પુરીના શ્રીમંદિરના શિખર પર ફરકતી પતાકા કદાચ એ દિવસે પહેલાં કરતાં થોડી વધુ ઊંચી લાગતી હશે. સૂર્ય એ જ હતો. સમુદ્રનાં મોજાં એ જ રીતે ગર્જી રહ્યાં હતાં. શ્રીજગન્નાથ, બળભદ્ર અને માતા સુભદ્રા એ જ પવિત્ર ધામમાં બિરાજમાન હતાં. છતાં ઇતિહાસની દિશા બદલાઈ ચૂકી હતી.
લાંબા સમયથી રાજકીય અસ્થિરતા, આક્રમણો અને મંદિરની સુરક્ષાની ચિંતા વચ્ચે જીવતા શ્રીક્ષેત્ર માટે એક નવો અધ્યાય શરૂ થયો હતો. ઓડિશા પર મરાઠા પ્રભુત્વ સ્થાપિત થતાં પુરીનું શ્રીજગન્નાથ મંદિર એવા શાસન હેઠળ આવ્યું, જેણે મંદિરના વહીવટ, ધાર્મિક પરંપરા, યાત્રાળુઓ અને આર્થિક વ્યવસ્થામાં વિશેષ રસ લીધો. ઓડિશા સરકારના ઐતિહાસિક પ્રકાશનો અનુસાર, મરાઠા શાસન દરમિયાન મંદિરના વિગ્રહોને સંકટના ભયથી ગુપ્ત સ્થળે ખસેડવાની જરૂર પડી નહોતી અને વધેલી આંતરિક સ્થિરતાને કારણે દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી યાત્રાળુઓ ફરી મોટી સંખ્યામાં પુરી આવવા લાગ્યા હતા.
આ માત્ર એક રાજકીય સત્તા પરિવર્તનની ઘટના નહોતી. શ્રીજગન્નાથ ધામ માટે તે લાંબા સંઘર્ષ બાદ મળેલી નવી સુરક્ષા, સ્થિરતા અને પુનરુત્થાનની શરૂઆત હતી.
1751: જ્યારે ઇતિહાસે ઓડિશાની દિશા બદલી
18મી સદીના મધ્ય સુધી મુઘલ સામ્રાજ્યનું પ્રભુત્વ ઝડપથી નબળું પડી રહ્યું હતું. ઔરંગઝેબના મૃત્યુ બાદ ઓડિશા પર બંગાળના લગભગ સ્વતંત્ર નવાબોનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત થયું, પરંતુ તે પણ લાંબું ટક્યું નહીં.
નાગપુરના ભોંસલે શાસકોની સૈન્ય શક્તિ પૂર્વ ભારત તરફ વધી રહી હતી. રઘુજી ભોંસલેના અભિયાનો અને અલિવરદી ખાન સાથેના લાંબા સંઘર્ષ પછી 1751માં રાજકીય સમજૂતી થઈ. આ પછી સુવર્ણરેખા નદીથી ચિલિકા સુધીનો મોટો પ્રદેશ મરાઠા પ્રભુત્વ હેઠળ આવ્યો. આ વ્યવસ્થા 1803માં બ્રિટિશ કબજા સુધી ચાલુ રહી.
ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં આ ઘટના એક સંધિ અને પ્રદેશ હસ્તાંતરણ તરીકે નોંધાય છે. પરંતુ શ્રીજગન્નાથ ધામના સંદર્ભમાં તેના પરિણામો વધુ વ્યાપક હતાં.
પુરી હવે નાગપુરના ભોંસલે શાસકોના રાજકીય ક્ષેત્રનો ભાગ બની હતી. મરાઠા શાસકો શ્રીજગન્નાથ પ્રત્યે વિશેષ શ્રદ્ધા ધરાવતા હતા અને મંદિરના સંચાલનમાં તેમણે સક્રિય રસ લીધો હતો. ઓડિશા સરકારના Orissa Reviewમાં પ્રકાશિત ઐતિહાસિક અભ્યાસ મુજબ, મરાઠાઓએ મંદિરની પરંપરા, વિધિ, પ્રથાઓ અને ધાર્મિક વ્યવસ્થાને જાળવી રાખવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
સદીઓ સુધી શ્રીજગન્નાથના સેવકો માટે સૌથી મોટી ચિંતા હતી—સુરક્ષા
શ્રીજગન્નાથ મંદિરના મધ્યકાલીન ઇતિહાસમાં અનેક વખત રાજકીય સંઘર્ષ અને આક્રમણોની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી. આવા સંજોગોમાં શ્રીજગન્નાથ, બળભદ્ર અને સુભદ્રાના પવિત્ર વિગ્રહોને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડવાની પરંપરા મંદિરના ઇતિહાસનો અત્યંત ભાવનાત્મક અધ્યાય છે.
