સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના લખતર તાલુકાના તલસાણા ગામમાં રાજ્યની સૌપ્રથમ પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમનો પાઈલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત ગ્રીન રિવોલ્યુશન કંપની લિમિટેડ (GGRC) અને સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમના સહયોગથી શરૂ થયેલી આ આધુનિક સિંચાઈ વ્યવસ્થાનો હેતુ નર્મદા કેનાલનું પાણી સીધું ખેડૂતોના ખેતરો સુધી પહોંચાડી પાણીનો વ્યય ઘટાડવાનો અને પાકને વધુ અસરકારક રીતે સિંચાઈ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે હવે કેનાલનું પાણી પરંપરાગત ધોરીયા-પાળા પદ્ધતિથી ખેતરમાં વહેવા દેવાના બદલે પાઈપલાઈનના દબાણયુક્ત નેટવર્ક મારફતે સીધું ખેતરમાં પહોંચશે. ત્યારબાદ તેને ડ્રિપ અથવા સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ સાથે જોડીને પાકના મૂળ સુધી નિયંત્રિત પ્રમાણમાં પાણી આપી શકાશે.
પ્રથમ તબક્કામાં 8 ખેડૂતોની 48 વીઘા જમીન આવરી
તલસાણા ગામમાં શરૂ થયેલા આ પાઈલટ પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કામાં કુલ 8 ખેડૂતોની લગભગ 48 વીઘા જમીન આવરી લેવામાં આવી છે. આ જમીનમાં કેનાલથી સીધું પાણી પાઈપલાઈન દ્વારા પહોંચાડવામાં આવશે, જેથી પાણીના વહન દરમિયાન થતા નુકસાનમાં મોટો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.
પ્રોજેક્ટ સફળ સાબિત થશે તો આગામી સમયમાં સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આ પ્રકારની પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમ અમલમાં મૂકવાની શક્યતા છે.
₹35 લાખના પ્રોજેક્ટમાં 85 ટકા સુધીની સબસિડી
આ પાઈલટ પ્રોજેક્ટ પાછળ અંદાજે ₹35 લાખનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. ખેડૂતો પર આર્થિક ભાર ઓછો રહે તે માટે સિસ્ટમ માટે 85 ટકા સુધીની સબસિડી આપવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
ખેતર સુધી જરૂરી પાઈપલાઈન નાખવા સહિતની કામગીરીમાં વિવિધ સંસ્થાઓ અને એનજીઓનો પણ સહયોગ લેવામાં આવ્યો છે. આથી ખેડૂતો માટે આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિ અપનાવવી વધુ સરળ બની શકે છે.
પરંપરાગત સિંચાઈ કરતાં પાણીની મોટી બચત
પરંપરાગત ધોરીયા-પાળા પદ્ધતિથી સિંચાઈ કરતી વખતે પાણીનો મોટો હિસ્સો વહી જાય છે અથવા જમીનમાં બિનજરૂરી રીતે શોષાઈ જાય છે. નવી પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમથી પાણી નિયંત્રિત દબાણ સાથે સીધું પાકના મૂળ સુધી પહોંચશે.
અંદાજ મુજબ પરંપરાગત સિંચાઈમાં એક વીઘા જમીન માટે વર્ષ દરમિયાન આશરે 30 લાખ લીટર સુધી પાણીની જરૂરિયાત પડી શકે છે, જ્યારે દબાણયુક્ત સિંચાઈ વ્યવસ્થાથી સમાન ખેતી આશરે 5થી 6 લાખ લીટર પાણીમાં શક્ય બની શકે છે.
આ રીતે પ્રતિ વીઘા અંદાજે 24થી 25 લાખ લીટર જેટલા પાણીની બચત થવાની સંભાવના છે. પાણીની અછતવાળા સુરેન્દ્રનગર જેવા વિસ્તારો માટે આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
વીજળીના ખર્ચમાં પણ થશે ઘટાડો
આધુનિક પ્રેશરાઇઝ્ડ સિંચાઈ નેટવર્ક ખેડૂતોને માત્ર પાણી જ નહીં, પરંતુ વીજળીના ખર્ચમાં પણ રાહત આપી શકે છે. પરંપરાગત રીતે ખેડૂતોને પાણી ઉઠાવવા માટે મોટર અથવા પંપનો વધુ ઉપયોગ કરવો પડે છે.
પાઈપલાઈન નેટવર્ક દ્વારા દબાણ સાથે પાણી ઉપલબ્ધ થતા પંપિંગની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે. પ્રાથમિક અંદાજ પ્રમાણે ખેડૂતોને વર્ષ દરમિયાન ₹15 હજાર જેટલા વીજળી ખર્ચમાં બચત થઈ શકે છે.
કેવી રીતે કામ કરે છે પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમ ?
પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમ એક આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિ છે, જેમાં પાણીના મુખ્ય સ્ત્રોતથી ખેડૂતના ખેતર સુધી પાઈપલાઈનનું નેટવર્ક બનાવવામાં આવે છે. આ નેટવર્કમાં પાણી ચોક્કસ દબાણથી આગળ ધપાવવામાં આવે છે.
ખેતર સુધી પહોંચ્યા બાદ આ પાઈપલાઈનને ડ્રિપ ઇરિગેશન અથવા સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ સાથે સીધી જોડવામાં આવે છે. પરિણામે પાણી આખા ખેતરમાં ફેલાવવાના બદલે જરૂરિયાત મુજબ ચોક્કસ જગ્યાએ પહોંચે છે.
આ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે સ્વચાલિત અથવા અર્ધ-સ્વચાલિત રીતે પણ ચલાવી શકાય છે. પાણીનો પ્રવાહ, દબાણ અને સિંચાઈનો સમય નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જેના કારણે ખેડૂતોને વધુ ચોકસાઈ સાથે ખેતી કરવાની તક મળે છે.
પાકના મૂળ સુધી સીધું પાણી પહોંચાડવાનો ફાયદો
ડ્રિપ ઇરિગેશન સાથે જોડાયેલી આ સિસ્ટમમાં પાણી પાકના મૂળની નજીક પહોંચે છે. તેના કારણે છોડને જરૂરી ભેજ સતત ઉપલબ્ધ રહે છે અને પાણી બિનજરૂરી જગ્યાએ વપરાતું નથી.
પાણીનું યોગ્ય મેનેજમેન્ટ થતાં જમીનમાં વધુ પડતું પાણી ભરાવાની સમસ્યા પણ ઘટે છે. સાથે જ પાકના વિકાસ માટે જરૂરી પાણી ચોક્કસ માત્રામાં મળવાથી ઉત્પાદનક્ષમતામાં સુધારો થવાની શક્યતા રહે છે.
પાણી બચત સાથે ખેતી ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ
સુરેન્દ્રનગર સહિત ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા કૃષિ માટે મોટો પડકાર છે. આવી સ્થિતિમાં એક તરફ પાણી બચાવવું અને બીજી તરફ ખેડૂતોની ઉત્પાદનક્ષમતા જાળવવી જરૂરી છે.
પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમ બંને સમસ્યાનો એકસાથે ઉકેલ આપી શકે છે. ઓછા પાણીમાં વધુ વિસ્તારને સિંચાઈ ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય છે અને વીજળી તથા મજૂરી ખર્ચમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે.
ડ્રિપ અને સ્પ્રિંકલર સિંચાઈને મળશે પ્રોત્સાહન
આ નેટવર્કનો મુખ્ય લાભ એ પણ છે કે તેને ખેતરમાં ઉપલબ્ધ ડ્રિપ અથવા સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ સાથે સીધી રીતે જોડવામાં આવી શકે છે. જેના કારણે ખેડૂતોને અલગથી પાણી સંગ્રહ કરીને ફરી પંપ કરવાની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે.
નિયંત્રિત દબાણ સાથે પાણી મળવાથી ડ્રિપ લાઈનમાં પાણીનો પ્રવાહ વધુ સમાન રહે છે. પરિણામે ખેતરના દરેક ભાગમાં પાકને જરૂરી પ્રમાણમાં પાણી મળી શકે છે.
સુરેન્દ્રનગર માટે બની શકે છે મોડેલ પ્રોજેક્ટ
તલસાણા ગામમાં શરૂ કરાયેલો આ પાઈલટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહે તો તે સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના પાણીની અછતવાળા અન્ય વિસ્તારો માટે પણ મોડેલ બની શકે છે.
ખેડૂતોને ઓછા પાણીમાં વધુ અસરકારક સિંચાઈ, વીજળીની બચત અને ખેતીના ખર્ચમાં ઘટાડો જેવા લાભ મળે તો આગામી સમયમાં આવા નેટવર્કનો વ્યાપ વધારવાની શક્યતા છે.
આધુનિક ટેક્નોલોજીથી ખેતીમાં નવી દિશા
ગુજરાતમાં માઇક્રો ઇરિગેશન અને જળ સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે ત્યારે તલસાણાનો પ્રેસરાઈઝડ ઈરિગેશન નેટવર્ક સિસ્ટમ કૃષિ ક્ષેત્રમાં ટેક્નોલોજીના ઉપયોગનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યો છે.
કેનાલનું પાણી સીધું પાકના મૂળ સુધી પહોંચાડવાની આ વ્યવસ્થા પાણીના દરેક ટીપાનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. પાઈલટ પ્રોજેક્ટના પરિણામો સકારાત્મક રહેશે તો ખેડૂતો માટે આ સિસ્ટમ પાણી બચત, ઊર્જા બચત અને ટકાઉ ખેતીનું અસરકારક મોડેલ બની શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
