કપડવંજથી આશરે 17 કિલોમીટર દૂર, ત્રણ જિલ્લાઓના ત્રિભેટે અને વાત્રક નદીના રમણીય કિનારે આવેલું શ્રી ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ મંદિર ઐતિહાસિક, પૌરાણિક અને ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતું પ્રાચીન તીર્થસ્થાન છે. ગીચ વનરાજી, વાત્રક નદીનું મનોહર સૌંદર્ય અને શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ વચ્ચે આવેલું આ મંદિર વર્ષોથી લાખો શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ સ્થળને પ્રવાસન ધામ તરીકે પણ વિકસાવવામાં આવ્યું છે.
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવને સ્થાનિક લોકો પ્રેમથી ‘ઉંટડિયા મહાદેવ’ તરીકે પણ ઓળખે છે. મંદિર સાથે જાંબાલિ ઋષિની અનેક પૌરાણિક કથાઓ અને લોકવાયકાઓ જોડાયેલી છે. માન્યતા મુજબ જાંબાલિ ઋષિની ઉત્કંઠા અને ઘોર તપથી અહીં ભગવાન શિવ સ્વયં પ્રગટ થયા હતા, તેથી આ સ્થળનું નામ ‘ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ’ પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે.
ભૂગર્ભમાં આવેલું અનોખું શિવલિંગ
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવના શિવાલયની વિશેષતા એ છે કે અહીંનું શિવલિંગ સંપૂર્ણ રીતે દૃશ્યમાન નથી. શિવલિંગનો એક ભાગ ભૂગર્ભમાં આવેલો હોવાથી તે પાતાળમાં સ્થિત હોય તેવી અનુભૂતિ થાય છે. ભક્તો દ્વારા શિવલિંગ પર ચઢાવવામાં આવતું જળ અને દૂધ ક્યાં જાય છે તે અંગે પણ અનેક લોકવાયકાઓ પ્રચલિત છે.
સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર અહીં ચઢાવેલું જળ કાશીના મણિકર્ણિકા ઘાટ નજીક પ્રગટ થાય છે. આ માન્યતાને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમર્થન આપતું પ્રમાણ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ વર્ષોથી આ લોકકથા શ્રદ્ધાળુઓમાં પ્રચલિત છે.
જાંબાલિ ઋષિની ઉત્કંઠાથી પ્રગટ થયા મહાદેવ
પૌરાણિક કથા અનુસાર મહામુનિ જાંબાલિએ આ વિસ્તારમાં ઓમકારના જાપ સાથે ઘોર તપ કર્યું હતું. કહેવાય છે કે એક વખત કેટલાક ઋષિઓ તેમના અતિથિ બન્યા હતા. ભોજન સમયે ઋષિઓએ તાજું ઉગાડેલું ધાન્ય જ ગ્રહણ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
જાંબાલિ ઋષિએ પોતાની તપશક્તિથી જટા પછાડી ઝાંઝરી નદી પ્રગટ કરી અને તેના જળથી જમીન ભીની થતાં ધાન્ય ઉગ્યું હોવાનું લોકવાયકામાં જણાવાય છે. ત્યારબાદ ઋષિઓએ કાશી વિશ્વનાથના દર્શન કર્યા વિના ભોજન ન કરવાની વાત કરી.
આ સમયે જાંબાલિ ઋષિએ ધ્યાન ધરતાં ધરતીના પેટાળમાંથી ભગવાન શિવનું મસ્તક પ્રગટ થયું હોવાની માન્યતા છે. ઋષિની આ ઉત્કંઠાથી પ્રગટ થયેલા શિવલિંગને જ ત્યારથી ‘ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હોવાનું કહેવાય છે.
‘ઉંટડિયા મહાદેવ’ તરીકે પણ જાણીતા
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવના શિવલિંગનો દેખાવ ઊંટના પગના તળિયા જેવો હોવાનું સ્થાનિકોમાં માનવામાં આવે છે. આ કારણે ભગવાનને ‘ઉંટડિયા મહાદેવ’ના હુલામણા નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
અન્ય એક લોકમાન્યતા મુજબ ઉત્કંઠેશ્વરમાં ભગવાન શિવના મસ્તકનો ભાગ, કાશીમાં મધ્યભાગ અને નેપાળના પશુપતિનાથ ખાતે ચરણભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ચારધામ અને બાર જ્યોતિર્લિંગની યાત્રા બાદ ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવના દર્શન કરવામાં આવે તો યાત્રા પૂર્ણ થાય એવી પણ સ્થાનિક ધાર્મિક માન્યતા પ્રચલિત છે.
108 પગથિયાં ધરાવતું પ્રાચીન મંદિર
વાત્રક નદીના પટ તરફથી મંદિરમાં પહોંચવા માટે પથ્થરથી બનેલા આશરે 108 પગથિયાં આવેલાં છે. મંદિરનું શિખરબદ્ધ સ્થાપત્ય અને નદીકાંઠાનું કુદરતી વાતાવરણ શ્રદ્ધાળુઓ અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે.