મંદિરના સેવકો માટે ક્યારેક નિત્યપૂજા કરતાં પણ વધુ તાત્કાલિક પ્રશ્ન એ બની જતો હતો કે પવિત્ર પરંપરા અને વિગ્રહોને સંકટથી કેવી રીતે બચાવવા.
પરંતુ મરાઠા યુગ અંગેના ઓડિશા સરકારના એક ઐતિહાસિક અભ્યાસમાં ખાસ નોંધવામાં આવ્યું છે કે આ સમયની આંતરિક સ્થિરતા અને સુરક્ષાને કારણે વિગ્રહોને ગુપ્ત સ્થળે ખસેડવાની જરૂર પડી નહોતી. આ એક જ બાબત સમજાવે છે કે શ્રીમંદિરના જીવનમાં આ રાજકીય પરિવર્તન કેટલું મહત્વપૂર્ણ હતું.
સદીઓથી વારંવાર સંકટ સામે લડેલા એક તીર્થ માટે કદાચ સૌથી મોટી રાહત એ હતી કે હવે મંદિરનો મુખ્ય પ્રશ્ન માત્ર “ભગવાનને કેવી રીતે બચાવવા?” રહ્યો નહોતો.
મરાઠા શાસન માત્ર સૈન્ય નિયંત્રણ સુધી મર્યાદિત ન રહ્યું
મરાઠાઓએ ઓડિશા પર રાજકીય પ્રભુત્વ સ્થાપિત કર્યા બાદ શ્રીજગન્નાથ મંદિરને માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ તરીકે નહીં, પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશના આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર તરીકે મહત્વ આપ્યું.
ઐતિહાસિક નોંધો અનુસાર, મરાઠા સરકારે મંદિરના વધુ સારા સંચાલન માટે પગલાં લીધાં. જૂની વિધિ અને પરંપરામાં અનાવશ્યક ફેરફાર ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું. મંદિરની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે નિયમિત નાણાકીય સહાય આપવામાં આવી અને સમૃદ્ધ લોકો તથા દાતાઓને મંદિરના તહેવારો માટે જમીન અને અન્ય સંપત્તિનું દાન આપવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા.
આથી શ્રીજગન્નાથ ધામના પુનરુત્થાનને માત્ર “મંદિરની સુરક્ષા” સુધી મર્યાદિત રાખી શકાય નહીં.
આ પરિવર્તનના ઓછામાં ઓછા ચાર મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ હતાં—સુરક્ષા, વહીવટ, આર્થિક આધાર અને યાત્રાળુઓની વધતી અવરજવર.
સાતાઇસ હજારી મહાલ : મંદિરની અર્થવ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ આધાર
કોઈપણ વિશાળ મંદિર માત્ર ભક્તિથી નહીં, પરંતુ સુવ્યવસ્થિત આર્થિક માળખાથી પણ ચાલે છે. શ્રીજગન્નાથ મંદિરમાં નિત્ય સેવા, ભોગ, મહાપ્રસાદ, તહેવારો, સેવકોની વિવિધ જવાબદારીઓ અને વિશાળ ધાર્મિક વ્યવસ્થા માટે સતત આવક જરૂરી હતી.
ઓડિશા સરકારના Orissa Reviewમાં પ્રકાશિત અભ્યાસ મુજબ, મરાઠા યુગમાં મંદિરની આવકના સ્ત્રોતોમાં સાતાઇસ હજારી મહાલ, નગર સંબંધિત કર અને મહાપ્રસાદના વેચાણનો સમાવેશ થતો હતો. આ અભ્યાસ સાતાઇસ હજારી મહાલને વિશાળ જમીન સંપત્તિ ગણાવે છે અને તેને રઘુજી ભોંસલે દ્વારા શ્રીજગન્નાથના દૈનિક ખર્ચ માટે આપવામાં આવેલી વ્યવસ્થા સાથે જોડે છે.
આ આવક માત્ર એક હિસાબી વ્યવસ્થા નહોતી. તે મંદિરની નિત્ય સેવાઓને સ્થિરતા આપતી હતી. દરરોજના ભોગથી લઈને વિશેષ તહેવારો સુધીની પરંપરાઓ માટે આર્થિક આધાર મજબૂત થતો ગયો.
