15 ઑગસ્ટે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી દેશને સંબોધિત કરતા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નક્સલવાદ અંગે મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે જંગલોમાં હથિયાર લઈને ફરતા નક્સલીઓ સામે સુરક્ષા દળોએ નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી છે, પરંતુ નક્સલવાદ સામેની લડાઈ માત્ર સશસ્ત્ર સંગઠનો સુધી મર્યાદિત નથી. પીએમ મોદીએ પોતાના ભાષણમાં ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને એવા વિચારધારાત્મક અને શહેરી સપોર્ટ માળખા અંગે ચેતવણી આપી, જે હિંસક માઓવાદી વિચારને સીધા અથવા આડકતરી રીતે જગ્યા આપી શકે છે.
પીએમ મોદીએ કોઈ વ્યક્તિ કે સંગઠનનું નામ લીધું નહોતું. તેમ છતાં તેમના સંબોધન બાદ ‘દિમાગી નક્સલવાદ’ અને ‘અર્બન નક્સલ નેટવર્ક’ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ શબ્દનો અર્થ શું છે, નક્સલવાદના શહેરી નેટવર્ક અંગે સરકાર શું કહે છે અને વિરોધ, અસંમતિ તથા હિંસક વિચારધારાના સંગઠિત સમર્થન વચ્ચે રેખા ક્યાં ખેંચવી જોઈએ?
‘જંગલના નક્સલીઓ સામે સફળતા, પરંતુ વિચારધારાનો ખતરો યથાવત’
પીએમ મોદીના સંબોધનનો મુખ્ય સંદેશ એવો હતો કે સશસ્ત્ર નક્સલવાદ નબળો પડ્યો હોય, તો પણ તેના પાછળ રહેલી વિચારધારા અને તેને સહારો આપતા માળખા અંગે સાવચેત રહેવાની જરૂર છે.
તેમણે એવો દાવો કર્યો કે ભૂતકાળમાં માઓવાદી વિચારસરણી સાથે સહાનુભૂતિ ધરાવતા કેટલાક લોકો સત્તાના ગલિયારાઓ અને વિવિધ સલાહકાર માળખાઓ સુધી પણ પહોંચ્યા હતા. તેમના મતે આવા તત્વો સમાજમાં અશાંતિ, હિંસા અને અસંતોષને પ્રોત્સાહિત કરવા તક શોધતા રહે છે.
આ નિવેદન બાદ ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દ રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
દિમાગી નક્સલવાદ એટલે શું?
‘દિમાગી નક્સલ’ કોઈ કાયદાકીય રીતે વ્યાખ્યાયિત સત્તાવાર શ્રેણી નથી. સામાન્ય રાજકીય ચર્ચામાં આ શબ્દનો ઉપયોગ એવા લોકો અથવા નેટવર્ક માટે થાય છે, જેઓ પોતે હથિયાર ન ઉપાડે પરંતુ માઓવાદી વિચારધારાને વૈચારિક, પ્રચારાત્મક, સંગઠનાત્મક કે અન્ય પ્રકારનો આધાર આપે છે એવો આરોપ મૂકવામાં આવે.
નક્સલવાદનું મૂળ માઓવાદી વિચારધારામાં છે. તેના હિંસક સ્વરૂપનો હેતુ રાજ્યની સંસ્થાઓ સામે સશસ્ત્ર સંઘર્ષ ચલાવવાનો રહ્યો છે. આથી ‘દિમાગી નક્સલવાદ’ની ચર્ચામાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ બને છે કે કોઈ વ્યક્તિ માત્ર સરકારની ટીકા કરે છે કે પછી તે સશસ્ત્ર હિંસાને ન્યાયસંગત ઠેરવતી સંગઠિત વિચારધારાને આગળ ધપાવવામાં મદદ કરે છે.
બંદૂક ગાયબ થઈ શકે, વિચાર નહીં
જંગલમાં રહેલો સશસ્ત્ર કેડર સ્પષ્ટ રીતે ઓળખી શકાય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ હિંસક વિચારધારા શહેરો, કેમ્પસ, સામાજિક આંદોલનો, જાહેર ચર્ચા અથવા સંગઠનો મારફતે સ્થાન શોધે છે, ત્યારે તેની ઓળખ વધુ જટિલ બની જાય છે.
