પંચમહાલ જિલ્લાના ગોધરા તાલુકાના નવા નદીસર ગામની સરકારી પ્રાથમિક શાળાએ ગણિત શીખવવાની પરંપરાગત પદ્ધતિમાં નવીન ફેરફાર કરીને અનોખો ‘મેથ્સ પાર્ક’ તૈયાર કર્યો છે. વર્ગખંડ અને પાઠ્યપુસ્તક સુધી મર્યાદિત રહેતા ગણિતને શાળાએ ખુલ્લા મેદાનમાં પ્રવૃત્તિ, રમત અને પ્રત્યક્ષ અનુભવ સાથે જોડી દીધું છે.
મેથ્સ પાર્કમાં બાળકો નંબર લાઇન પર ચાલી સંખ્યાઓ સમજે છે, મોટા એબેકસ દ્વારા સરવાળા-બાદબાકી કરે છે અને વિવિધ ભૂમિતીય આકારોને સ્પર્શીને તેમની રચના, ખૂણા અને માપનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ મેળવે છે. આ પ્રવૃત્તિ આધારિત પદ્ધતિના કારણે વિદ્યાર્થીઓ માટે ગણિત હવે મુશ્કેલ કે ડરામણો વિષય નહીં, પરંતુ રસપ્રદ રમત બની રહ્યો છે.
વર્ગખંડમાંથી મેદાનમાં પહોંચ્યું ગણિત
સામાન્ય રીતે વિદ્યાર્થીઓને ગણિતમાં સંખ્યાઓ, સૂત્રો અને ભૂમિતિના અમૂર્ત ખ્યાલો સમજવામાં મુશ્કેલી પડે છે. નવા નદીસર પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકોએ આ સમસ્યાનો વ્યવહારુ ઉકેલ શોધતાં ગણિતના ખ્યાલોને પ્રત્યક્ષ રીતે સમજાવી શકાય તેવા મોડેલ તૈયાર કર્યા છે.
બાળકો અહીં માત્ર બોર્ડ પર લખાયેલા દાખલા જોતા નથી, પરંતુ પોતાના શરીરની હલનચલન અને આસપાસના સાધનોની મદદથી ગણિત અનુભવે છે. નંબર લાઇન પર આગળ-પાછળ ચાલવાથી ધન અને ઋણ સંખ્યાઓ સમજાવવામાં આવે છે, જ્યારે વિવિધ માપના મોડેલથી મીટર, સેન્ટિમીટર અને ઇંચ જેવા એકમો સમજાવવામાં આવે છે.
મેથ્સ પાર્કમાં કયા મોડેલ તૈયાર કરાયા?
શાળાના મેથ્સ પાર્કમાં જુદા-જુદા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓને ધ્યાનમાં રાખીને અનેક શૈક્ષણિક સાધનો બનાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચેના મોડેલ અને પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે:
- વિશાળ એબેકસ
- મેટલ નંબર લાઇન
- 2D અને 3D ભૂમિતીય આકારો
- વિવિધ પ્રકારના ખૂણાના મોડેલ
- ક્ષેત્રફળ અને પરિમિતિ સમજાવતાં સાધનો
- ઘનફળ અને ક્ષમતા સંબંધિત મોડેલ
- મીટર, ઇંચ અને સેન્ટિમીટરના માપપટ્ટા
- નાની અને મોટી સંખ્યાની તુલનાના ચિહ્નો
- ધન અને ઋણ સંખ્યાઓ સમજાવતી સાપ-સીડીની રમત
આ સાધનો દ્વારા બાળકો સંખ્યાજ્ઞાન, માપન, સરવાળા-બાદબાકી, ભૂમિતિ અને તાર્કિક વિચારશક્તિના ખ્યાલો સરળ રીતે સમજી શકે છે.
શિક્ષકોની કલ્પના, સ્થાનિક કારીગરોનું કૌશલ્ય
આ મેથ્સ પાર્ક તૈયાર કરવા માટે કોઈ તૈયાર વ્યાવસાયિક એજન્સીને કામ સોંપવામાં આવ્યું નહોતું. શાળાના આચાર્ય રાકેશ પટેલ અને શિક્ષકો શાંતિલાલ માલીવાડ તથા ગોપાલ પટેલે પાર્કની કલ્પના, ડિઝાઇન અને અમલીકરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.