બાદના બ્રિટિશ વહીવટી દસ્તાવેજોમાં પણ સાતાઇસ હજારી મહાલને મંદિરની આવકનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત ગણાવવામાં આવ્યો હતો.
“ભગવાનને બચાવો”થી “ભગવાનની સેવા અને ગૌરવ વધારવું” સુધી
આર્થિક વ્યવસ્થા અને સુરક્ષામાં સ્થિરતા આવતાં શ્રીમંદિરની દૈનિક પરંપરાઓ વધુ સુવ્યવસ્થિત બની.
ઓડિશા સરકારના ઐતિહાસિક અભ્યાસ મુજબ મરાઠા વહીવટ હેઠળ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે નિયમિત નાણાં આપવામાં આવતાં હતાં. દાતાઓને તહેવારો અને સેવાઓ માટે જમીન દાન આપવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવતાં હતાં. મંદિરના વહીવટ માટે અલગ જવાબદારી ધરાવતા અધિકારીઓ પણ કાર્યરત હતા.
આ પરિવર્તનનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું હતું. જે પરંપરાએ લાંબા સમય સુધી પોતાના અસ્તિત્વની રક્ષા માટે સંઘર્ષ કર્યો હતો, તે હવે ફરીથી પોતાના ઉત્સવો, સેવાઓ અને ધાર્મિક જીવનને વિસ્તારી શકતી હતી. શ્રીજગન્નાથ ધામ માત્ર ટકી રહ્યું નહોતું. તે ફરીથી જીવંત બની રહ્યું હતું.
દેશભરમાંથી ફરી પુરી આવવા લાગ્યા યાત્રાળુઓ
મરાઠા યુગના શ્રીજગન્નાથ ધામના ઇતિહાસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસો યાત્રાળુઓની વધતી અવરજવર છે. ઐતિહાસિક નોંધોમાં જણાવાયું છે કે વધેલી શાંતિ અને સ્થિરતાને કારણે ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાંથી યાત્રાળુઓ પુરી આવવા લાગ્યા. મરાઠા વહીવટે યાત્રાળુઓને જરૂરી સહાય અને સુવિધા પૂરી પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
બંગાળ, બનારસ, રાજસ્થાન, મધ્ય ભારત, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત સહિતના પ્રદેશોમાંથી ભક્તો પુરી પહોંચતા હતા. ઓડિશા સરકારના એક અભ્યાસમાં તો એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે રાજા રામ પંડિતના સમયગાળામાં બોમ્બે, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રથી આવતા યાત્રાળુઓને દર્શન માટે સહાય આપવામાં આવતી હતી.
શ્રીક્ષેત્ર ફરી એકવાર પોતાના નામને સાર્થક કરી રહ્યું હતું. તે માત્ર ઓડિશાનું તીર્થ નહોતું. તે સમગ્ર ભારતની આસ્થાનું કેન્દ્ર બની રહ્યું હતું.
‘જય જગન્નાથ’ના નાદથી ફરી ગુંજ્યો શ્રીક્ષેત્ર
જ્યાં સ્થિરતા હોય, ત્યાં યાત્રા વધે છે. જ્યાં યાત્રાળુઓ આવે, ત્યાં તહેવારોનો વ્યાપ વધે છે. અને જ્યાં ભગવાન જગન્નાથ છે, ત્યાં રથયાત્રા માત્ર એક ઉત્સવ નથી—તે ભક્તિનું મહાસાગર છે.
મરાઠા શાસન દરમિયાન શ્રીજગન્નાથ સંસ્કૃતિને મળેલી સુરક્ષા, યાત્રાળુઓને મળેલા પ્રોત્સાહન અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટેના નિયમિત નાણાકીય સહયોગે પુરીના ધાર્મિક જીવનને મજબૂત બનાવ્યું.
દર વર્ષે ભગવાન જગન્નાથ, બળભદ્ર અને સુભદ્રાના રથ જ્યારે બડા દાંડા પર આગળ વધતા હશે, ત્યારે એ માત્ર પરંપરાનું પુનરાવર્તન નહોતું. લાંબા સંઘર્ષ બાદ ખુલ્લેઆમ અને વિશાળ જનસમુદાય વચ્ચે ઉજવાતી આસ્થા પોતે જ એક શક્તિશાળી સાંસ્કૃતિક સંદેશ બની ગઈ હતી—આસ્થા પર સંકટ આવી શકે, પરંતુ આસ્થાનું અસ્તિત્વ સમાપ્ત કરી શકાતું નથી.