આ મોડેલમાં સીધી હિંસાથી વધુ મહત્વ પ્રચાર, ભરતી, સંગઠન, કાયદાકીય સહાય, નાણાકીય નેટવર્ક અને જાહેર સહાનુભૂતિ ઉભી કરવા જેવી પ્રવૃત્તિઓને મળી શકે છે.
સરકારી દસ્તાવેજોમાં CPI (Maoist) સાથે જોડાયેલા ‘ફ્રન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ’ અંગે વર્ષોથી ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આવા માળખાઓ પર આરોપ છે કે તેઓ કાયદેસર સંગઠનો જેવું સ્વરૂપ ધરાવીને ભૂગર્ભ કેડરોને વિવિધ પ્રકારની સહાય પહોંચાડે છે.
‘ફ્રન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન’નો અર્થ શું?
ફ્રન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન એવા સંગઠનને કહેવામાં આવે છે જે જાહેર રીતે સામાજિક, રાજકીય કે અન્ય કોઈ મુદ્દા પર કાર્યરત દેખાય, પરંતુ તપાસ એજન્સીઓના દાવા મુજબ તેની પાછળ પ્રતિબંધિત અથવા હિંસક સંગઠન સાથે સંગઠનાત્મક સંબંધ હોઈ શકે.
આવા સંગઠનો સામે સામાન્ય રીતે પ્રચાર, નાણાં એકત્ર કરવું, ભરતીમાં મદદ, કાયદાકીય સહાય, સુરક્ષિત આશ્રય અથવા લોજિસ્ટિક સપોર્ટ જેવા આરોપો લગાવવામાં આવે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે કોઈ સંગઠન કે વ્યક્તિ પર એવો આરોપ લાગવો અને કોર્ટમાં તે સાબિત થવું બે અલગ બાબતો છે. તેથી દરેક કેસમાં પુરાવા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ રહે છે.
વિરોધ અને નક્સલવાદ વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત જરૂરી
દિમાગી નક્સલવાદની ચર્ચામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે સરકારની ટીકા, વિરોધ પ્રદર્શન અથવા અસંમતિને આપોઆપ નક્સલવાદ ગણાવી શકાય નહીં.
શિક્ષણ, રોજગાર, આદિવાસી હક્કો, જમીન સંપાદન, પર્યાવરણ, પોલીસ કાર્યવાહી અથવા માનવાધિકાર અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવવો લોકશાહીનો સ્વાભાવિક ભાગ છે.
ચિંતા ત્યાં ઊભી થાય છે જ્યાં કોઈ વિરોધ મંચ પર હિંસક માઓવાદી વિચારધારાનું મહિમામંડન, સશસ્ત્ર સંગઠનોને સીધી મદદ, પ્રતિબંધિત નેટવર્ક માટે ભંડોળ, લોજિસ્ટિક સપોર્ટ અથવા હિંસાને પ્રોત્સાહિત કરતી પ્રવૃત્તિઓ જોડાઈ જાય.
અટલે લોકશાહી અસંમતિ અને સંગઠિત હિંસક સપોર્ટ વચ્ચે કાયદાકીય અને તથ્ય આધારિત ભેદ જાળવવો ખૂબ જરૂરી છે.
નેરેટિવ કેવી રીતે બની શકે છે હથિયાર?
નક્સલવાદના શહેરી મોડેલની ચર્ચામાં ‘નેરેટિવ’ શબ્દ વારંવાર આવે છે. કોઈપણ સશસ્ત્ર વિચારધારા માટે સમાજમાં સહાનુભૂતિ ઊભી કરવી તેના ટકાઉપણું માટે મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે. જ્યારે સુરક્ષા દળોની દરેક કાર્યવાહી માત્ર ‘દમન’ તરીકે અને નક્સલી હિંસાને માત્ર ‘પ્રતિકાર’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે, ત્યારે વિચારધારાત્મક ધ્રુવીકરણ વધી શકે છે.
