મોરબી જિલ્લામાં હાઇ-ટેન્શન વીજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને ટાવર માટે ખેડૂતોની જમીનના ઉપયોગ સામે ચાલી રહેલા ઉગ્ર વિરોધ વચ્ચે ગુજરાત સરકારે વળતર નીતિમાં મોટો ફેરફાર જાહેર કર્યો છે.
શુક્રવાર, 3 જુલાઈ 2026ના રોજ રાજ્ય સરકારે જાહેરાત કરી કે વીજ ટ્રાન્સમિશન ટાવર અને લાઇનથી અસરગ્રસ્ત જમીનનું વળતર હવે માત્ર સરકારી જંત્રી એટલે કે સર્કલ રેટના આધારે નક્કી નહીં થાય. તેના બદલે જમીનની વાસ્તવિક બજાર કિંમત નક્કી કરવામાં આવશે અને ટાવર વિસ્તાર માટે ખેડૂતોને તે બજાર કિંમતના બમણા દરે વળતર ચૂકવવામાં આવશે.
આ જાહેરાત મોરબી જિલ્લાના જેતપર ગામમાં ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમયથી ચાલી રહેલા ખેડૂત આંદોલન વચ્ચે કરવામાં આવી છે. ખેડૂતો વીજ ટાવર અને હાઇ-ટેન્શન લાઇનના કારણે જમીનની ખેતીક્ષમતા, વેચાણ કિંમત અને ભવિષ્યના ઉપયોગ પર કાયમી અસર પડતી હોવાનો દાવો કરીને વધુ વળતરની માંગ કરી રહ્યા હતા.
જંત્રી નહીં, હવે બજાર કિંમત બનશે વળતરનો આધાર
નવી જાહેર કરાયેલી નીતિનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જમીનની કિંમત નક્કી કરવાની પદ્ધતિમાં છે.
અત્યાર સુધી ખેડૂતોનો મુખ્ય વાંધો એ હતો કે જંત્રીનો દર ઘણી વખત જમીનની વાસ્તવિક બજાર કિંમત કરતાં ઘણો ઓછો હોય છે. પરિણામે વીજ ટાવર અને લાઇનથી જમીન પર લાંબા ગાળાની અસર થવા છતાં વળતર પૂરતું મળતું નથી તેવી ખેડૂતોની ફરિયાદ હતી.
હવે સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે Market Rate Committee એટલે કે MRC જમીનની વાસ્તવિક બજાર કિંમત નક્કી કરશે. ટાવર માટે વપરાતી જમીનના વળતરની ગણતરી આ બજાર કિંમતના આધારે કરવામાં આવશે અને ખેડૂતોને તેના 200 ટકા એટલે કે બમણા દરે વળતર આપવામાં આવશે.
આ ફેરફાર અગાઉની જંત્રી આધારિત પદ્ધતિની સરખામણીમાં મોટો વધારો માનવામાં આવી રહ્યો છે.
ખેડૂતોની માંગ 400 ટકા, સરકારે જાહેર કર્યા 200 ટકા
આંદોલનકારી ખેડૂતોની મુખ્ય માંગ ટાવર વિસ્તાર માટે MRC દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી બજાર કિંમતના 400 ટકા વળતરની હતી.
ખેડૂતોનું કહેવું છે કે તેમની જમીનની માલિકી ભલે કાગળ પર તેમની પાસે રહે, પરંતુ મોટા ટ્રાન્સમિશન ટાવર અને હાઇ-ટેન્શન વીજ લાઇન ઉભી થયા બાદ જમીનનો ઉપયોગ, ખેતી, વિકાસ અને વેચાણ કિંમત પર કાયમી અસર પડે છે.
સરકારે ખેડૂતોની 400 ટકા વળતરની સંપૂર્ણ માંગ સ્વીકારી નથી. નવી જાહેરાત મુજબ ટાવર વિસ્તાર માટે બજાર કિંમતના 200 ટકા એટલે કે બમણા દરે વળતર મળશે. આથી સરકારનો નિર્ણય ખેડૂતો માટે અગાઉની નીતિની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર રાહત છે, પરંતુ તે તેમની મૂળ માંગથી હજુ અડધો છે.
