ભારતે સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશનની બેંગલુરુ સ્થિત ગેસ ટર્બાઇન રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટે દેશનું પ્રથમ સ્વદેશી 350 કિલોગ્રામ થ્રસ્ટ-ક્લાસ એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિન સફળતાપૂર્વક વિકસાવ્યું છે.
આ એન્જિન ખાસ કરીને મિસાઇલ અને માનવરહિત હવાઈ પ્લેટફોર્મમાં ઉપયોગ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે આ પ્રકારની જટિલ જેટ એન્જિન ટેક્નોલોજી પર વિશ્વના ગણતરીના દેશોએ જ પ્રભુત્વ મેળવ્યું છે. ભારતની આ સફળતા સ્વદેશી એરોસ્પેસ પ્રોપલ્શન ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
GTREએ ડિઝાઇન કર્યું, આઝાદ એન્જિનિયરિંગે કર્યું ઉત્પાદન
આ સ્વદેશી એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિનની ડિઝાઇન અને ટેક્નોલોજી DRDOની Gas Turbine Research Establishment—GTRE દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે. GTRE સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે ગેસ ટર્બાઇન એન્જિન અને તેના સબ-સિસ્ટમના સંશોધન તથા વિકાસ સાથે સંકળાયેલી DRDOની અગ્રણી પ્રયોગશાળા છે.
એન્જિનના ઉત્પાદન અને એસેમ્બલી માટે હૈદરાબાદ સ્થિત ખાનગી કંપની આઝાદ એન્જિનિયરિંગને ઔદ્યોગિક ભાગીદાર તરીકે પસંદ કરવામાં આવી હતી. કંપનીએ તૈયાર કરેલું એન્જિન 22 જુલાઈ, 2026ના રોજ GTREને સોંપ્યું હતું. આ ભાગીદારી સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં DRDO અને ભારતીય ખાનગી ઉદ્યોગ વચ્ચેના વધતા સહયોગનું મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.
એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિન શું છે?
એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિન એવા પ્લેટફોર્મ માટે બનાવવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે એક જ મિશન માટે થવાનો હોય. ફાઇટર જેટના એન્જિનને વારંવાર ઉપયોગ અને લાંબા ઓપરેશનલ જીવન માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે, જ્યારે એક્સપેન્ડેબલ એન્જિનને મિસાઇલ અથવા અન્ય સિંગલ-મિશન પ્લેટફોર્મની જરૂરિયાત મુજબ નાનું, વિશ્વસનીય અને ખર્ચ-અસરકારક બનાવવામાં આવે છે.
મિસાઇલ અથવા ડ્રોન પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચે ત્યારે આ એન્જિન પણ પ્લેટફોર્મ સાથે જ ઉપયોગમાં આવી જાય છે. તેથી આવા એન્જિનમાં લાંબા સર્વિસ જીવન કરતાં જરૂરી થ્રસ્ટ, ઓછી કિંમત, સરળ ઉત્પાદન અને મિશન દરમિયાન વિશ્વસનીય કામગીરી પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે.
350 કિલોગ્રામ થ્રસ્ટનો શું અર્થ થાય છે?
એન્જિનનું 350 કિલોગ્રામ થ્રસ્ટ-ક્લાસ વર્ગીકરણ તેની આગળ ધકેલવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. આ ક્ષમતા તેને નાનાં અને મધ્યમ કદનાં ઝડપી માનવરહિત હવાઈ પ્લેટફોર્મ તેમજ ચોક્કસ પ્રકારની મિસાઇલ પ્રણાલીઓ માટે ઉપયોગી બનાવી શકે છે.
એન્જિનની અંતિમ રેન્જ, ઝડપ અને પેલોડ ક્ષમતા માત્ર થ્રસ્ટ પર આધારિત રહેતી નથી. તેમાં પ્લેટફોર્મનું કુલ વજન, એરોડાયનેમિક ડિઝાઇન, ઇંધણની ક્ષમતા, ફ્લાઇટ પ્રોફાઇલ અને અન્ય ટેક્નિકલ પરિબળો પણ નિર્ણાયક હોય છે.