શિક્ષકો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા વિચારોને સ્થાનિક કારીગરોની મદદથી લોખંડ અને અન્ય ટકાઉ સામગ્રીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. આથી ઓછા ખર્ચે સ્થાનિક જરૂરિયાત પ્રમાણે ઉપયોગી અને લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવા શૈક્ષણિક મોડેલ તૈયાર થઈ શક્યા.
એક વજનકાંટાના વિચારથી શરૂ થયો આખો પાર્ક
શાળાના શિક્ષકોના જણાવ્યા પ્રમાણે શરૂઆતમાં બાળકોને વજનનો ખ્યાલ સમજાવવા માટે માત્ર એક વજનકાંટો સ્થાપિત કરવાની યોજના હતી. ચર્ચા આગળ વધતાં વિચારને વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો અને અંતે ગણિતના અનેક મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલોને આવરી લેતો સંપૂર્ણ મેથ્સ પાર્ક તૈયાર થયો.
આ પાર્કમાં હાલમાં આશરે આઠ મુખ્ય ગણિતીય વિષયક્ષેત્રોને આવરી લેતી પ્રવૃત્તિઓ ઉપલબ્ધ છે. નાના ધોરણના વિદ્યાર્થીઓથી લઈને મોટા બાળકો સુધી સૌ તેનો ઉપયોગ કરી શકે તેવી ગોઠવણી કરવામાં આવી છે.
બાળકોમાં ગણિતનો ડર ઘટ્યો
મેથ્સ પાર્કનો સૌથી મોટો હેતુ બાળકોના મનમાંથી ગણિત પ્રત્યેનો ડર દૂર કરવાનો છે. શિક્ષક શાંતિલાલ માલીવાડના જણાવ્યા પ્રમાણે ગણિતના ઘણા ખ્યાલો દેખાતા કે સ્પર્શી શકાતા ન હોવાથી બાળકો માટે અમૂર્ત બની જાય છે. પાર્ક આ ખ્યાલોને દૃશ્ય અને સ્પર્શનીય બનાવે છે.
બાળકો વિવિધ સાધનોને જાતે ચલાવે છે, આકારોને માપે છે અને જૂથમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે. પરિણામે તેઓ ભૂલ કરતાં ડરતા નથી અને પોતાના અનુભવથી સાચો જવાબ શોધવાની ટેવ વિકસાવે છે.
ટ્યુશન વગર અભ્યાસ સમજવાનો પ્રયાસ
શાળાના વિદ્યાર્થીઓનું કહેવું છે કે શિક્ષકોની સરળ સમજાવટ અને મેથ્સ પાર્કની પ્રવૃત્તિઓથી પાઠ વર્ગખંડમાં જ સારી રીતે સમજાઈ જાય છે. પ્રત્યક્ષ સાધનોની મદદથી એક વખત સમજાયેલો ખ્યાલ લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે.
જોકે દરેક વિદ્યાર્થીની શૈક્ષણિક જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે, શાળાનો આ પ્રયાસ દર્શાવે છે કે ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ, સતત માર્ગદર્શન અને પ્રવૃત્તિ આધારિત પદ્ધતિ ઉપલબ્ધ હોય તો બાળકોની ખાનગી ટ્યુશન પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે.
PM SHRI મોડેલ સ્કૂલ તરીકે પસંદગી
નવા નદીસર પ્રાથમિક શાળાની પસંદગી કેન્દ્ર સરકારની Pradhan Mantri Schools for Rising India એટલે કે PM SHRI યોજના હેઠળ મોડેલ સંસ્થા તરીકે થઈ છે. આ યોજના હેઠળ પસંદ કરાયેલી શાળાઓમાં આધુનિક, સમાવેશી અને અનુભવ આધારિત શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.
મેથ્સ પાર્ક જેવી પહેલ નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિમાં ભાર મૂકવામાં આવેલા ‘લર્નિંગ બાય ડુઇંગ’ અને અનુભવ આધારિત શિક્ષણના અભિગમ સાથે સુસંગત છે.