GR નહીં આવે ત્યાં સુધી આંદોલન ચાલુ : ખેડૂતો
સરકારની જાહેરાત બાદ પણ ખેડૂતો તાત્કાલિક આંદોલન સમાપ્ત કરવા તૈયાર નથી.
આંદોલનકારી ખેડૂતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નવી વળતર નીતિના તમામ મુદ્દાઓને સત્તાવાર સરકારી ઠરાવ એટલે કે Government Resolution—GRમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી વિરોધ ચાલુ રહેશે.
ખેડૂતોની ચિંતા છે કે માત્ર મૌખિક અથવા જાહેર જાહેરાત પૂરતી નથી. તેઓ ઇચ્છે છે કે બજાર કિંમતના આધારે વળતર, MRCની રચના, એકસાથે ચુકવણી, RoWના અલગ દર અને જૂના ચાલુ પ્રોજેક્ટોને નવી નીતિનો લાભ—આ તમામ બાબતો સ્પષ્ટ રીતે GRમાં લખવામાં આવે.
4 જુલાઈ 2026 સુધી ઉપલબ્ધ જાહેર અહેવાલોમાં ખેડૂતો દ્વારા GRની રાહ જોવામાં આવી રહી હોવાનું જણાવાયું છે.
Market Rate Committee નક્કી કરશે જમીનની વાસ્તવિક કિંમત
ખેડૂતોની મહત્વપૂર્ણ માંગ સ્વીકારીને સરકારે Market Rate Committee—MRC બનાવવાની જાહેરાત કરી છે.
આ સમિતિનું કામ અસરગ્રસ્ત જમીનની વાસ્તવિક બજાર કિંમત નક્કી કરવાનું રહેશે. સરકારનું કહેવું છે કે આ વ્યવસ્થાથી જંત્રી અને વાસ્તવિક બજાર ભાવ વચ્ચેના તફાવતને લઈને થતા વિવાદો ઓછા થશે.
ઊર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ વિભાગના મુખ્ય સચિવ અશ્વિની કુમારના જણાવ્યા મુજબ, MRCના અધ્યક્ષ જિલ્લા કલેક્ટર રહેશે.
સમિતિમાં નીચેના પ્રતિનિધિઓ સામેલ રહેશે:
અસરગ્રસ્ત જમીન માલિકોના પ્રતિનિધિ, ખેડૂતો દ્વારા પસંદ કરાયેલ અધિકૃત માર્કેટ વેલ્યુઅર, ટ્રાન્સમિશન સર્વિસ પ્રોવાઇડરના પ્રતિનિધિ અને કંપની દ્વારા પસંદ કરાયેલ અધિકૃત વેલ્યુઅર.
ખેડૂત પ્રતિનિધિઓ અને તેમના દ્વારા પસંદ કરાયેલા વેલ્યુઅરને સમિતિમાં સ્થાન આપવાનો ઉદ્દેશ મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવવાનો હોવાનું સરકારે જણાવ્યું છે.
765 kV ટાવર માટે 625 નહીં, હવે 729 ચોરસ મીટરનું વળતર
નવી નીતિમાં ટાવર માટે વળતરપાત્ર જમીનના વિસ્તારની ગણતરીમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.
અગાઉ મુખ્યત્વે ટાવરના વાસ્તવિક પાયા હેઠળ આવતી જમીનના આધારે વળતર ગણવામાં આવતું હતું. હવે ટાવરના પાયાની ચારેય બાજુ વધારાની એક મીટર જમીનને પણ વળતરપાત્ર વિસ્તારમાં સામેલ કરવામાં આવશે.
