શહેરમાં આવેલું પૌરાણિક શ્રી વૈજનાથ મહાદેવ મંદિર વર્ષોથી ભક્તોની અખૂટ આસ્થા અને શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. ખાસ કરીને પવિત્ર શ્રાવણ માસ દરમિયાન અહીં સવાર-સાંજ ભગવાન શિવની વિશેષ પૂજા-અર્ચના, મહાપૂજા અને ધાર્મિક કાર્યક્રમો યોજાતા હોવાથી મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ દર્શન માટે ઉમટી પડે છે.
શ્રી વૈજનાથ મહાદેવ મંદિરનું ધાર્મિક મહત્વ જેટલું વિશેષ છે, એટલો જ તેનો ઇતિહાસ પણ રસપ્રદ અને પ્રાચીન છે. ઉપલબ્ધ પરંપરાગત વિગતો મુજબ વિક્રમ સંવત 1645, એટલે કે ઇ.સ. 1589માં અદુમ્બર જ્ઞાતિના ધર્મનિષ્ઠ આશારામ આણંદરાવે કપડવંજ નગરના અંતિસર દરવાજા બહાર આ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
ત્રણ ધાર્મિક પરિવારોના યોગદાનથી વિકસ્યું મંદિર
મંદિરના નિર્માણ અને વિસ્તરણમાં અનેક ધાર્મિક પરિવારોનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું છે. આશારામ આણંદરાવના પિતરાઈ ભાઈ નરભેરામ પરસોત્તમદાસે મંદિરના પ્રવેશદ્વારની જમણી બાજુનું બાંધકામ કરાવ્યું હતું. ત્યારબાદ ડાબી બાજુનું બાંધકામ જૈન સમાજના ધર્મનિષ્ઠ મહેતા કાળીદાસ જીવનદાસે કરાવ્યું હતું.
આ રીતે વિવિધ જ્ઞાતિ અને સમાજના લોકોએ મળીને આ ધાર્મિક સ્થળના વિકાસમાં યોગદાન આપ્યું હતું. આ પરંપરા મંદિરના સામાજિક સમરસતાના સ્વરૂપને પણ દર્શાવે છે.
અંતિસર દરવાજા બહાર આવેલું ઐતિહાસિક મંદિર
શ્રી વૈજનાથ મહાદેવ મંદિર કપડવંજના અંતિસર દરવાજા બહાર, શ્રી માણેકબાઈ શેઠાણીની ધર્મશાળા નજીક, સ્ટેશન તરફ જતા માર્ગ પર આવેલું છે. મંદિર પરિસરમાં પ્રવેશતાં મેળાબંધી ધરાવતી ધર્મશાળા જોવા મળે છે.
સમગ્ર પરિસરનું ક્ષેત્રફળ આશરે 20,600 ચોરસ ફૂટ હોવાનું જણાવાય છે, જ્યારે મુખ્ય મંદિર આશરે 1,150 ચોરસ ફૂટ વિસ્તારમાં આવેલું છે. મંદિર પાસે એક પ્રાચીન પીપળાનું વૃક્ષ છે, જેના ચોતરા પર ભગવાન હનુમાનજીની પ્રતિમા સ્થાપિત છે.
મંદિર પરિસરમાં નંદી, ગણેશજી અને હનુમાનજીની પ્રતિમાઓ
મંદિરના પગથિયાં પાસે પથ્થરની નંદીની પ્રતિમા સ્થાપિત છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફ બે નાની દેરીઓ પણ બનાવવામાં આવી છે. ઉત્તર તરફની દેરીમાં દક્ષિણમુખી હનુમાનજીની પ્રતિમા છે, જ્યારે દક્ષિણ તરફની દેરીમાં ઉત્તરમુખી ભગવાન ગણેશજીની પ્રતિમા સ્થાપિત છે.
મંદિરની દક્ષિણ તરફ ઓરડીઓ અને સાધુ-સંતોના નિવાસ માટેની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી છે. અહીં આવતા સાધુ-સંન્યાસીઓ રોકાઈ ધાર્મિક પ્રવચનો અને આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.
પાછળ આવેલું ઐતિહાસિક સિંગરવાવ
મંદિરના પાછળના ભાગમાં મીઠા પાણીથી ભરપૂર ઐતિહાસિક સિંગરવાવ આવેલું છે. આ પ્રાચીન વાવ વિસ્તારની ઐતિહાસિક ઓળખ સાથે જોડાયેલી છે. સિંગરવાવની પૂર્વ તરફ રાજમાર્ગ સામે કપડવંજ મ્યુનિસિપાલિટીની માધ્યમિક શાળા આવેલી છે, જ્યારે ઉત્તર દિશામાં વિશાળ તળાવ આવેલું છે.