શિવાલયના પ્રવેશદ્વારે ભૈરવજીની પ્રતિમા, તેની સામે ગણેશજી અને મંદિરની અંદર માતા પાર્વતી બિરાજમાન છે. મંદિર પરિસરમાં અન્ય ધાર્મિક સ્થળો અને આશ્રમો પણ આવેલાં છે.
વાત્રકની વચ્ચે દેવડુંગરી, જાંબાલિ ઋષિની સમાધિ હોવાની માન્યતા
વાત્રક નદીના મધ્ય ભાગમાં દેવડુંગરી નામે ઓળખાતું એક ધાર્મિક સ્થળ આવેલું છે. સ્થાનિક લોકો તેને જાંબાલિ ઋષિની સમાધિ તરીકે ઓળખે છે.
અહીં નાના બાળકોના લાંબા વાળ અથવા બાધા ઉતારવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. મંદિર પરિસર અને આસપાસ પ્રાણનાથ આશ્રમ, ત્રિલોકચંદ મહારાજની સમાધિ, વાનપ્રસ્થાશ્રમ સહિતના વિવિધ ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે.
શ્રાવણ માસ અને મહાશિવરાત્રીએ વિશેષ ભક્તિનો માહોલ
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ ખાતે શ્રાવણ માસ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં ભક્તો દર્શન અને અભિષેક માટે આવે છે. ખાસ કરીને શ્રાવણના સોમવારે અને મહાશિવરાત્રીએ અહીં વિશેષ ધાર્મિક કાર્યક્રમો અને મેળાનું આયોજન થાય છે.
સવારથી જ ‘હર હર મહાદેવ’ અને ‘જય ઉત્કંઠેશ્વર’ના નાદ સાથે સમગ્ર વિસ્તાર શિવમય બની જાય છે. ગુજરાતના વિવિધ જિલ્લાઓ ઉપરાંત બહારથી પણ શ્રદ્ધાળુઓ અહીં દર્શન માટે આવે છે.
પ્રકૃતિની ગોદમાં આધ્યાત્મિક શાંતિ
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ માત્ર ધાર્મિક તીર્થ જ નહીં, પરંતુ પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. વાત્રક નદી, કોતરો, વનરાજી અને શાંત વાતાવરણને કારણે અહીં આવતા મુલાકાતીઓને આધ્યાત્મિક શાંતિનો અનુભવ થાય છે.
સ્થાનિક માન્યતા મુજબ અહીંનું હવા-પાણી આરોગ્યપ્રદ હોવાથી ભૂતકાળમાં અનેક લોકો લાંબા સમય સુધી અહીં નિવાસ કરતા હતા. કપડવંજ વિસ્તારની અનેક જાણીતી વ્યક્તિઓએ પણ આ સ્થળે સમય વિતાવ્યો હોવાનું સ્થાનિક ઇતિહાસમાં નોંધાય છે.
ગુજરાતના જાણીતા કવિ રાજેન્દ્ર શાહને વાત્રકની કોતરો અને આ વિસ્તારના કુદરતી સૌંદર્ય વચ્ચે અનેક કાવ્યરચનાઓની પ્રેરણા મળી હોવાનું પણ કહેવાય છે.
કપડવંજ, દહેગામ અને અમદાવાદથી સરળ પહોંચ
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ મંદિર કપડવંજથી અંદાજે 17 કિમી, દહેગામથી આશરે 22 કિમી, અમદાવાદથી લગભગ 55 કિમી અને નડિયાદથી આશરે 60 કિમીના અંતરે આવેલું છે. સ્ટેટ હાઇવે નજીક આવેલું હોવાથી શ્રદ્ધાળુઓ અને પ્રવાસીઓ માટે અહીં પહોંચવું સરળ છે.
ત્રણ જિલ્લાઓના સંગમ સમાન વિસ્તારમાં આવેલું આ ધાર્મિક સ્થળ તેના પૌરાણિક ઇતિહાસ, કુદરતી સૌંદર્ય અને લોકઆસ્થાને કારણે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.
ટ્રસ્ટ દ્વારા મંદિરનો વહીવટ
ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ મંદિરનો વહીવટ ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ ટ્રસ્ટ દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવે છે. મંદિરની દૈનિક પૂજા, ધાર્મિક કાર્યક્રમો અને યાત્રાળુઓ માટેની વ્યવસ્થાઓ ટ્રસ્ટ અને સ્થાનિક સેવકોના સહયોગથી કરવામાં આવે છે.
વાઘજીપુર વિસ્તારના તપોધન બ્રાહ્મણો દ્વારા પણ વર્ષોથી મહાદેવની સેવા-પૂજા કરવામાં આવી રહી છે.
પૌરાણિક કથાઓ, જાંબાલિ ઋષિની તપોભૂમિ, વાત્રક નદીનું અદભુત કુદરતી સૌંદર્ય અને શ્રદ્ધાળુઓની અખૂટ આસ્થાના કારણે શ્રી ઉત્કંઠેશ્વર મહાદેવ મંદિર આજે પણ મધ્ય ગુજરાતના મહત્વપૂર્ણ શૈવ તીર્થસ્થાનોમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે.
રીપોર્ટર – સુરેશ પારેખ (ખેડા )
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
