ગુજરાતે જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક, સુરક્ષિત અને ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. રાજ્યમાં સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી એટલે કે CBDC આધારિત ડિજિટલ ફૂડ કૂપન પાઇલટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ પાત્ર લાભાર્થીને રેશનના અધિકાર મુજબનું હેતુ-નિર્ધારિત ડિજિટલ કૂપન તેના CBDC વોલેટમાં આપવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ અધિકૃત વાજબી ભાવની દુકાન પરથી અનાજ મેળવવા માટે થઈ શકે છે.
કેન્દ્ર સરકારે 15 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ ગુજરાતમાં આ પાઇલટનો પ્રારંભ કર્યો હતો. સરકારી માહિતી પ્રમાણે જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થામાં CBDC આધારિત ફૂડ કૂપનનો આ દેશનો પ્રથમ પાઇલટ છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં અમદાવાદના સાબરમતી ઝોન ઉપરાંત સુરત, આણંદ અને વલસાડના પસંદગીના વિસ્તારોના લાભાર્થી પરિવારોને તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
CBDC અથવા ડિજિટલ રૂપિયો શું છે?
સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી એ ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા જારી કરવામાં આવતું ભારતીય રૂપિયાનું ડિજિટલ સ્વરૂપ છે. તે ખાનગી ક્રિપ્ટોકરન્સી નથી, પરંતુ સત્તાવાર ચલણ છે અને તેનું મૂલ્ય સામાન્ય ભારતીય રૂપિયા જેટલું જ રહે છે.
ડિજિટલ રૂપિયો મોબાઇલ આધારિત CBDC વોલેટમાં રાખી શકાય છે. પંજાબ નેશનલ બેંકના જણાવ્યા પ્રમાણે ઈ-રૂપિયો RBI દ્વારા જારી કરવામાં આવેલું લીગલ ટેન્ડર છે અને તેને કાગળની ચલણી નોટ તથા સિક્કા સાથે એક-થી-એક મૂલ્યે બદલી શકાય છે.
રેશન માટે ડિજિટલ ફૂડ કૂપન કેવી રીતે કામ કરે છે?
આ યોજના હેઠળ લાભાર્થીને સામાન્ય રોકડ રકમ આપવાને બદલે તેના રેશન અધિકાર મુજબનું પ્રોગ્રામેબલ ડિજિટલ ફૂડ કૂપન આપવામાં આવે છે. તેમાં કઈ ચીજવસ્તુ, કેટલો જથ્થો અને કયા અધિકૃત વિક્રેતા પાસે તેનો ઉપયોગ થઈ શકે તે પૂર્વનિર્ધારિત હોય છે.
આ કૂપનનો ઉપયોગ અન્ય ખરીદી, રોકડ ઉપાડ અથવા બિનઅધિકૃત દુકાન પર થઈ શકતો નથી. લાભાર્થી અધિકૃત રેશન દુકાનનો QR કોડ સ્કેન કરીને કૂપન રિડીમ કરી શકે છે. વ્યવહાર પૂર્ણ થતાં ડિજિટલ રેકોર્ડ પણ તૈયાર થાય છે. આ મોડેલનો મુખ્ય હેતુ સબસિડીનો લાભ નિર્ધારિત લાભાર્થી અને નિર્ધારિત હેતુ માટે જ વપરાય તેની ખાતરી કરવાનો છે.
દેશનો પ્રથમ CBDC આધારિત PDS પાઇલટ ગુજરાતમાં
ગુજરાતમાં શરૂ થયેલી આ પહેલને દેશની જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થામાં CBDCનો પ્રથમ સંગઠિત ઉપયોગ ગણાવવામાં આવ્યો છે. પ્રોજેક્ટ ગુજરાતના અન્ન, નાગરિક પુરવઠા અને ગ્રાહકોની બાબતોના વિભાગ દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે, જ્યારે ડિજિટલ કરન્સી અને વોલેટ માટે પંજાબ નેશનલ બેંક ટેક્નોલોજી ભાગીદાર છે.
