ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ચાંદીપુરા વાયરસના વધી રહેલા કેસોને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ઉચ્ચસ્તરીય National Joint Outbreak Response Team—NJORT તૈનાત કરી છે. આ ટીમ બંને રાજ્ય સરકારોને રોગચાળાની તપાસ, દર્દીઓની સારવાર, લેબોરેટરી સંકલન, સર્વેલન્સ અને વાહક કીટકોના નિયંત્રણમાં મદદ કરશે.
કેન્દ્રના જણાવ્યા પ્રમાણે આ કાર્યવાહી માત્ર સારવાર સુધી મર્યાદિત નથી. વાયરસનો સ્ત્રોત, તેના ફેલાવાની પદ્ધતિ, પ્રભાવિત વિસ્તારો, સંભવિત પશુ-પર્યાવરણીય જોડાણ અને વાયરસમાં થતા જીનેટિક ફેરફારોને સમજવા માટે દેશની અનેક અગ્રણી સંશોધન સંસ્થાઓને અભ્યાસમાં જોડવામાં આવી છે.
NJORT ટીમમાં કયા નિષ્ણાતો સામેલ?
કેન્દ્ર દ્વારા મોકલાયેલી બહુવિષયક ટીમમાં National Centre for Disease Control—NCDC, Indian Council of Medical Research—ICMR અને Department of Animal Husbandry and Dairying—DAHDના નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ટીમ રાજ્યના આરોગ્ય અધિકારીઓ સાથે મળીને નીચેની કામગીરી કરશે:
- ચાંદીપુરા વાયરસના પ્રકોપની રોગચાળાકીય તપાસ
- દર્દીઓમાં જોવા મળતાં લક્ષણો અને રોગની ગંભીરતાનું મૂલ્યાંકન
- ક્લિનિકલ મેનેજમેન્ટ અને રેફરલ વ્યવસ્થાની સમીક્ષા
- નમૂનાના પરીક્ષણ માટે લેબોરેટરી સંકલન
- રેતીમાખી, મચ્છર અને અન્ય સંભવિત વાહકોનું સર્વેલન્સ
- અસરગ્રસ્ત ગામોમાં ઘર-ઘર સર્વે અને જનજાગૃતિ
- માનવ અને પશુઓના સંભવિત ચેપ અંગે સંયુક્ત તપાસ
કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું છે કે ટીમની તૈનાતી સાથે ગુજરાત અને રાજસ્થાનને વૈજ્ઞાનિક તથા મેદાની સ્તરે વધુ સહાય ઉપલબ્ધ થશે.
ગુજરાતમાં 184 શંકાસ્પદ કેસ નોંધાયા
ગુજરાતના આરોગ્ય મંત્રી પ્રફુલ્લ પાનશેરિયાએ જાહેર કરેલી માહિતી પ્રમાણે રાજ્યમાં અત્યાર સુધીમાં ચાંદીપુરા જેવા લક્ષણો ધરાવતા કુલ 184 શંકાસ્પદ કેસ નોંધાયા છે.
આ પૈકી 35 નમૂના ચાંદીપુરા વાયરસ માટે પોઝિટિવ આવ્યા છે, જ્યારે 11 નમૂનાના પરીક્ષણ પરિણામ હજુ બાકી છે. આરોગ્ય વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Acute Encephalitis Syndrome અથવા ચાંદીપુરા જેવા લક્ષણો ધરાવતો દરેક શંકાસ્પદ કેસ ચાંદીપુરા વાયરસનો જ હોય તે જરૂરી નથી.
લેબોરેટરી પરીક્ષણ બાદ જ દર્દીમાં ચાંદીપુરા વાયરસની પુષ્ટિ થઈ શકે છે.
ચાંદીપુરા વાયરસથી 22 બાળકોનાં મોત
રાજ્ય સરકારના 3 ઑગસ્ટ સુધીના આંકડા પ્રમાણે ગુજરાતમાં ચાંદીપુરા વાયરસના પોઝિટિવ કેસ સાથે જોડાયેલા 22 બાળકોનાં મોત નોંધાયા છે.
