્ષ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી મૂર્તિને આક્રમણથી બચાવવા માટે અન્યત્ર ખસેડવામાં આવી હોવાની વાતને ઐતિહાસિક માન્યતા તરીકે જ જોવી યોગ્ય રહેશે.
2022માં PM મોદીએ હેરિટેજ લાઇટિંગનું કર્યું હતું લોકાર્પણ
મોઢેરા સાથે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો અગાઉથી પણ મહત્વપૂર્ણ સંબંધ રહ્યો છે. ઓક્ટોબર 2022માં તેમણે મોઢેરા સૂર્યમંદિર ખાતે સોલાર આધારિત 3D પ્રોજેક્શન મેપિંગ શો અને હેરિટેજ લાઇટિંગનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ સુવિધાથી મંદિરના ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્ય વારસાને આધુનિક ટેક્નોલોજી સાથે પ્રવાસીઓ સમક્ષ રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
હવે મંદિરના 1000 વર્ષના અવસરને લઈને જો મોટા પાયે કાર્યક્રમ જાહેર થાય તો મોઢેરાના ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને પ્રવાસન મહત્વને રાષ્ટ્રીય તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.
સત્તાવાર જાહેરાત પર સૌની નજર
હાલ મોઢેરા સૂર્યમંદિરના સહસ્ત્રાબ્દી વર્ષને લઈને વિવિધ સ્તરે તૈયારીઓ અને મોટા કાર્યક્રમની ચર્ચા છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની 22 સપ્ટેમ્બરની સંભવિત મુલાકાતને કારણે આ ચર્ચાઓ વધુ તેજ બની છે. જોકે મુલાકાતનું સમયપત્રક અને 1000 વર્ષની ઉજવણીનો કાર્યક્રમ સત્તાવાર રીતે જાહેર થયા બાદ જ સમગ્ર રૂપરેખા સ્પષ્ટ થશે.
મોઢેરા સૂર્યમંદિરના 1000 વર્ષ માત્ર એક ઐતિહાસિક તારીખ નહીં પરંતુ ગુજરાતની પ્રાચીન સ્થાપત્યકળા, ખગોળવિજ્ઞાન, શિલ્પકળા અને સાંસ્કૃતિક વારસાના એક હજાર વર્ષના સફરના પ્રતીક બની રહ્યા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