પ્રારંભિક પાઇલટમાં આશરે 26,333 પરિવારોને આવરી લેવાયા હોવાના અહેવાલ છે. આ લાભાર્થીઓ અમદાવાદના સાબરમતી વિસ્તાર ઉપરાંત સુરત, આણંદ અને વલસાડના પસંદ કરાયેલા વિસ્તારોમાં રહે છે. પાઇલટના પરિણામોના આધારે તેને વધુ વિસ્તારોમાં વિસ્તારવાની યોજના છે.
સ્માર્ટફોનથી QR કોડ સ્કેન કરીને મળશે અનાજ
સ્માર્ટફોન ધરાવતા લાભાર્થીઓ CBDC વોલેટ એપ મારફતે ડિજિટલ ફૂડ કૂપનનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પાઇલટમાં પંજાબ નેશનલ બેંકની PNB Digital Rupee Appનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
લાભાર્થીના વોલેટમાં રેશન માટેનું હેતુ-નિર્ધારિત ડિજિટલ કૂપન જમા થયા બાદ તે વાજબી ભાવની દુકાને જઈ દુકાનદારનો QR કોડ સ્કેન કરી શકે છે. કૂપનની વિગતો અને લાભાર્થીની પાત્રતાની ચકાસણી થયા બાદ વ્યવહાર પૂર્ણ થાય છે અને અનાજ આપવામાં આવે છે. CBDC આધારિત વ્યવહારને કારણે લાભાર્થીને મળેલા કૂપન, તેના ઉપયોગ અને વિતરણનો ડિજિટલ રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ રહે છે.
કીપેડ ફોન ધરાવતા લાભાર્થીઓ માટે OTP વિકલ્પ
આ વ્યવસ્થા માત્ર સ્માર્ટફોન ધરાવતા નાગરિકો સુધી મર્યાદિત ન રહે તે માટે સામાન્ય ફીચર ફોન અથવા કીપેડ ફોન ધરાવતા લાભાર્થીઓ માટે OTP આધારિત વિકલ્પ પણ રાખવામાં આવ્યો છે.
લાભાર્થી રેશન દુકાન પર પોતાનો નોંધાયેલો મોબાઇલ નંબર આપે છે. ત્યારબાદ તેના મોબાઇલ પર વેરિફિકેશન કોડ અથવા OTP મોકલવામાં આવે છે. આ કોડની ચકાસણી થયા બાદ લાભાર્થીને તેના અધિકાર મુજબનું અનાજ આપવામાં આવે છે.
આ રીતે સ્માર્ટફોન ન ધરાવતા, ડિજિટલ એપનો ઉપયોગ ન કરી શકતા અથવા ગ્રામીણ વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને પણ પાઇલટમાં સામેલ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
શું બાયોમેટ્રિક પદ્ધતિ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે?
CBDC આધારિત પાઇલટનો હેતુ બાયોમેટ્રિક સમસ્યાઓ, નેટવર્ક ખામી અને વિતરણમાં વિલંબ ઘટાડવાનો છે. જોકે, આ પાઇલટ શરૂ થતાં સમગ્ર ગુજરાતમાં પરંપરાગત બાયોમેટ્રિક અથવા હાલની PDS પ્રક્રિયા તાત્કાલિક બંધ થઈ ગઈ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
હાલ ગુજરાતનું ઇલેક્ટ્રોનિક વાજબી ભાવ દુકાન નેટવર્ક અલગથી કાર્યરત છે અને CBDC ફૂડ કૂપન પાઇલટ પસંદગીના લાભાર્થીઓ માટે નવી વ્યવસ્થા તરીકે પરીક્ષણ હેઠળ છે. પાઇલટના પરિણામો, ટેક્નિકલ કાર્યક્ષમતા અને લાભાર્થીઓના અનુભવના આધારે તેના વ્યાપ અંગે આગળનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
વડીલો અને દિવ્યાંગ લાભાર્થીઓને થઈ શકે રાહત
વાજબી ભાવની દુકાનો પર કેટલીક વખત લાભાર્થીના અંગૂઠાની છાપ મેચ ન થવી, સર્વર ધીમું ચાલવું અથવા નેટવર્ક ઉપલબ્ધ ન હોવા જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં QR કોડ અને OTP જેવા વૈકલ્પિક ડિજિટલ માધ્યમો ઉપયોગી બની શકે છે.