હાલ સાત પોઝિટિવ દર્દીઓ રાજ્યની વિવિધ હોસ્પિટલોમાં સારવાર હેઠળ હોવાનું જણાવાયું છે. સારવાર બાદ તબિયતમાં સુધારો થતાં છ પોઝિટિવ દર્દીઓને હોસ્પિટલમાંથી રજા આપવામાં આવી છે.
આ આંકડા સમય સાથે બદલાઈ શકે છે. નવા નમૂનાના પરિણામ, મૃત્યુના કારણની તબીબી સમીક્ષા અને દર્દીઓની સ્થિતિના આધારે આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા અપડેટ જાહેર કરવામાં આવશે.
પાંચ શહેરોની સિવિલ હોસ્પિટલોમાં સારવાર
ચાંદીપુરા વાયરસ અથવા ગંભીર મગજના તાવ જેવા લક્ષણો ધરાવતા બાળકોને ગાંધીનગર, હિંમતનગર, પાટણ, રાજકોટ અને ભાવનગર સહિતની સિવિલ હોસ્પિટલોમાં સારવાર આપવામાં આવી રહી છે.
રાજ્ય સરકારે બાળરોગ નિષ્ણાતો, ન્યુરોલોજિસ્ટ, ક્રિટિકલ કેર નિષ્ણાતો અને અન્ય સુપર-સ્પેશિયાલિસ્ટ ડૉક્ટરોને સારવાર વ્યવસ્થામાં જોડ્યા હોવાનું જણાવ્યું છે.
ચાંદીપુરા વાયરસનો ચેપ કેટલાક દર્દીઓમાં ખૂબ ઝડપથી Acute Encephalitis Syndromeમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. તેથી સમયસર હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવું અને સપોર્ટિવ સારવાર શરૂ કરવી અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
શું છે ચાંદીપુરા વાયરસ?
ચાંદીપુરા વાયરસ Rhabdoviridae પરિવારનો વાયરસ છે અને તે મુખ્યત્વે બાળકોમાં ગંભીર મગજના તાવ એટલે કે Acute Encephalitis Syndromeનું કારણ બની શકે છે.
આ વાયરસનું નામ મહારાષ્ટ્રના ચાંદીપુરા ગામ પરથી પડ્યું છે, જ્યાં વર્ષ 1965માં તેની પ્રથમ ઓળખ થઈ હતી. તે પશ્ચિમ, મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં છૂટાછવાયા કેસ અને પ્રકોપ સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે.
ચાંદીપુરા વાયરસના કેસ સામાન્ય રીતે ચોમાસાની ઋતુમાં વધારે નોંધાય છે. રેતીમાખી તેનો મુખ્ય વાહક માનવામાં આવે છે, જ્યારે મચ્છર અને અન્ય કીટકોની સંભવિત ભૂમિકા અંગે પણ સંશોધન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
બાળકોમાં ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે રોગ
ચાંદીપુરા વાયરસ ખાસ કરીને 15 વર્ષથી ઓછી વયનાં બાળકોને વધારે અસર કરે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં સામાન્ય તાવ જેવા લક્ષણોથી શરૂઆત થયા બાદ સ્થિતિ ખૂબ ઝડપથી બગડી શકે છે.
મુખ્ય લક્ષણોમાં નીચેની સ્થિતિનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
- અચાનક ઊંચો તાવ
- ઊલટી અને માથાનો દુખાવો
- વધુ પડતી ઊંઘ અથવા બેભાન થવું
- ચીડિયાપણું અથવા વર્તનમાં અચાનક ફેરફાર
- ખેંચ અથવા આંચકી આવવી
- શરીરમાં નબળાઈ
- ગૂંચવણ કે પ્રતિભાવ આપવામાં મુશ્કેલી
- ગંભીર સ્થિતિમાં કોમા
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના જણાવ્યા પ્રમાણે ગંભીર દર્દીઓમાં રોગ ઝડપથી આગળ વધી શકે છે. બાળકને તાવ સાથે ઊલટી, ખેંચ અથવા બેભાન થવા જેવા લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલ લઈ જવું જરૂરી છે.