કૃષિ મંત્રી અને રાજ્ય સરકારના પ્રવક્તા જીતુ વાઘાણીએ આપેલા ઉદાહરણ મુજબ, 765 kV ટ્રાન્સમિશન લાઇનમાં અગાઉ 625 ચોરસ મીટર વિસ્તાર માટે વળતર મળતું હતું. હવે આ વિસ્તાર વધારીને 729 ચોરસ મીટર કરવામાં આવશે.
આ નિર્ણયથી મોટા વીજ ટાવરથી સીધી રીતે અસરગ્રસ્ત જમીન માટે ખેડૂતોને અગાઉ કરતાં વધુ વળતર મળવાની શક્યતા છે.
વળતર હવે ત્રણ હપ્તામાં નહીં, એકસાથે મળશે
ખેડૂતોના વિરોધનું વધુ એક મહત્વપૂર્ણ કારણ વળતરની હપ્તાવાર ચુકવણી હતું. અગાઉની વ્યવસ્થા હેઠળ વળતર અલગ-અલગ તબક્કામાં ચૂકવાતું હતું—ટાવરના પાયાનું કામ, ટાવર ઉભું કરવાનું કામ અને લાઇન ખેંચવાની કામગીરી પ્રમાણે ચુકવણી વહેંચવામાં આવતી હતી.
તાજા અહેવાલ મુજબ અગાઉ 40 ટકા વળતર ફાઉન્ડેશનના કામ સમયે, 40 ટકા ટાવર ઉભો કરવામાં આવે ત્યારે અને બાકીના 20 ટકા લાઇન સ્ટ્રિંગિંગ પછી ચૂકવવાની વ્યવસ્થા હતી. હવે આ હપ્તાવાર પદ્ધતિ દૂર કરીને સમગ્ર વળતર કામ શરૂ થાય તે પહેલાં એક જ વખત એડવાન્સમાં ચૂકવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ ખેડૂતોની મુખ્ય માંગોમાંથી એક હતી.
Right of Way માટે પણ અલગ વળતર દર જાહેર
વીજ ટાવર ઉપરાંત હાઇ-ટેન્શન લાઇનની નીચે અને આસપાસ આવતા Right of Way એટલે કે RoW વિસ્તાર માટે પણ સરકારે અલગ વળતર દરની વ્યવસ્થા જાહેર કરી છે.
MRC દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી જમીનની બજાર કિંમતના આધારે:
ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં—30 ટકા
નગરપાલિકા વિસ્તારમાં—45 ટકા
મહાનગરપાલિકા વિસ્તારમાં—60 ટકા
વળતર ચૂકવવાની જોગવાઈ જાહેર કરવામાં આવી છે.
આ અલગ દરોનું કારણ ગ્રામ્ય, અર્ધશહેરી અને શહેરી વિસ્તારોમાં જમીનની કિંમત તથા વિકાસ ક્ષમતામાં રહેલો તફાવત હોવાનું જણાવાયું છે.
જૂની નીતિ હેઠળ વળતર નક્કી થયું હોય તો પણ મળી શકે નવી નીતિનો લાભ
સરકારની જાહેરાતનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ પહેલેથી ચાલી રહેલા પ્રોજેક્ટો સાથે જોડાયેલો છે.
રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું છે કે જે ખેડૂતોનું વળતર જૂની નીતિ અને જૂના દર પ્રમાણે નક્કી થઈ ચૂક્યું છે, પરંતુ તેમની જમીન પર સંબંધિત ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટનું કામ હજુ ચાલુ છે, તેમને પણ નવી સુધારેલી નીતિનો લાભ મળશે. આ જોગવાઈ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અનેક સ્થળોએ ટાવર અને લાઇનની કામગીરી અલગ-અલગ તબક્કામાં ચાલી રહી છે.
શું છે મોરબીના ખેડૂત આંદોલનનું મૂળ કારણ?
