દર વર્ષે 21 જૂને વિશ્વના લગભગ દરેક ખંડમાં કરોડો લોકો યોગાભ્યાસ કરતા જોવા મળે છે. પાર્ક, દરિયાકિનારા, જાહેર મેદાનો અને શહેરોના કેન્દ્રસ્થળો યોગમય બની જાય છે. પરંતુ આ દૃશ્ય વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો થાય છે—શું યોગ માત્ર શરીરને સ્વસ્થ રાખવાની પદ્ધતિ છે કે પછી તેની પાછળ હજારો વર્ષ જૂની એવી આધ્યાત્મિક પરંપરા છે, જે માનવ અસ્તિત્વના સૌથી ઊંડા પ્રશ્નોના જવાબ શોધે છે?
આજે યોગ વૈશ્વિક વેલનેસ આંદોલન બની ગયો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે પણ 21 જૂનને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ તરીકે માન્યતા આપી છે. છતાં યોગનો સાચો ઇતિહાસ, તેનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ અને તેનો મૂળ ઉદ્દેશ હજુ પણ ઘણા લોકો માટે અજાણ્યો છે.
સનાતન પરંપરામાં યોગનો ઉદ્ભવ: આદિયોગી શિવથી શરૂઆત
સનાતન પરંપરા અનુસાર યોગનો ઉદ્ભવ ભગવાન શિવમાંથી થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેથી જ તેમને ‘આદિયોગી’ અને ‘આદિગુરુ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે હિમાલયમાં ભગવાન શિવે સપ્તર્ષિઓને યોગનું જ્ઞાન આપ્યું હતું, જેઓએ પછી સમગ્ર વિશ્વમાં આ જ્ઞાનનો પ્રસાર કર્યો.
ભારતીય સંસ્કૃતિએ યોગને માત્ર પૌરાણિક કથા તરીકે નહીં પરંતુ માનવ ચેતનાના વિકાસના વૈજ્ઞાનિક માર્ગ તરીકે સ્વીકાર્યો છે. યોગનો મૂળ હેતુ શરીરની તાકાત વધારવાનો નહોતો, પરંતુ આત્મસાક્ષાત્કાર પ્રાપ્ત કરવાનો હતો.
ઉપનિષદો અને યોગ: આત્માને ઓળખવાનો માર્ગ
ઉપનિષદોમાં યોગને આત્મજ્ઞાન અને બ્રહ્મજ્ઞાન તરફ દોરી જતો માર્ગ ગણાવવામાં આવ્યો છે. ભારતીય દર્શન અનુસાર મનુષ્યનું સાચું સ્વરૂપ શરીર કે મન નહીં, પરંતુ આત્મા છે. આ આત્માની અનુભૂતિ કરવી એટલે આત્મસાક્ષાત્કાર.
તેથી જ યોગને માત્ર આરોગ્યપ્રદ કસરત નહીં, પરંતુ મુક્તિ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનું સાધન માનવામાં આવ્યું છે.
ભગવદ ગીતામાં યોગનું વ્યાપક દર્શન
યોગને સમજવા માટે ભગવદ ગીતાનું સ્થાન વિશેષ છે. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તિયોગ જેવા વિવિધ માર્ગો સમજાવ્યા હતા.
ગીતા અનુસાર યોગ માત્ર આસનો કે ધ્યાન સુધી મર્યાદિત નથી. નિઃસ્વાર્થ કર્મ, જ્ઞાનની શોધ અને ઈશ્વર પ્રત્યેની ભક્તિ પણ યોગના જ સ્વરૂપો છે. આ જ વિચાર યોગને સર્વગ્રાહી જીવનદર્શન બનાવે છે.
મહર્ષિ પતંજલિ અને અષ્ટાંગ યોગ
યોગને વૈજ્ઞાનિક અને દાર્શનિક માળખું આપવાનો શ્રેય મહર્ષિ પતંજલિને આપવામાં આવે છે. તેમના યોગસૂત્રોમાં યોગના આઠ અંગોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:
- યમ
- નિયમ
- આસન
- પ્રાણાયામ
- પ્રત્યાહાર
- ધારણા
- ધ્યાન
- સમાધિ
આજના સમયમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય બનેલા આસનો સમગ્ર યોગ પરંપરાનો માત્ર એક ભાગ છે. યોગનો અંતિમ હેતુ સમાધિ અને આત્મસાક્ષાત્કાર છે.
સ્વામી વિવેકાનંદે વિશ્વને પરિચય કરાવ્યો યોગનો
1893માં શિકાગોની વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં Swami Vivekananda એ ભારતીય આધ્યાત્મિકતા અને યોગના વિચારોને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કર્યા હતા.
તેમના રાજયોગ, કર્મયોગ અને જ્ઞાનયોગ સંબંધિત વિચારો અમેરિકા અને યુરોપમાં પ્રસિદ્ધ થયા અને યોગને વૈશ્વિક ઓળખ મળવાની શરૂઆત થઈ.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે સ્વીકાર્યો આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ
વર્ષ 2014માં વડાપ્રધાન Narendra Modi એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં 21 જૂનને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ જાહેર કરવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો.
ભારતના આ પ્રસ્તાવને રેકોર્ડ 177 દેશોએ સમર્થન આપ્યું અને 11 ડિસેમ્બર 2014ના રોજ યુએને સત્તાવાર રીતે 21 જૂનને International Yoga Day તરીકે સ્વીકાર્યો.
2015માં પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ ઉજવાયો હતો અને ત્યારથી યોગ વિશ્વવ્યાપી સાંસ્કૃતિક અને આરોગ્ય ચળવળ બની ગયો છે.
યોગના હિંદુ મૂળને લઈને ચર્ચા કેમ?
યોગના વૈશ્વિક પ્રસાર સાથે તેના મૂળ વિશે પણ ચર્ચાઓ વધી છે. યોગની મૂળભૂત સંકલ્પનાઓ, ગ્રંથો અને દર્શન ભારતીય સનાતન પરંપરામાંથી ઉદ્ભવ્યા છે.
વેદો, ઉપનિષદો, ભગવદ ગીતા અને યોગસૂત્રો યોગના મૂળ આધારસ્તંભો છે. તેથી યોગને વૈશ્વિક પરંપરા તરીકે સ્વીકારતા તેની ભારતીય અને સનાતન મૂળ ઓળખને પણ સમજવી જરૂરી છે.
યોગની આત્મા આજે પણ ભારતની જ છે
આજે વિશ્વના કરોડો લોકો યોગ કરે છે. યોગ સ્ટુડિયો, વેલનેસ સેન્ટરો અને ફિટનેસ ઉદ્યોગ દ્વારા તેનો વ્યાપ વધ્યો છે, પરંતુ યોગની સાચી શક્તિ તેની લોકપ્રિયતામાં નહીં, તેની ઊંડાઈમાં છે.
યોગ માત્ર શરીરને સ્વસ્થ બનાવતો માર્ગ નથી. તે આત્મજ્ઞાન, આંતરિક શાંતિ અને ચેતનાના વિકાસ તરફ દોરી જતી જીવનપદ્ધતિ છે.
હજારો વર્ષ પહેલાં ભારતીય ઋષિઓએ જે જ્ઞાન આપ્યું હતું, તે આજે પણ એટલું જ પ્રાસંગિક છે. કદાચ એટલા માટે જ વિશ્વ યોગ તરફ વળી રહ્યું છે, પરંતુ યોગની આત્મા આજે પણ ભારતની જ છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક કરો, શેર કરો અને સબસ્ક્રાઈબ કરો
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