પશુઓના લોહી અને દૂધના નમૂનાની તપાસ
વાયરસના કુદરતી સ્ત્રોત અને પશુઓ સાથેના સંભવિત સંબંધને સમજવા માટે પશુપાલન વિભાગ અને વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓએ બળદ, ગાય, ભેંસ અને બકરી જેવા પાલતુ પશુઓના લોહી તથા દૂધના આશરે 70 નમૂના એકત્ર કર્યા છે.
આ નમૂનાઓમાં વાયરસ અથવા તેના વિરોધી એન્ટિબોડીની હાજરી છે કે કેમ તેની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. જોકે પશુઓ વાયરસના મુખ્ય સ્ત્રોત છે અથવા તેમના દ્વારા સીધો માનવીમાં ચેપ ફેલાય છે તે હજી સ્થાપિત થયું નથી.
આ તપાસનો હેતુ વાયરસના જીવનચક્ર, સંભવિત રિઝર્વોયર અને વાહક કીટકો સાથેના તેના સંબંધને વધુ સારી રીતે સમજવાનો છે. કેન્દ્ર સરકારે આ પ્રક્રિયાને પોતાના ‘One Health’ અભિગમનો ભાગ ગણાવી છે.
અનેક રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સંશોધનમાં જોડાઈ
ચાંદીપુરા વાયરસના વર્તમાન પ્રકોપનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવા માટે દેશની અનેક અગ્રણી સંસ્થાઓ ગુજરાતના આરોગ્ય વિભાગ સાથે કામ કરી રહી છે.
તેમાં ICMR-National Institute of Epidemiology, ચેન્નઈ; ICMR-National Institute of Virology, પુણે; ICMRની પુડુચેરી અને હૈદરાબાદ સ્થિત સંશોધન સંસ્થાઓ તથા બેંગલુરુની ICAR-NIVEDI જેવી સંસ્થાઓના વૈજ્ઞાનિકોનો સમાવેશ થાય છે.
આ સંસ્થાઓ માનવ કેસ, લેબોરેટરી પરિણામ, કીટકોના નમૂના, પ્રાણીઓના નમૂના અને સમુદાય સ્તરના સર્વેનું સંયુક્ત વિશ્લેષણ કરશે.
GBRCમાં વાયરસનું Whole Genome Sequencing
ગાંધીનગરના Gujarat Biotechnology Research Centre—GBRC ખાતે વર્તમાન પ્રકોપમાં મળી રહેલા ચાંદીપુરા વાયરસનું Whole Genome Sequencing કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આ પ્રક્રિયા દ્વારા વાયરસના સમગ્ર જીનેટિક માળખાનો અભ્યાસ કરીને અગાઉ મળેલા ચાંદીપુરા વાયરસ સાથે તેની સરખામણી કરવામાં આવશે. તેનાથી વાયરસમાં કોઈ નોંધપાત્ર મ્યુટેશન થયું છે કે નહીં અને તે રોગની ગંભીરતા અથવા ફેલાવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે કે કેમ તેનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ મળશે.
અગાઉ 2024ના ગુજરાત પ્રકોપના નમૂનાના જીનોમિક અભ્યાસમાં અનેક જીનેટિક ફેરફાર નોંધાયા હતા. જોકે સામાન્ય મ્યુટેશન મળવું એટલે વાયરસ વધુ ખતરનાક અથવા વધુ ચેપી બન્યો છે તે જરૂરી નથી; તેના માટે વધુ પ્રયોગશાળાકીય અને રોગચાળાકીય પુરાવા જરૂરી હોય છે.
‘One Health’ મોડેલ હેઠળ સંકલિત કામગીરી
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર માનવ આરોગ્ય, પશુ આરોગ્ય અને પર્યાવરણીય પરિબળોને એકસાથે ધ્યાનમાં રાખીને ‘One Health’ મોડેલ હેઠળ તપાસ કરી રહી છે.