મોરબીના જેતપર ગામમાં ખેડૂતો છેલ્લા ત્રણ સપ્તાહથી વધુ સમયથી વિરોધ કરી રહ્યા છે. કેટલાક ખેડૂતો 17 જૂનથી ઉપવાસ આંદોલન પર બેઠા હોવાનું પણ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
મુખ્ય વિરોધ કચ્છના Khavda Renewable Energy Zoneમાંથી વીજળી બહાર લાવવા માટે બનાવવામાં આવી રહેલી હાઇ-વોલ્ટેજ ટ્રાન્સમિશન વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલો છે.
ખેડૂતોનો દાવો છે કે મોટા વીજ ટાવર અને હાઇ-ટેન્શન લાઇનથી જમીનની માલિકી ભલે તેમની પાસે રહે, પરંતુ જમીનની વ્યવહારિક કિંમત, ખેતીની શક્યતા અને ભવિષ્યમાં વેચાણ અથવા વિકાસની ક્ષમતા ગંભીર રીતે અસરગ્રસ્ત થાય છે.
અદાણી એનર્જી સોલ્યુશન્સ સાથે જોડાયેલો છે પ્રોજેક્ટ
આ વિવાદ Halvad Transmission Limitedના પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલો છે. Halvad Transmission Limited, Adani Energy Solutions Limited—AESLની Special Purpose Vehicle એટલે કે SPV છે.
પ્રોજેક્ટના સત્તાવાર નોટિસ મુજબ, મુખ્ય ટ્રાન્સમિશન એલિમેન્ટમાં KPS-2 (GIS)થી હળવદ સુધી 246 કિલોમીટર લાંબી 765 kV ડબલ સર્કિટ ટ્રાન્સમિશન લાઇનનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત હળવદ ખાતે 765 kV સ્વિચિંગ સ્ટેશન, KPS-2 ખાતે લાઇન બેઝ અને Lakadia-Ahmedabad 765 kV લાઇનનું હળવદ ખાતે LILO કનેક્શન પણ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
તથ્યાત્મક નોંધ: કેટલાક મીડિયા અહેવાલોમાં પ્રોજેક્ટને “756 kV DC line” લખવામાં આવ્યો છે, પરંતુ કંપનીના સત્તાવાર પ્રોજેક્ટ નોટિસમાં સ્પષ્ટ રીતે 765 kV D/c line લખવામાં આવ્યું છે.
કચ્છ-મોરબીના આશરે 400 ગામોની જમીન પર ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
મીડિયા અહેવાલો મુજબ, આ ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કચ્છ અને મોરબીના આશરે 400 ગામોની જમીન સાથે જોડાયેલું છે.
આ જ કારણે મોરબીમાં શરૂ થયેલો વળતરનો મુદ્દો માત્ર એક ગામ અથવા એક જિલ્લાના ખેડૂતો પૂરતો મર્યાદિત નથી. નવી નીતિ રાજ્યભરના વીજ ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટોથી અસરગ્રસ્ત ખેડૂતો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ખેડૂતોની છ મુખ્ય માંગણીઓ શું હતી?
આંદોલનકારી ખેડૂતોએ સરકાર સમક્ષ કુલ છ મુખ્ય માંગણીઓનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.
તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ માંગ MRC દ્વારા નક્કી કરાયેલી બજાર કિંમતના 400 ટકા વળતરની હતી. આ ઉપરાંત ટાવર માટે વાસ્તવિક અસરગ્રસ્ત વિસ્તારની યોગ્ય ગણતરી, Market Rate Committeeની રચના, RoW માટે ગ્રામ્ય-નગરપાલિકા-મહાનગરપાલિકા પ્રમાણે અલગ દર અને સમગ્ર વળતર એડવાન્સમાં એકસાથે ચૂકવવાની માંગનો સમાવેશ થતો હતો.
સરકારે MRC, બજાર ભાવ આધારિત મૂલ્યાંકન, બમણું વળતર, વધારાનો ટાવર વિસ્તાર, અલગ RoW દર અને એકસાથે ચુકવણી જેવા અનેક મુદ્દે ખેડૂતોને રાહત જાહેર કરી છે. જોકે, 400 ટકા વળતરની મુખ્ય માંગ હજુ પૂર્ણપણે સ્વીકારાઈ નથી.