રથયાત્રા—પુનરુત્થાનનું સૌથી જીવંત પ્રતીક
શ્રીજગન્નાથ ધામના પુનરુત્થાનને સમજવા માટે કદાચ રથયાત્રાથી મોટું કોઈ દૃશ્ય નથી. એક તરફ મંદિરની અંદર નિત્યસેવા, ભોગ અને પરંપરાઓની સ્થિરતા હતી. બીજી તરફ બડા દાંડા પર હજારો-લાખો ભક્તો વચ્ચે ભગવાનના રથોની જાહેર યાત્રા.
આથી મરાઠા યુગની રથયાત્રાને ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવ તરીકે જોવું અધૂરું રહેશે. વધેલી સુરક્ષા અને યાત્રાળુઓની અવરજવરે તેને ફરીથી સમગ્ર ભારતના ભક્તિ નેટવર્કનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બનાવવામાં મદદ કરી. મરાઠા વહીવટે દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી આવતા યાત્રાળુઓને પ્રોત્સાહન આપ્યું હોવાનું ઐતિહાસિક નોંધોમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.
દરેક રથનું ફરતું પૈડું જાણે સમયને એક જ સંદેશ આપતું હતું—શ્રીજગન્નાથની પરંપરા જીવંત છે.
અરુણ સ્તંભ: કોણાર્કથી પુરી સુધીની ઐતિહાસિક યાત્રા
શ્રીમંદિરના સિંહદ્વાર સામે આજે ગર્વથી ઊભેલો અરુણ સ્તંભ પણ આ સમયગાળાની એક મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક કડી છે. અરુણ સ્તંભ મૂળ કોણાર્કના સૂર્યમંદિર સામે સ્થાપિત હતો. તે એક ભવ્ય 16-બાજુવાળો એકશિલા સ્તંભ છે અને તેના શિખરે સૂર્યદેવના સારથિ અરુણની પ્રતિમા છે.
ઓડિશા સરકારના એક ઐતિહાસિક અભ્યાસ મુજબ, તેને 18મી સદીમાં કોણાર્કથી પુરી લાવવામાં આવ્યો હતો. માદળા પાંજીના આધાર પર આ પરંપરા દિવ્યસિંહ દેવના સમય અને મરાઠા ગુરુ બ્રહ્મચારી ગોસાંઈની પહેલ સાથે જોડવામાં આવે છે.
આજે લાખો ભક્તો શ્રીમંદિરમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં જે અરુણ સ્તંભના દર્શન કરે છે, તે માત્ર સ્થાપત્યકલા નથી. તે કોણાર્ક, પુરી, સૂર્ય ઉપાસના અને શ્રીજગન્નાથ પરંપરા વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક સંવાદનો પથ્થરમાં ઊભેલો સાક્ષી છે.
એક મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક નોંધ: મરાઠા યુગને માત્ર રોમેન્ટિક રીતે જોવું પૂરતું નથી
મરાઠા શાસન દરમિયાન શ્રીજગન્નાથ મંદિરને સુરક્ષા, વહીવટી ધ્યાન અને નાણાકીય સહાય મળ્યાની ઐતિહાસિક નોંધો છે. પરંતુ સંપૂર્ણ ઇતિહાસ સમજવા માટે બીજી બાજુ પણ નોંધવી જરૂરી છે.
મરાઠા વહીવટે યાત્રાળુઓ પાસેથી Pilgrim Tax એટલે કે યાત્રા કર પણ વસૂલ્યો હતો. ઓડિશા સરકારના ઐતિહાસિક અભ્યાસ મુજબ પુરી પ્રવેશના માર્ગો અને અન્ય સ્થળોએ યાત્રાળુઓ પાસેથી કર લેવામાં આવતો અને મંદિર તથા વહીવટી વ્યવસ્થા સાથે આવકનું આ તંત્ર જોડાયેલું હતું.
એટલે મરાઠા યુગના ઇતિહાસને સૌથી સચોટ રીતે આ રીતે સમજવું જોઈએ—
આ સમય શ્રીજગન્નાથ ધામ માટે વધેલી સુરક્ષા, મંદિર પ્રત્યે રાજકીય રસ, યાત્રાળુઓની વધતી અવરજવર અને વધુ સુવ્યવસ્થિત વહીવટનો યુગ હતો; સાથે જ તે 18મી સદીની રાજસત્તા આધારિત કર અને વહીવટી વ્યવસ્થાનો પણ ભાગ હતો.