આ મોડેલમાં માનવીમાં નોંધાતા કેસ, પશુઓના નમૂના, રેતીમાખી અને મચ્છરની સંખ્યા, સ્થાનિક રહેઠાણની સ્થિતિ, વરસાદ, સ્વચ્છતા અને અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળોનું સંયુક્ત વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
તેના આધારે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કીટકનાશક દવાનો છંટકાવ, ઘરોની તપાસ, તિરાડો બંધ કરાવવી, કાચાં મકાનોમાં રેતીમાખી નિયંત્રણ અને શંકાસ્પદ દર્દીઓની વહેલી ઓળખ જેવા પગલાં લેવામાં આવશે.
ચાંદીપુરા વાયરસની કોઈ ચોક્કસ દવા કે રસી નથી
હાલ ચાંદીપુરા વાયરસ માટે કોઈ મંજૂર વિશિષ્ટ એન્ટિવાયરલ દવા અથવા લાઇસન્સપ્રાપ્ત રસી ઉપલબ્ધ નથી. દર્દીઓને લક્ષણો અને ગંભીરતા અનુસાર સપોર્ટિવ સારવાર આપવામાં આવે છે.
આ સારવારમાં તાવ નિયંત્રણ, ખેંચ રોકવાની દવા, પ્રવાહીનું સંતુલન, શ્વાસ સંબંધિત સહાય અને જરૂર પડે તો ICU અથવા વેન્ટિલેટરનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
ICMR હેઠળ ચાંદીપુરા વાયરસ માટે રસી અને સારવાર સંબંધિત સંશોધન પણ હાથ ધરાયું છે. જોકે કોઈ નવી રસી સફળ પરીક્ષણ અને નિયમનકારી મંજૂરી પહેલાં સામાન્ય ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ થઈ શકે નહીં.
રેતીમાખીથી બચવા શું કરવું?
આરોગ્ય વિભાગે નાગરિકોને ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને અર્ધગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સાવચેતી રાખવાની અપીલ કરી છે. રેતીમાખી સામાન્ય રીતે જમીન નજીક રહેતી હોવાથી નાના બાળકોના સૂવાના સ્થળ અને ઘરની નીચલી દિવાલોની સફાઈ અગત્યની છે.
ઘરની દીવાલ અને જમીનમાં રહેલી તિરાડો પૂરવી, આસપાસ કચરો અને ભેજ જમા ન થવા દેવો, કીટકનાશક છંટકાવમાં સહકાર આપવો અને બાળકોને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સંપૂર્ણ શરીર ઢંકાય તેવાં કપડાં પહેરાવવાં જોઈએ.
બાળકોને જમીન પર સુવડાવવાને બદલે પથારી અથવા ખાટલા પર સુવડાવવું અને મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો પણ ઉપયોગી બની શકે છે. તાવ કે ન્યુરોલોજિકલ લક્ષણો દેખાય તો ઘરેલુ સારવારમાં સમય ગુમાવ્યા વગર નજીકની સરકારી હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
અફવાઓથી દૂર રહેવા આરોગ્ય વિભાગની અપીલ
ગુજરાતના આરોગ્ય વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દરેક તાવ અથવા મગજના તાવનો કેસ ચાંદીપુરા વાયરસનો નથી. માત્ર અધિકૃત લેબોરેટરી પરીક્ષણ દ્વારા જ વાયરસની પુષ્ટિ થઈ શકે છે. નાગરિકોને સોશિયલ મીડિયા પર ફરતી અપ્રમાણિત દવા, ઘરેલુ ઉપચાર અને ચમત્કારિક રસીના દાવાઓથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
પ્રકોપ સંબંધિત માહિતી માટે કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલય, ગુજરાત આરોગ્ય વિભાગ, જિલ્લા વહીવટી તંત્ર અને સરકારી હોસ્પિટલોના સત્તાવાર માર્ગદર્શનને અનુસરવું જરૂરી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