પરંતુ અહીં પણ સંતુલન જરૂરી છે. રાજ્યની કાર્યવાહી અંગે પ્રશ્ન પૂછવો કે માનવાધિકાર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવી પોતાના આપમાં ગેરકાયદેસર નથી. મુદ્દો એ છે કે ચર્ચા પુરાવા, તથ્યો અને કાયદાની અંદર રહે છે કે હિંસક સંગઠનના એજન્ડાને આગળ ધપાવે છે.
શહેરી નેટવર્ક કેવી રીતે કામ કરે છે?
તપાસ એજન્સીઓ અને સુરક્ષા સંસ્થાઓના દાવા મુજબ શહેરી નેટવર્કનો મોડેલ સામાન્ય રીતે અનેક સ્તરે કાર્ય કરી શકે છે. તેમાં વિચારોનું પ્રસારણ, વિદ્યાર્થીઓ અથવા કાર્યકરોમાં ભરતી, ફંડ એકત્ર કરવું, કાયદાકીય સહાય, સંપર્કો જાળવવા અને ભૂગર્ભ નેટવર્ક માટે લોજિસ્ટિક સહાય સામેલ હોઈ શકે છે.
આ બધું ખુલ્લા સશસ્ત્ર માળખાથી અલગ હોય છે, તેથી આવા કેસો વધુ જટિલ બની શકે છે.
અહીં જ ‘Urban Naxal’ શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે આ શબ્દ પણ રાજકીય રીતે વિવાદાસ્પદ છે અને તેનો અતિરેક ઉપયોગ કરવામાં આવે તો શાંતિપૂર્ણ અસંમતિને પણ શંકાની નજરે જોવાનો ખતરો રહે છે.
જંતર-મંતર જેવા વિરોધ પ્રદર્શન કેમ ચર્ચામાં આવે છે?
તાજેતરના કેટલાક વિદ્યાર્થી અને રાજકીય વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન મૂળ મુદ્દાથી અલગ પ્રકારના નારા, ભાષણો અને રાજકીય સંદેશાઓ સામે આવ્યા હોવાના દાવા થયા છે. આવા પ્રસંગો પછી ચર્ચા થાય છે કે શું કોઈ વાસ્તવિક વિદ્યાર્થી કે જનહિતનો મુદ્દો અલગ રાજકીય એજન્ડા માટે ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યો છે?
પરંતુ કોઈ એક મંચ પર અલગ અલગ વિચારો ધરાવતા લોકો હાજર હોય એટલાથી સમગ્ર આંદોલનને નક્સલવાદી ગણાવી દેવું યોગ્ય નથી. દરેક ઘટનામાં કોણે શું કહ્યું, કયા સંગઠન સાથે કયો સંબંધ હતો અને કોઈ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ થઈ કે નહીં, તે પુરાવા આધારિત રીતે જ નક્કી થવું જોઈએ.
નક્સલવાદની બંદૂક પહેલાં વિચાર આવે છે
માઓવાદી સંગઠનોની વ્યૂહરચનામાં સ્થાનિક અસંતોષનો ઉપયોગ, રાજ્યની સંસ્થાઓ સામે અવિશ્વાસ ઊભો કરવો અને પછી આ અસંતોષને સંગઠિત રાજકીય સંઘર્ષમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ જોવા મળ્યો છે.
જંગલ વિસ્તારમાં આ મોડેલ હિંસા અને ભય પર આધારિત હોઈ શકે છે. શહેરી વિસ્તારમાં તે વધુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. અહીં પ્રચાર, સામાજિક અસંતોષ, કેમ્પસ રાજકારણ, ઓનલાઈન નેરેટિવ અને સંગઠનાત્મક નેટવર્ક વધુ મહત્વ ધરાવી શકે છે.
Mass Mobilisation કેમ મહત્વપૂર્ણ?
કોઈ પણ વિચારધારાત્મક ચળવળ માટે મોટી સંખ્યામાં લોકોને કોઈ મુદ્દા સાથે જોડવું ખૂબ અસરકારક સાધન બને છે. જ્યારે વાસ્તવિક ફરિયાદો ધરાવતા લોકો મોટા પ્રમાણમાં એકત્ર થાય છે, ત્યારે તેમાં અલગ રાજકીય અથવા વિચારધારાત્મક જૂથો પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કરી શકે છે.