આ સંતુલિત દૃષ્ટિ મરાઠા યોગદાનનું મહત્ત્વ ઘટાડતી નથી. પરંતુ ઇતિહાસને વધુ મજબૂત અને વિશ્વસનીય બનાવે છે.
મરાઠા શાસન હેઠળ મંદિર વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલતી હતી?
ઐતિહાસિક સ્ત્રોતો અનુસાર મરાઠા શાસન દરમિયાન મંદિરના સંચાલન માટે વિશેષ વહીવટી વ્યવસ્થા હતી.
મંદિર વ્યવસ્થા ખુર્દાના રાજા સાથે જોડાયેલી રહી, જ્યારે મરાઠા વહીવટ પણ તેની દેખરેખમાં સક્રિય હતો. મંદિરના અલગ કાર્યો માટે પરિચ્છાઓને જવાબદારી આપવામાં આવતી હતી અને આવક, યાત્રાળુઓ તથા અન્ય વહીવટી બાબતોની દેખરેખ માટે અલગ વ્યવસ્થાઓ હતી.
આ વ્યવસ્થા સંપૂર્ણ રીતે આધુનિક અર્થમાં “મંદિર બોર્ડ” જેવી નહોતી. પરંતુ તે સમયની રાજકીય અને ધાર્મિક વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં મંદિરને કેન્દ્રસ્થાને રાખતી એક મહત્વપૂર્ણ રચના હતી. મરાઠા શાસન સમાપ્ત થયા પછી પણ કેટલાક મરાઠા અધિકારીઓ થોડા સમય સુધી મંદિરની વહીવટી વ્યવસ્થામાં કાર્યરત રહ્યા હોવાનું નોંધાય છે.
સનાતન પરંપરાને મળ્યો નવીન આત્મવિશ્વાસ
મરાઠા યુગની સૌથી મોટી અસર કદાચ માત્ર આર્થિક કે વહીવટી આંકડામાં માપી શકાતી નથી. તેનો સૌથી મોટો પ્રભાવ માનસિક હતો.
લાંબા રાજકીય સંઘર્ષ પછી શ્રીક્ષેત્રમાં સ્થિરતા આવી. મંદિરને ફરી વારંવાર સંકટથી બચાવવાની ફરજમાંથી રાહત મળી. દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાંથી યાત્રાળુઓ પુરી પહોંચવા લાગ્યા. મંદિરની વિધિઓ અને ઉત્સવોને નાણાકીય સહયોગ મળ્યો.
આ બધાએ મળીને એક નવો આત્મવિશ્વાસ ઊભો કર્યો. એક સમય હતો જ્યારે પ્રશ્ન હતો—“સંકટ આવે તો ભગવાનને ક્યાં લઈ જવા?”
હવે સમય પૂછતો હતો—“સમગ્ર ભારતમાંથી વધુ ભક્તો શ્રીજગન્નાથના દર્શન માટે કેવી રીતે આવે?”
આ જ પરિવર્તન મરાઠા યુગના ઐતિહાસિક મહત્ત્વને સમજાવે છે.
પુરી ફરી સમગ્ર ભારતનું ધબકતું તીર્થ બન્યું
મરાઠા યુગ પહેલાં પણ શ્રીજગન્નાથ ધામની અખિલ ભારતીય ઓળખ હતી. પરંતુ 18મી સદીની સ્થિરતાએ આ નેટવર્કને વધુ બળ આપ્યું.
બનારસથી ગુજરાત, રાજસ્થાનથી બંગાળ અને મહારાષ્ટ્રથી મધ્ય ભારત સુધીના યાત્રાળુઓના માર્ગ ફરી પુરી તરફ વળ્યા. ઐતિહાસિક નોંધો મરાઠા વહીવટ દ્વારા યાત્રાળુઓને સહાય અને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસોની વાત કરે છે.
શ્રીજગન્નાથ ધામ ફરી એકવાર ભારતની આધ્યાત્મિક ભૂગોળનું શક્તિશાળી કેન્દ્ર બની ગયું. એક એવું કેન્દ્ર જ્યાં ભાષા અલગ હોઈ શકે, પ્રદેશ અલગ હોઈ શકે, પરંપરાઓ અલગ હોઈ શકે, પરંતુ નાદ એક જ હોય—જય જગન્નાથ.