આ કારણે સમગ્ર વિસ્તાર ધાર્મિક, ઐતિહાસિક અને સ્થાનિક વારસાના અનોખા સમન્વયનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
મંદિરના સંચાલનમાં વિવિધ સમાજોની ભાગીદારી
અદુમ્બર જ્ઞાતિ કપડવંજમાં ઓછી વસ્તી ધરાવતી જ્ઞાતિ છે અને ઐતિહાસિક રીતે વિશાનિમા જૈન સમાજના પુરોહિત તરીકે પણ ઓળખાય છે. મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પાસેના પ્રારંભિક ભાગના સંચાલનમાં જૈન સમાજની ભૂમિકા રહી છે, જ્યારે મંદિરના અન્ય ભાગો અને ભાડે અપાયેલી દુકાનોનું સંચાલન મોઢ બ્રાહ્મણ સમાજના અગ્રણીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ સંયુક્ત વ્યવસ્થા મંદિરના સામાજિક અને ધાર્મિક સહઅસ્તિત્વનું વિશિષ્ટ ઉદાહરણ છે.
શિવાલયના નિભાવ માટે દુકાનોનું બાંધકામ
વિક્રમ સંવત 1994માં શિવાલય અને ધર્મશાળાના નિભાવ માટે શહેરના અનેક આગેવાનો અને દાતાઓએ દુકાનોનું બાંધકામ કરાવી આપ્યું હતું. આ આવકનો ઉપયોગ મંદિર અને ધર્મશાળાની જાળવણી તથા ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે થતો આવ્યો છે.
સમયાંતરે દાતાઓ અને સ્થાનિક આગેવાનોના સહયોગથી મંદિર પરિસરની સુવિધાઓમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે.
શિવાલય સાથે જોડાયેલી પ્રચલિત ધાર્મિક માન્યતા
શ્રી વૈજનાથ મહાદેવ મંદિર સાથે એક પ્રચલિત ધાર્મિક કથા પણ જોડાયેલી છે. સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર હાલનું શિવાલય અગાઉ ધર્મશાળા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતું હતું, જ્યાં મુસાફરો અને વટેમાર્ગુઓ આશ્રય લેતા હતા.
આ ધર્મશાળાનું સંચાલન એક જૈન શેઠ કરતા હતા. તેમની સાથે વેપાર અને વહીવટી કામગીરીમાં જોડાયેલા એક મોઢ બ્રાહ્મણ મહેતાજી ભગવાન શિવના પરમ ભક્ત હતા. માન્યતા મુજબ જૈન શેઠને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે મહેતાજીએ ભગવાન શિવનું નાનું મંદિર બનાવવાની બાધા રાખી હતી. સંતાનપ્રાપ્તિ બાદ શેઠની ભગવાન શિવ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા વધી અને તેમણે આ સ્થળ શિવને અર્પણ કર્યું હતું.
નિજ મંદિરમાં બે શિવલિંગ સ્થાપિત
હાલ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં બે શિવલિંગ સ્થાપિત છે. સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર તેમની સ્થાપના જગદગુરુ શંકરાચાર્ય દ્વારા કરવામાં આવી હતી. સમય જતાં મંદિરના સંચાલન માટે વૈજનાથ શિવાલય ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં આવી હતી.
શિવાલયનો છેલ્લો મોટો જીર્ણોદ્ધાર વિક્રમ સંવત 2007માં કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન ભંડારાના ભાગમાં સ્લેબ ભરીને વિશાળ હોલ બનાવવામાં આવ્યો હતો. સાથે રસોડાની વ્યવસ્થા, દર્શનાર્થીઓ માટે બેસવાની સુવિધા અને મંદિર પરિસરના સૌંદર્યીકરણના કાર્યો પણ હાથ ધરાયા હતા.
શ્રાવણમાં સામવેદીય મહાપૂજા અને ભંડારાનું આયોજન
હાલ મંદિરની નિયમિત પૂજાની જવાબદારી પ્રકાશભાઈ સેવક સંભાળી રહ્યા છે. શ્રાવણ માસ દરમિયાન દરરોજ સામવેદીય મહાપૂજા, વિશેષ શિવપૂજા અને ભંડારાનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
શ્રાવણ અમાસના દિવસે અહીં ઘીના કમળના વિશેષ દર્શનનું આયોજન થાય છે. આ દિવસે કપડવંજ ઉપરાંત આસપાસના વિસ્તારોમાંથી હજારો શિવભક્તો દર્શન માટે આવે છે.
શ્રી વૈજનાથ મહાદેવ મંદિર આજે પણ કપડવંજની ધાર્મિક, ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. સદીઓ જૂની પરંપરા, લોકઆસ્થા અને સામાજિક સહભાગિતાને કારણે આ શિવાલયનું વિશેષ સ્થાન યથાવત છે.
સુરેશ પારેખ (ખેડા)
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