ક્રૂઝ મિસાઇલ અને હાઈ-સ્પીડ UAVમાં થઈ શકે ઉપયોગ
આ પ્રકારના કોમ્પેક્ટ ટર્બોજેટ એન્જિનનો ઉપયોગ ભવિષ્યની ક્રૂઝ મિસાઇલ, હાઈ-સ્પીડ માનવરહિત હવાઈ વાહન અને અન્ય એક્સપેન્ડેબલ એરિયલ પ્લેટફોર્મમાં થઈ શકે છે. એન્જિન ઝડપી UAV અને ક્રૂઝ મિસાઇલની ઝડપ, રેન્જ અને પેલોડ ક્ષમતા વધારવાની સંભાવના ધરાવે છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં તેનો સંભવિત ઉપયોગ નીચેના પ્લેટફોર્મમાં થઈ શકે છે:
- લાંબા અંતરની ક્રૂઝ મિસાઇલ
- જેટ સંચાલિત માનવરહિત હવાઈ વાહન
- એક્સપેન્ડેબલ અથવા સિંગલ-મિશન ડ્રોન
- એર ડિફેન્સ પરીક્ષણ માટેનાં ટાર્ગેટ એરક્રાફ્ટ
- ઝડપી સર્વેલન્સ અને યુદ્ધ સહાયક પ્લેટફોર્મ
કયા ચોક્કસ ભારતીય હથિયાર અથવા UAVમાં આ એન્જિન લગાવવામાં આવશે તેની સત્તાવાર વિગત હજી જાહેર કરવામાં આવી નથી.
ટર્બોજેટ એન્જિનનું કાર્ય કેવી રીતે થાય છે?
ટર્બોજેટ એન્જિન બહારની હવાને ઇનટેક દ્વારા અંદર ખેંચે છે. ત્યારબાદ કોમ્પ્રેસર હવાને દબાણ હેઠળ કમ્બશન ચેમ્બરમાં મોકલે છે, જ્યાં તેમાં ઇંધણ ભેળવીને દહન કરવામાં આવે છે.
દહનથી ઉત્પન્ન થતાં ઊંચા તાપમાન અને દબાણવાળા વાયુઓ ટર્બાઇનમાંથી પસાર થાય છે. ટર્બાઇન કોમ્પ્રેસરને શક્તિ પૂરી પાડે છે અને અંતે નોઝલમાંથી ઊંચી ઝડપે બહાર નીકળતા વાયુઓ થ્રસ્ટ ઉત્પન્ન કરે છે. આ પ્રક્રિયા માટે કોમ્પ્રેસર, કમ્બશન ચેમ્બર, ટર્બાઇન અને નોઝલ વચ્ચે અત્યંત ચોક્કસ સંતુલન જરૂરી હોય છે.
જેટ એન્જિન બનાવવું શા માટે જટિલ છે?
ટર્બોજેટ એન્જિનનું ઉત્પાદન એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગના સૌથી મુશ્કેલ ક્ષેત્રોમાં ગણાય છે. એન્જિનના આંતરિક ભાગોએ એકસાથે ઊંચું તાપમાન, તીવ્ર દબાણ, અત્યંત ઝડપી પરિભ્રમણ અને સતત કંપનનો સામનો કરવો પડે છે.
આ માટે વિશેષ ધાતુઓ, હાઈ-ટેમ્પરેચર એલોય, ચોકસાઈભર્યું મશીનિંગ, એરોડાયનેમિક ડિઝાઇન અને અત્યંત કડક ગુણવત્તા નિયંત્રણ જરૂરી બને છે. નાના કદમાં જરૂરી શક્તિ અને વિશ્વસનીયતા મેળવવી વધુ પડકારજનક હોય છે. આ જ કારણે સંરક્ષણ મંત્રાલયે આ ટેક્નોલોજીને માત્ર ગણતરીના દેશો પાસે રહેલી અદ્યતન ક્ષમતા ગણાવી છે.
વિદેશી એન્જિન પરની નિર્ભરતા ઘટશે
સ્વદેશી એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિનની ઉપલબ્ધતાથી ભારતને ભવિષ્યનાં મિસાઇલ અને UAV કાર્યક્રમો માટે વિદેશી સપ્લાયરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
આયાતી ટેક્નોલોજીમાં નિકાસ નિયંત્રણ, સપ્લાય ચેઇનમાં વિલંબ, સ્પેર પાર્ટ્સની અછત અને કિંમતમાં વધારા જેવા જોખમો રહે છે. દેશમાં જ ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસવાથી ભારત પોતાની સુરક્ષા જરૂરિયાત અનુસાર એન્જિનમાં ફેરફાર કરી શકશે અને ઉત્પાદનની ગતિ પર વધુ નિયંત્રણ મેળવી શકશે.
મોટા પાયે ઉત્પાદનનો માર્ગ બનશે સરળ
આઝાદ એન્જિનિયરિંગ જેવી ભારતીય કંપની દ્વારા એન્જિનના ઉત્પાદન અને એસેમ્બલીથી દેશમાં જરૂરી મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવામાં મદદ મળશે.