અન્ય રાજ્યોની નીતિનો અભ્યાસ કર્યા બાદ નિર્ણય: જીતુ વાઘાણી
રાજ્ય સરકારના પ્રવક્તા અને કૃષિ મંત્રી જીતુ વાઘાણીએ જણાવ્યું કે ખેડૂતો અને વિવિધ ખેડૂત સંગઠનો તરફથી મળેલી રજૂઆતો બાદ અન્ય રાજ્યોની વળતર નીતિઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે મુખ્યમંત્રીના સ્તરે ચર્ચા કર્યા બાદ ખેડૂતોને યોગ્ય અને બજાર આધારિત વળતર મળે તે દિશામાં નીતિમાં મોટો ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય લેવાયો. સરકાર આ નિર્ણયને ખેડૂતોના હિતમાં ઐતિહાસિક સુધારો ગણાવી રહી છે.
ખેડૂતો માટે નિર્ણય કેટલો મોટો?
નવી જાહેરાત ખેડૂતો માટે ચાર સ્તરે મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રથમ, જંત્રીના બદલે વાસ્તવિક બજાર કિંમત વળતરનો આધાર બનશે.
બીજું, ટાવર વિસ્તાર માટે બજાર કિંમતના 200 ટકા વળતરની જાહેરાત થઈ છે.
ત્રીજું, ખેડૂતોને મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયામાં MRC મારફતે પ્રતિનિધિત્વ મળશે.
ચોથું, વળતર ત્રણ હપ્તામાં નહીં પરંતુ એક જ વખત એડવાન્સમાં ચૂકવવામાં આવશે.
આ તમામ ફેરફારો અગાઉની નીતિની સરખામણીમાં મોટો બદલાવ દર્શાવે છે.
છતાં ખેડૂતો કેમ નથી સમેટી રહ્યા આંદોલન?
સરકારની જાહેરાત બાદ પણ ખેડૂતોની બે મુખ્ય ચિંતાઓ યથાવત છે. પહેલી ચિંતા એ છે કે તેમણે 400 ટકા વળતર માંગ્યું હતું, જ્યારે સરકારે 200 ટકા જાહેર કર્યું છે. બીજી અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચિંતા GRની છે.
ખેડૂતો ઇચ્છે છે કે સરકારની તમામ જાહેરાતોને સત્તાવાર, સ્પષ્ટ અને કાયદેસર રીતે અમલ કરી શકાય તેવા Government Resolutionમાં સામેલ કરવામાં આવે. જ્યાં સુધી આવો GR જાહેર નહીં થાય, ત્યાં સુધી તેઓ આંદોલન ચાલુ રાખવાની વાત કરી રહ્યા છે.
હવે નજર સરકારના સત્તાવાર GR પર
મોરબીના ખેડૂત આંદોલન બાદ જાહેર થયેલો નિર્ણય ગુજરાતની વીજ ટ્રાન્સમિશન વળતર નીતિમાં મોટો ફેરફાર સાબિત થઈ શકે છે.
બજાર કિંમત આધારિત મૂલ્યાંકન, 200 ટકા ટાવર વળતર, અલગ RoW દર, Market Rate Committee, વધારાનો ટાવર વિસ્તાર અને એકસાથે ચુકવણી—આ તમામ મુદ્દા ખેડૂતો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ આંદોલનની આગળની દિશા હવે સરકારના સત્તાવાર GR પર નિર્ભર રહેશે.
જો જાહેર કરાયેલા તમામ લાભો સ્પષ્ટ શરતો સાથે GRમાં સામેલ થાય છે, તો મોરબીના લાંબા ખેડૂત વિરોધના ઉકેલનો રસ્તો ખૂલી શકે છે. જો ખેડૂતોની બાકી માંગણીઓ અથવા અમલની શરતો અંગે મતભેદ યથાવત રહે, તો આંદોલન આગળ પણ ચાલુ રહી શકે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