ખાસ કરીને વડીલો, શારીરિક શ્રમ કરતા કામદારો અને બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણમાં મુશ્કેલી અનુભવતા લાભાર્થીઓ માટે OTP આધારિત પ્રક્રિયા રાહતરૂપ બની શકે છે. જોકે, વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક અસર પાઇલટ પૂર્ણ થયા બાદના સત્તાવાર મૂલ્યાંકનથી સ્પષ્ટ થશે.
સબસિડીના દુરુપયોગ પર અંકુશનો પ્રયાસ
પ્રોગ્રામેબલ CBDCનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે ડિજિટલ કૂપનનો ઉપયોગ માત્ર નિર્ધારિત હેતુ માટે જ થઈ શકે છે. રેશન માટે જારી થયેલા કૂપનથી માત્ર અધિકૃત દુકાન પરથી નિર્ધારિત ખાદ્ય સામગ્રી મેળવી શકાય છે.
આથી કૂપન અન્ય વસ્તુ માટે વાપરવા, રોકડમાં બદલવા અથવા બિનઅધિકૃત વ્યક્તિને ટ્રાન્સફર કરવાની શક્યતા ઓછી થાય છે. દરેક વ્યવહારનો ડિજિટલ ઓડિટ ટ્રેઇલ ઉપલબ્ધ હોવાથી વિભાગને વિતરણ, રિડીમ કરાયેલા કૂપન અને બાકી લાભની માહિતી મેળવવામાં સરળતા રહે છે.
લાભાર્થીને મળશે ડિજિટલ વ્યવહારનો પુરાવો
QR કોડ અથવા OTP મારફતે વ્યવહાર પૂર્ણ થયા બાદ તેનો ડિજિટલ રેકોર્ડ તૈયાર થાય છે. આથી લાભાર્થીને કેટલો જથ્થો મળ્યો, ક્યારે મળ્યો અને કઈ દુકાન પરથી મળ્યો તેની માહિતી ચકાસી શકાય છે.
ડિજિટલ રેકોર્ડથી ફરિયાદ અથવા વિવાદની સ્થિતિમાં વ્યવહારની તપાસ વધુ ઝડપથી થઈ શકે છે. પુરવઠા વિભાગ માટે પણ કઈ દુકાન પર કેટલો જથ્થો વિતરિત થયો અને કેટલા કૂપન રિડીમ થયા તેનું નિરીક્ષણ સરળ બને છે.
વચેટિયાઓ અને ગેરરીતિ ઘટાડવાનો હેતુ
CBDC ફૂડ કૂપન લાભાર્થીના ડિજિટલ વોલેટમાં સીધું જમા થતું હોવાથી તે હકદાર અને સરકાર વચ્ચે સીધી ડિજિટલ કડી બનાવે છે. આ મોડેલમાં કૂપનની હેરફેર, લાભનું અન્યત્ર ડાયવર્ઝન અથવા નકલી દાવા જેવી ગેરરીતિઓ ઘટાડવાનો હેતુ છે.
જોકે, કોઈપણ ડિજિટલ પ્રણાલી સંપૂર્ણપણે ગેરરીતિમુક્ત હોવાનો દાવો પાઇલટનું મૂલ્યાંકન થયા પહેલાં કરી શકાય નહીં. મોબાઇલ નંબર લિંકિંગ, ડિજિટલ સાક્ષરતા, ઉપકરણની ઉપલબ્ધતા, સાયબર સુરક્ષા અને ફરિયાદ નિવારણ જેવી બાબતો તેની સફળતા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
CBDC અને e-RUPI વચ્ચે શું તફાવત છે?