ભવિષ્યમાં સફળ પરીક્ષણ, પ્રમાણન અને ઓર્ડર મળ્યા બાદ આવા એન્જિનનું મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન શરૂ કરી શકાય છે. સ્થાનિક ઉત્પાદનથી ખર્ચ ઘટાડવા, સપ્લાયનો સમય ઓછો કરવા અને ભારતીય સૂક્ષ્મ, લઘુ તથા મધ્યમ ઉદ્યોગોને સંરક્ષણ સપ્લાય ચેઇન સાથે જોડવામાં મદદ મળી શકે છે.
ફાઇટર જેટ એન્જિનથી સંપૂર્ણપણે અલગ
350 કિલોગ્રામ થ્રસ્ટનું આ એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિન ફાઇટર વિમાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મોટા અને ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય તેવા એન્જિન જેવું નથી.
ફાઇટર જેટનાં એન્જિનને ઘણી વધારે થ્રસ્ટ, હજારો કલાકની કામગીરી, વારંવાર ઉડાન, અલગ-અલગ ઊંચાઈ અને ઝડપે કાર્યક્ષમતા તથા જટિલ જાળવણીની જરૂર હોય છે. એક્સપેન્ડેબલ એન્જિન એક ચોક્કસ અને મર્યાદિત મિશન માટે વિકસાવવામાં આવે છે.
તેથી આ સિદ્ધિને સીધી રીતે ફાઇટર જેટ માટેનું સંપૂર્ણ સ્વદેશી એન્જિન તૈયાર થઈ ગયું હોવાનું માનવું યોગ્ય નહીં બને. જોકે, નાના ગેસ ટર્બાઇન એન્જિનના વિકાસ, ઉત્પાદન અને પરીક્ષણથી ભારતીય એરોસ્પેસ ઉદ્યોગનો ટેક્નિકલ અનુભવ ચોક્કસપણે વધશે.
કાવેરી એન્જિન કાર્યક્રમ સાથે સીધો સંબંધ નથી
ભારતનો કાવેરી એન્જિન કાર્યક્રમ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ અને અન્ય મોટા માનવરહિત કોમ્બેટ પ્લેટફોર્મ માટે વધુ શક્તિશાળી ગેસ ટર્બાઇન ટેક્નોલોજી સાથે સંબંધિત અલગ પ્રોજેક્ટ છે.
નવું 350 કિલોગ્રામ થ્રસ્ટ એન્જિન તેના કદ, ઉપયોગ, શક્તિ અને મિશન પ્રોફાઇલની દૃષ્ટિએ કાવેરીથી અલગ છે. તેથી આ સિદ્ધિને કાવેરી એન્જિનની સફળતા તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં. તેમ છતાં ગેસ ટર્બાઇન ટેક્નોલોજીમાં વધતી સ્થાનિક કુશળતા ભારતના વ્યાપક એરોસ્પેસ ઇકોસિસ્ટમને લાભ આપી શકે છે.
આત્મનિર્ભર ભારતને મળશે મોટું બળ
આ સફળતા સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવાના ભારતના પ્રયાસોને મહત્ત્વપૂર્ણ બળ આપે છે. એન્જિનની ડિઝાઇન DRDO દ્વારા અને ઉત્પાદન ભારતીય ખાનગી કંપની દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોવાથી દેશમાં વિકસતી ડિઝાઇનથી મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધીની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સામે આવી છે.
આ ટેક્નોલોજી ભારતને માત્ર તૈયાર સંરક્ષણ સાધનો ખરીદતા દેશમાંથી સ્વદેશી પ્રોપલ્શન સિસ્ટમની રચના અને ઉત્પાદન કરતા દેશ તરીકે આગળ વધવામાં મદદ કરશે.
આગળ પરીક્ષણ અને પ્લેટફોર્મ ઇન્ટિગ્રેશન પર નજર
એન્જિન તૈયાર થયા બાદ તેના વિવિધ ગ્રાઉન્ડ ટેસ્ટ, કામગીરીની ચકાસણી, વિશ્વસનીયતાનું મૂલ્યાંકન અને પસંદ કરાયેલા એરિયલ પ્લેટફોર્મ સાથે ઇન્ટિગ્રેશન મહત્ત્વપૂર્ણ તબક્કા રહેશે.
વાસ્તવિક મિસાઇલ અથવા UAVમાં ઉપયોગ પહેલાં ઇંધણ કાર્યક્ષમતા, થ્રસ્ટ, તાપમાન, કંપન, ઊંચાઈ પર કામગીરી અને મિશન દરમિયાન વિશ્વસનીયતાનું પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. અંતિમ પ્લેટફોર્મ અને ઉત્પાદન યોજના અંગે વધુ સત્તાવાર વિગતો આગામી સમયમાં સામે આવી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