આક્રમણોની ગાથાથી પુનરુત્થાનની ગાથા સુધી
શ્રીજગન્નાથ મંદિરનો ઇતિહાસ માત્ર વિનાશનો ઇતિહાસ નથી.
તે બચાવનો પણ ઇતિહાસ છે.
તે સેવકોના બલિદાનનો ઇતિહાસ છે.
તે ફરી ઊભા થવાનો ઇતિહાસ છે.
અને 1751 પછીનો મરાઠા યુગ આ લાંબી ગાથામાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક છે.
ઓડિશામાં મરાઠા સત્તા 1751થી બ્રિટિશ કબજા સુધી 1803 સુધી રહી. આ લગભગ અડધી સદીમાં શ્રીજગન્નાથ મંદિરને વધુ સુરક્ષિત રાજકીય વાતાવરણ, મંદિર વહીવટમાં વિશેષ રસ, ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાકીય આધાર અને દેશભરના યાત્રાળુઓની વધતી અવરજવરનો લાભ મળ્યો.
આથી મરાઠા યુગને માત્ર “એક નવું રાજવંશ આવ્યું” એટલા સુધી સીમિત કરવું ઇતિહાસ સાથે અન્યાય થશે.
શ્રીજગન્નાથ ધામ માટે તે સંઘર્ષથી સ્થિરતા તરફના પરિવર્તનનો યુગ હતો.
1803માં મરાઠા યુગનો અંત, પરંતુ તેની છાપ રહી ગઈ
મરાઠા શાસન સદાકાળ ચાલવાનું નહોતું.
1803ના બીજા અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ઓડિશા પર કબજો કર્યો. દેવગાંવની સંધિ બાદ કટક અને અન્ય પ્રદેશો બ્રિટિશ સત્તામાં ગયા અને પુરીના રાજકીય ઇતિહાસમાં ફરી નવો અધ્યાય શરૂ થયો.
પરંતુ 1751થી 1803 વચ્ચેના સમયની છાપ શ્રીજગન્નાથ ધામના ઇતિહાસમાં રહી ગઈ.
અરુણ સ્તંભ આજે પણ ઊભો છે.
શ્રીક્ષેત્ર આજે પણ દેશભરના યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે.
રથયાત્રા આજે પણ ભક્તિના મહાસાગર રૂપે વિશ્વ સામે આવે છે.
અને ઇતિહાસ આજે પણ યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ તીર્થનું સાચું પુનરુત્થાન માત્ર દીવાલોનું પુનર્નિર્માણ નથી.
તે ત્યારે થાય છે જ્યારે—
ભયને સ્થિરતા મળે,
પરંપરાને સંરક્ષણ મળે,
સેવાને સાધન મળે,
અને આસ્થાને ફરી આત્મવિશ્વાસ મળે.
મરાઠા યુગનો સૌથી મોટો સંદેશ
કદાચ આ સમગ્ર ગાથાનો સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે શ્રીજગન્નાથ ધામ કોઈ એક રાજા, એક સામ્રાજ્ય કે એક સદીથી મોટું છે. સત્તાઓ આવી અને ગઈ, યુદ્ધો થયા, આક્રમણો થયા, રાજકીય સીમાઓ બદલાઈ, પરંતુ શ્રીજગન્નાથની પરંપરા ચાલુ રહી.
1751નો મરાઠા યુગ આ અવિરત પરંપરામાં એક એવા સૂર્યોદય સમાન હતો, જ્યારે લાંબા સંઘર્ષ બાદ શ્રીક્ષેત્રને નવી સ્થિરતા અને શક્તિ મળી.
જ્યારે આજે આપણે શ્રીમંદિરના શિખર પર પતાકા લહેરાતી જોઈએ છીએ, સિંહદ્વાર સામે અરુણ સ્તંભને નિહાળીએ છીએ અથવા બડા દાંડા પર લાખો ભક્તો વચ્ચે રથોને આગળ વધતા જોઈએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર એક ધાર્મિક દૃશ્ય નથી.
તે સદીઓ સુધી ટકી રહેલી સંસ્કૃતિનું જીવંત પ્રતીક છે.
તે એક ઘોષણા છે—
આસ્થા પર સંકટ આવી શકે છે,
પરંતુ જીવંત પરંપરાને સમાપ્ત કરી શકાતી નથી.
અને શ્રીજગન્નાથ ધામના ઇતિહાસમાં 1751થી શરૂ થયેલા આ પુનરુત્થાનના અધ્યાયનું નામ છે—મરાઠા યુગ
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
