અમેરિકા અને ભારત વચ્ચે લાંબા સમયથી વિલંબિત રહેલ મિની ટ્રેડ ડીલ (Mini Trade Deal)ને લઈને હાલના સમયમાં ચર્ચાઓ ફરીથી તેજ થઈ છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અગાઉ અનેક વખત એવું કહ્યું છે કે ભારત સાથે વેપાર સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ કરાર ટૂંક સમયમાં થશે. જોકે, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના પૂર્વ ગવર્નર અને શિકાગો બૂથ બિઝનેસ સ્કૂલમાં ફાઇનાન્સના પ્રોફેસર રઘુરામ રાજને આ સંદર્ભમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી આપી છે. તેમણે કહ્યું છે કે ભારતે ખાસ કરીને કૃષિ ક્ષેત્રમાં મોટું સાવચેત પગલું લેવું જરૂરી છે, કારણ કે આ ક્ષેત્ર અત્યંત સંવેદનશીલ છે અને વિકસિત દેશો તેમાં અત્યંત મોટી સબસિડી આપી રહ્યા છે, જે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશના ખેડૂતો માટે ગંભીર પડકાર ઊભો કરી શકે છે.
રઘુરામ રાજને જણાવ્યું કે, આજે પણ ભારતનું અર્થતંત્ર 6થી 7 ટકાના દરે મજબૂત ગતિએ આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે વેપારની અનિશ્ચિતતા ભારત માટે જોખમ ભરી સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જો ખેડૂત હિતોની અવગણના કરીને કોઈપણ ઢીલું વેપાર કરાર કરવામાં આવે તો તેમાં ઘરઆંગણે ઊભા થતા ભાવો, દેશી ઉત્પાદન પર દબાણ અને સ્થાનિક ખેતીની આત્મનિર્ભરતા પર પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું થઈ શકે છે. અમેરિકાની તરફથી કૃષિ અને ડેરી ઉત્પાદનો પર ટેક્સ છૂટછાટની માગણી આવી રહી છે, પરંતુ ભારતે અત્યારસુધીમાં ડેરી ક્ષેત્રે કોઈપણ દેશને ઢીલ ન આપી હોય, એ આક્રમક વલણ જાળવી રાખવું જરૂરી હોવાનું રાજન મનાવે છે.
મહત્વપૂર્ણ છે કે, આ સપ્તાહના આરંભે ભારતની વાટાઘાટ કરનારી ટીમ દ્વિપક્ષીય વેપાર કરાર અંગે પાંચમા રાઉન્ડની ચર્ચા માટે વોશિંગ્ટન પહોંચી હતી. રઘુરામ રાજને એ પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું ભારતમાં વિકસિત દેશોના કૃષિ ક્ષેત્રે વધુ રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવી યોગ્ય રહેશે? આ સમયે જો આવા ઉઘાડા વેપાર કરાર થાશે તો દેશના નાના અને મધ્યમ સ્તરના ખેડૂતોએ બજારમાં ટકી રહેવું મુશ્કેલ બની શકે છે, કારણ કે અમેરિકામાં ખેડૂતોને સરકારી સહાયથી સસ્તું ઉત્પાદન અને નિકાસ કરવા અનુકૂળ માહોલ મળે છે, જે આપણાં ખેડૂતો માટે અસમાન સ્પર્ધા ઉભી કરશે.
આ સાથે રઘુરામ રાજને આ પણ જણાવ્યું કે ભારત માટે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં તક ઊભી થઈ શકે છે. જો અમેરિકાએ ચીન અને અન્ય એશિયાઈ દેશો સામે આકરા ટેરિફ અમલમાં મૂકે તો તેવા સંજોગોમાં ભારતના ઉત્પાદકો અને નિકાસકર્તાઓ માટે નવા વેપારના દરવાજા ખુલી શકે છે. જોકે, તેમણે એકવાર ફરીથી ભારપૂર્વક કહ્યું કે, ભારતે કોઈપણ પ્રકારના વેપાર કરાર કરતા પહેલાં દેશના કૃષિ ક્ષેત્રના હિતોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ અને સાવધાનીપૂર્વક આગળ વધવું જોઈએ. તેથી નક્કર આયોજન વિના કરાતા એવા કોઈપણ કરાર રાજકીય અને આર્થિક રીતે દેશ માટે નુકસાનદાયક બની શકે છે.
