ડેનમાર્કમાં હવે કોપીરાઈટ કાયદાના ક્ષેત્રમાં એક ક્રાંતિકારી અને આધુનિક પગલાં લેવા જઈ રહ્યુ છે. આ નવા કાયદા હેઠળ હવે માત્ર સંકલિત કલાત્મક સર્જન જ નહીં, પણ વ્યક્તિના ચહેરા, અવાજ અને હાવભાવને પણ કાનૂની સુરક્ષા આપવામાં આવશે. આનો અર્થ એ થયો કે, કોઈ પણ વ્યક્તિનો ચહેરો, અવાજ અથવા તેમના જેવો દેખાતો ડિજિટલ કન્ટેન્ટ – જેમ કે ફોટો કે વીડિયો – તેમના પરવાનગી વગર શૅર કરવો હવે કાયદેસર ગુનો ગણાશે. આ કાયદો સેલિબ્રિટીઓ પૂરતો સીમિત નહીં રહી, પણ દરેક નાગરિકને સમાન સુરક્ષા આપશે – શિક્ષક, વિદ્યાર્થીઓ, સામાન્ય નાગરિકો બધાને.
આ પગલાં પાછળનું મુખ્ય કારણ છે ડીપફેક ટેકનોલોજીનો વધતો ખતરો. એઆઈની મદદથી આજે કોઈનું ખરેખર ન હોવાનું, પરંતુ સાચું લાગતું વીડિયો, અવાજ કે ચહેરો બનાવી શકાય છે. આવા ડીપફેકનો ઉપયોગ પોર્નોગ્રાફી, રાજકીય પ્રોપાગાંડાથી લઈને ઈમોશનલ હેકિંગ અને અયોગ્ય ધંધાઓ માટે પણ થઈ રહ્યો છે. રિસર્ચ અનુસાર 2023માં 65,820થી વધુ ડીપફેક વીડિયો ઑનલાઈન જોવા મળ્યા હતા – 2019ની સરખામણીમાં 550%નો વધારો. એટલું જ નહીં, એક સ્કેમમાં તો એલોન મસ્કની નકલી અવાજવાળા ડીપફેકથી ₹3.76 લાખ પડાવાયા હતા.
ડેનમાર્કના સંસ્કૃતિ મંત્રી જેકોબ એન્જેલ-શિમિડ્ટ કહે છે કે, “આ કાયદો દરેક વ્યક્તિને તેમના ચહેરા અને અવાજ પર અધિકાર આપે છે. કોઈ પણ વ્યક્તિએ તેને કોપી કરવાની છૂટ નહિ મળે.” નવા કાયદામાં નીચેના ત્રણ પ્રકારની સુરક્ષા આપવામાં આવી છે:
- ઇમિટેશન પ્રોટેક્શન: કોઈની ડિજિટલ નકલ કરવી કે શેર કરવી પ્રતિબંધિત રહેશે.
- પરફોર્મન્સ પ્રોટેક્શન: અગાઉ કાનૂનમાં સમાવિષ્ટ ન હોતાં પણ વ્યક્તિત્વ દર્શાવતી ઘટનાઓ, જેમ કે બોલી, ચાલ, હાવભાવ, હવે કાનૂની સુરક્ષા હેઠળ આવશે.
- આર્ટિસ્ટ પ્રોટેક્શન: સંગીતકારો, અભિનેતાઓ વગેરેની ડિજિટલ નકલ કાનૂન વિરુદ્ધ ગણાશે.
આ કાયદાની ખાસિયતોમાં સામેલ છે કે, વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી પણ 50 વર્ષ સુધી તેમને આ કાયદાની સુરક્ષા મળશે. જો કોઈએ પરવાનગી વગર કન્ટેન્ટ શેર કર્યો હોય, તો એ વ્યક્તિ પોતે નિકાળવા માટે માંગણી કરી શકે છે – અને પ્લેટફોર્મ તરત કન્ટેન્ટ દૂર ન કરે તો મોટા દંડનો સામનો કરવો પડી શકે.
જો કે, સટાયર, પેરોડી અને સોશિયલ ટિપ્પણીઓને આ કાયદામાં છૂટ આપવામાં આવી છે – યુરોપિયન યુનિયનના માનવાધિકાર અને અભિવ્યક્તિના સ્વતંત્રતા સંદર્ભે.
અનિલ કપૂર – એક પ્રેરણારૂપ કિસ્સો
આ કાયદાની દિશામાં ભારતના બૉલીવુડ અભિનેતા અનિલ કપૂર પહેલેથી જ એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની ચૂક્યા છે. તેમણે દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં પોતાનો અવાજ, ચહેરો અને ‘ઝક્કાસ’ જેવી ટેગલાઇન માટે કાનૂની અધિકાર મેળવ્યા હતા. બાદમાં અમિતાભ બચ્ચન અને જેકી શ્રોફે પણ એવા જ પગલાં લીધાં. જોકે અનિલ કપૂરની કામગીરી માત્ર સેલિબ્રિટી માટે મર્યાદિત હતી, જ્યારે ડેનમાર્કે એને સામાન્ય નાગરિક સુધી વિસ્તૃત કરી દીધું છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ડીપફેક સામેની લડાઈ
- યુરોપિયન યુનિયન: AI એક્ટ અને ડિજિટલ સર્વિસ એક્ટ દ્વારા પ્લેટફોર્મ પર જવાબદારી નક્કી.
- ચીન: AI કન્ટેન્ટ લેબલિંગ, રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત.
- અમેરિકા: ડીપફેક વાપરવાથી ઇલેકશનના સમયે ફ્રોડ હોય તો તે ગુનો ગણાશે.
- ભારત: અનિલ કપૂર, આલિયા ભટ્ટ, રશ્મિકા મંદાના જેવા કેસ પછી ISP અને ડોમેન બ્લોક કરાયા.
ફાયદા
- દરેક નાગરિકને તેમના ચહેરા અને અવાજ પર અધિકાર.
- ડીપફેક કન્ટેન્ટ દૂર કરવા માટે સરળતા અને વળતરની વ્યવસ્થા.
- ઓનલાઈન હેરેસમેન્ટ, સ્કેમ અને ઈમોશનલ હેકિંગ સામે સુરક્ષા.
પડકારો
- દેશની બહાર બનાવેલ કન્ટેન્ટ સામે અમલ કરવો મુશ્કેલ.
- ડાર્કવેબમાં એવો કન્ટેન્ટ હજુ પહોંચી શકાય તેવો ન હોય.
- વાણી સ્વતંત્રતા અને કટાક્ષ વચ્ચેની પાતળી રેખા ઓલાંઘાઈ ન જાય એ જોવું પડશે.
અંતે, આ કાયદો માત્ર ડેનમાર્ક માટે નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પ્રેરણારૂપ સંદેશ આપે છે – “તમારું ચહેરું તમારું છે, બધાનું નહીં.” AIના યુગમાં જ્યારે સાચું અને ખોટું અલગ પાડવું મુશ્કેલ બન્યું છે, ત્યારે આવા કાયદા લોકોના માનસિક અને ડિજિટલ સન્માનની રક્ષા કરવા માટે અત્યંત આવશ્યક બની ગયા છે.