CBDC અથવા ઈ-રૂપિયો RBI દ્વારા જારી કરાયેલું સત્તાવાર ડિજિટલ ચલણ છે. બીજી તરફ e-RUPI એક હેતુ-નિર્ધારિત પ્રીપેડ ડિજિટલ વાઉચર વ્યવસ્થા છે.
બંનેનો ઉપયોગ નિર્ધારિત લાભ પહોંચાડવા માટે થઈ શકે છે, પરંતુ તેમની ટેક્નિકલ અને કાનૂની રચના અલગ છે. રેશન માટેનો ગુજરાત પાઇલટ RBIની CBDC ટેક્નોલોજી અને પ્રોગ્રામેબલ ડિજિટલ ફૂડ કૂપન પર આધારિત છે.
બ્લોકચેઈનનો દાવો સાવચેતીથી સમજવો જરૂરી
CBDCને ઘણી વખત બ્લોકચેઈન આધારિત ડિજિટલ કરન્સી તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. જોકે, RBIના CBDC પાઇલટની સંપૂર્ણ ટેક્નિકલ રચના અને દરેક ઉપયોગમાં લેવાતી ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર ટેક્નોલોજીની વિગત જાહેર રીતે એકસરખી રીતે ઉપલબ્ધ નથી.
તેથી આ વ્યવસ્થાને “આધુનિક સુરક્ષિત ડિજિટલ લેજર અને CBDC નેટવર્ક આધારિત” કહેવું વધુ સચોટ છે. માત્ર બ્લોકચેઈન શબ્દનો ઉપયોગ કરીને તેને ખાનગી ક્રિપ્ટોકરન્સી જેવી વ્યવસ્થા માનવી યોગ્ય નથી.
ગુજરાતના તમામ NFSA પરિવારો સુધી વિસ્તારવાની દિશામાં પ્રયાસ
અહેવાલો અનુસાર ગુજરાત સરકારે આ પાઇલટને સફળતા મળ્યા બાદ રાજ્યના લાખો NFSA પરિવારો સુધી વિસ્તારવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હતો. એપ્રિલ 2026 સુધી આશરે 15 હજાર લાભાર્થીઓ પાઇલટમાં નોંધાયા હોવાનું અને અંતે રાજ્યના આશરે 75 લાખ પાત્ર પરિવારો સુધી પહોંચવાની યોજના હોવાનું રોઇટર્સે રાજ્યના અધિકારીને ટાંકીને જણાવ્યું હતું.
પરંતુ સમગ્ર રાજ્યના તમામ લાભાર્થીઓ માટે સેવા પૂર્ણ રીતે અમલમાં આવી ગઈ છે કે નહીં તેની સત્તાવાર તાજી સ્થિતિ વિસ્તારવાર તપાસવી જરૂરી છે. લાભાર્થીઓએ પોતાના રેશન કાર્ડ, મોબાઇલ નંબર અને વિસ્તારની પાત્રતા અંગે ગુજરાત પુરવઠા વિભાગ અથવા સ્થાનિક વાજબી ભાવની દુકાન પાસેથી માહિતી મેળવવી જોઈએ.
ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને પારદર્શક સુશાસન તરફ પગલું
CBDC આધારિત ફૂડ કૂપન પાઇલટ ડિજિટલ ઇન્ડિયા, ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ડિલિવરી અને ટેક્નોલોજી આધારિત જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયોગ છે.
આ પ્રણાલી સફળ રહે તો રેશન વિતરણ ઉપરાંત ખાતર, કૃષિ સહાય, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને અન્ય હેતુ-નિર્ધારિત સરકારી સહાય માટે પણ પ્રોગ્રામેબલ ડિજિટલ કરન્સીના ઉપયોગનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે. પાઇલટની વાસ્તવિક સફળતા માત્ર ટેક્નોલોજી પર નહીં, પરંતુ લાભાર્થીઓ માટે તેની સરળતા, ડિજિટલ સમાવેશ, ફરિયાદ નિવારણ, ગોપનીયતા અને મજબૂત સાયબર સુરક્ષા પર આધારિત રહેશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