ગુજરાતની પ્રથમ પ્રકારની પહેલ હોવાનો દાવો
કેટલાક અહેવાલોમાં નવા નદીસર પ્રાથમિક શાળાના મેથ્સ પાર્કને ગુજરાતમાં આ પ્રકારની પ્રથમ સરકારી શાળાની પહેલ ગણાવવામાં આવ્યો છે. પાર્કમાં વિશાળ આકારનાં સાધનો અને ખુલ્લી જગ્યામાં ગોઠવાયેલી ગણિત પ્રવૃત્તિઓને કારણે તે અન્ય શાળાઓ માટે પણ પ્રેરણાદાયી મોડેલ બની રહ્યો છે.
સરકારી શાળામાં નવીન શિક્ષણનો સફળ પ્રયોગ
નવા નદીસર પ્રાથમિક શાળાની પહેલ એ માન્યતાને પડકાર આપે છે કે નવીન અને આધુનિક શિક્ષણ માત્ર ખાનગી શાળાઓમાં જ શક્ય છે. શિક્ષકોની પ્રતિબદ્ધતા, સ્થાનિક સંસાધનો અને સમુદાયના સહયોગથી સરકારી શાળાઓમાં પણ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉચ્ચ ગુણવત્તાની શૈક્ષણિક સુવિધા ઊભી કરી શકાય છે.
આ પ્રકારના પ્રયોગોથી વિદ્યાર્થીઓમાં માત્ર ગણિતની સમજ જ નહીં, પરંતુ અવલોકન, સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતા, ટીમવર્ક અને આત્મવિશ્વાસનો પણ વિકાસ થાય છે.
ગણિત અને વિજ્ઞાન પ્રત્યે રસ વધારવાનો પ્રયાસ
ગુજરાત બોર્ડમાં ધોરણ 10માં સ્ટાન્ડર્ડ ગણિત પસંદ કરતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઘટાડો નોંધાયો હોવાના અહેવાલો છે. નિષ્ણાતોના મતે બાળકોમાં પ્રાથમિક કક્ષાથી જ ગણિત પ્રત્યે રસ વિકસાવવામાં ન આવે તો આગળ જઈ ટેકનિકલ અને વિજ્ઞાન પ્રવાહ પસંદ કરતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાને અસર થઈ શકે છે.
આ સંદર્ભમાં નવા નદીસર શાળાનો મેથ્સ પાર્ક બાળકોને શરૂઆતથી જ ગણિત સાથે સકારાત્મક રીતે જોડવાનો મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ છે.
અન્ય સરકારી શાળાઓ માટે બની શકે મોડેલ
મેથ્સ પાર્ક તૈયાર કરવા માટે અત્યંત મોંઘી ટેક્નોલોજી કે વિદેશી સાધનોની જરૂર પડી નથી. સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ સામગ્રી, કારીગરોનું કૌશલ્ય અને શિક્ષકોની કલ્પનાશક્તિથી આખો પ્રયોગ અમલમાં મૂકાયો છે.
આ કારણે રાજ્યની અન્ય ગ્રામ્ય અને સરકારી શાળાઓ પણ પોતાની જરૂરિયાત તથા ઉપલબ્ધ જગ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને આવા નાના અથવા મોટા પ્રવૃત્તિ આધારિત પાર્ક તૈયાર કરી શકે છે. આ મોડેલ ગણિત ઉપરાંત વિજ્ઞાન, પર્યાવરણ અને ભાષા શિક્ષણ માટે પણ અપનાવી શકાય છે.
વિકસિત ગુજરાતથી વિકસિત ભારતની દિશામાં પગલું
શિક્ષણમાં ગુણવત્તાસભર સુધારો માત્ર નવી ઇમારતો કે ડિજિટલ સાધનો દ્વારા શક્ય નથી. બાળક કેવી રીતે શીખે છે અને શિક્ષક વિષયને કેટલો રસપ્રદ બનાવી શકે છે તે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.
નવા નદીસરની સરકારી શાળાએ સ્થાનિક સ્તરે તૈયાર કરેલા મેથ્સ પાર્ક દ્વારા બતાવ્યું છે કે નવીનતા અને પ્રતિબદ્ધતા સાથે ગ્રામ્ય વિસ્તારના બાળકોને પણ આધુનિક અને આનંદદાયક શિક્ષણ આપી શકાય છે. આવી પહેલો ‘વિકસિત ગુજરાત’થી ‘વિકસિત ભારત’ના સંકલ્પને પાયાના સ્તરે મજબૂત બનાવે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