આથી પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે આંદોલન કયા મુદ્દે શરૂ થયું. પ્રશ્ન એ પણ છે કે અંતે તેનું નેતૃત્વ કોણ કરે છે, તેના મુખ્ય નારા શું છે અને તેની દિશા કઈ તરફ જાય છે.
પૈસા, કાયદાકીય સહાય અને લોજિસ્ટિક નેટવર્ક
શહેરી સપોર્ટ સિસ્ટમની ચર્ચામાં નાણાકીય અને કાયદાકીય સહાય પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.
રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી સહિતની એજન્સીઓએ વિવિધ કેસોમાં એવા આરોપોની તપાસ કરી છે કે કેટલાક ફ્રન્ટ સંગઠનો અથવા તેમના સભ્યો પ્રતિબંધિત માઓવાદી સંગઠનો માટે નાણાં એકત્ર કરવા, વિતરણ કરવા અથવા અન્ય પ્રકારની સહાય પહોંચાડવામાં જોડાયેલા હતા.
પરંતુ આવા કેસોમાં અંતિમ જવાબદારી કોર્ટ દ્વારા પુરાવાના આધારે નક્કી થાય છે.
હિંસક વિચારધારાનું ‘રોમેન્ટિસાઇઝેશન’ મોટો મુદ્દો
સુરક્ષા નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી કહેતા આવ્યા છે કે કોઈપણ હિંસક સંગઠન માટે જાહેર સહાનુભૂતિ અને વિચારધારાત્મક સમર્થન મહત્વપૂર્ણ હોય છે. જો સશસ્ત્ર હિંસાને ‘ક્રાંતિ’ અથવા ‘પ્રતિકાર’ના નામે ન્યાયી ઠેરવવામાં આવે, તો તે નવા લોકોમાં હિંસક વિચાર માટે સ્વીકાર્યતા ઊભી કરી શકે છે.
આથી હિંસાને મહિમામંડિત કરવી અને કાયદેસર રાજકીય અસંમતિ વચ્ચે તફાવત રાખવો ખૂબ જરૂરી છે.
PM મોદીની ચેતવણીનો મુખ્ય અર્થ શું?
લાલ કિલ્લા પરથી પીએમ મોદીના સંદેશનો મુખ્ય અર્થ એવો હતો કે નક્સલવાદ સામેની લડાઈ માત્ર જંગલમાં સશસ્ત્ર કેડરોને હરાવવાની નથી. જો તેની પાછળની હિંસક વિચારધારા, સંગઠનાત્મક સપોર્ટ અને નાણાકીય નેટવર્ક જીવંત રહે, તો તે ફરી નવા સ્વરૂપમાં સામે આવી શકે છે.
તેથી સરકાર હવે સુરક્ષા અભિયાનની સાથે યુવાનોને મુખ્ય પ્રવાહમાં જોડવા, વિકાસ પહોંચાડવા અને વિચારધારાત્મક સ્તરે પણ નક્સલવાદનો સામનો કરવાની વાત કરી રહી છે.
લોકશાહીમાં સાવચેતી સાથે સંતુલન પણ જરૂરી
‘દિમાગી નક્સલ’ જેવા શબ્દો સુરક્ષા ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ અત્યંત જવાબદારીથી થવો જરૂરી છે.
કોઈપણ સરકારની ટીકા, વિદ્યાર્થી આંદોલન, માનવાધિકાર મુદ્દો અથવા વિચારધારાત્મક અસંમતિને આપોઆપ નક્સલવાદ તરીકે રજૂ કરવું લોકશાહી માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
બીજી તરફ, કાયદેસર વિરોધની આડમાં હિંસક સંગઠનને સીધી કે પરોક્ષ મદદ મળે તો તે પણ ગંભીર સુરક્ષા મુદ્દો છે. આ બંને વચ્ચે તથ્ય, પુરાવા અને કાયદાના આધારે ભેદ જાળવવો જ લોકશાહી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા બંને માટે જરૂરી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
