દિલ્હીના લાલ કિલ્લો, જે UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટમાં સ્થાન ધરાવે છે, હાલમાં ગંભીર પડકારનો સામનો કરી રહ્યો છે. તેની ખ્યાતનામ લાલ દિવાલો હવે કાળી પડતી જતી નજરે આવે છે. 15 સપ્ટેમ્બર, 2025 ના રોજ પ્રકાશિત એક તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં સ્પષ્ટ થયું છે કે મુખ્ય કારણ દિલ્હીની ઝેરી હવા છે. આ અભ્યાસ ‘કેરેક્ટરાઈઝેશન ઓફ રેડ સેન્ડસ્ટોન એન્ડ બ્લેક ક્રસ્ટ ટુ એનાલાઈઝ એર પોલ્યુશન ઈમ્પેક્ટ્સ ઓન અ કલ્ચરલ હેરિટેજ બિલ્ડિંગઃ રેડ ફોર્ટ, દિલ્હી, ઈન્ડિયા’ શીર્ષક હેઠળ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં દર્શાવાયું છે કે પ્રદૂષણના કારણે લાલ કિલ્લો કાળા થવા લાગ્યો છે, જે તેના માળખાકીય અને સાંસ્કૃતિક સૌંદર્ય માટે ગંભીર જોખમ છે.
લાલ કિલ્લો 1639માં શાહજહાં દ્વારા બાંધવામાં આવ્યો હતો અને 1648માં તેની બાંધકામ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ હતી. તેનું નામ લાલ વિંધ્ય રેતીના પથ્થર પરથી પડ્યું છે, જે તેની વિશાળ દિવાલો અને મહેલો માટે જાણીતી છે. કિલ્લો લગભગ 1 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે અને તેને 2.4 કિલોમીટર લાંબી દિવાલો ઘેરી રાખી છે. 2007માં યુનેસ્કોએ આ સ્મારકને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ જાહેર કર્યું. પરંતુ આજે, કિલ્લાની દિવાલો પર કાળી પડો (બ્લેક ક્રસ્ટ) બને છે, જે કિલ્લાની લાલ રંગની સ્વચ્છતા અને માળખાકીય અખંડિતતા બંનેને જોખમમાં મૂકે છે. આ કાળા પડાના સ્તર વિસ્તાર અનુસાર જુદા છે: આશ્રય વિસ્તારોમાં લગભગ 0.05 મીમી અને ટ્રાફિક વિસ્તારોમાં 0.5 મીમી સુધી જાડા. 2018માં, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)એ 2 મીટર જેટલો કાળો સ્તર દૂર કર્યો હતો, પરંતુ પ્રદૂષણની સતત પ્રવૃત્તિએ આ સમસ્યાને વધારે ગંભીર બનાવી દીધું છે.
ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ અને ઇટાલીના વિદેશ મંત્રાલયના સહયોગથી થયેલા અભ્યાસમાં IIT રૂરકી, IIT કાનપુર, ફોસ્કરી યુનિવર્સિટી (વેનેસ) અને ASIના વૈજ્ઞાનિકો જોડાયેલા હતા. સંશોધકોએ લાલ રેતીના પથ્થર અને કાળા પડના નમૂના કિલ્લાના વિવિધ ભાગોથી, જેમ કે ઝફર મહેલ, એકત્ર કર્યા હતા અને પ્રયોગશાળામાં વિશ્લેષણ કર્યું. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે, PM2.5, PM10 અને NO2નું સ્તર દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય ધોરણની તુલનામાં 2.5 ગણું વધારે છે. આ પ્રદૂષણ કિલ્લાની દિવાલો પર કાળા પોપડા (બ્લેક ક્રસ્ટ) ઉત્પન્ન કરે છે.
અભ્યાસમાં ખાસ ધ્યાન આપીને જોવા મળ્યું છે કે કાળા પડામાં ભારે ધાતુઓનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઊંચું છે, જેમાં ટાઇટેનિયમ, નિકલ, તાંબુ, જસત, બેરિયમ અને સીસું સમાવિષ્ટ છે. આ ધાતુઓ મુખ્યત્વે રોડ ટ્રાફિક, ફેક્ટરી ઉત્સર્જન અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓથી પેદા થાય છે. કિલ્લાની સપાટી પર આ ધાતુઓ ઓક્સીડેશન કરીને મજબૂત કાળો સ્તર બનાવે છે, જે પથ્થરને નબળું કરી દઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સીસું અને તાંબુના ઓક્સાઇડસ કાળી ચમક ઉત્પન્ન કરે છે અને લાલ પથ્થરની મૂળ રંગીનતા ધબકી જાય છે.
દિલ્હી વિશ્વના સૌથી પ્રદૂષિત શહેરોમાંનું એક છે. શિયાળામાં ધુમ્મસ અને ઠંડીના કારણે PM સ્તર સામાન્ય કરતાં લગભગ 10 ગણું વધી જાય છે. ખાસ કરીને ચાંદની ચોક અને જૂના દિલ્હી જેવા ટ્રાફિક ભરેલા વિસ્તારોમાં, વાહન વ્યવહાર અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે. અભ્યાસમાં CPCB ડેટાને વિશ્લેષિત કરવામાં આવ્યું, જે દર્શાવે છે કે 2021–2023 દરમિયાન NO2 અને PM સ્તર સતત ધોરણથી ઉપર રહ્યા, જે કાળા પોપડાના મુખ્ય કારણ તરીકે ઓળખાયા છે.
લાલ કિલ્લાની દિવાલો મુખ્યત્વે સિલિકા (ક્વાર્ટ્ઝ) અને આયર્ન ઓક્સાઇડથી બનેલી લાલ રેતીના પથ્થરથી બનેલી છે, જે તેના લાલ રંગ માટે જાણીતી છે. પરંતુ હાલના ક્યારેક જોખમી સ્તરના પ્રદૂષણના કારણે આ પથ્થરો ધાતુના કાળા પડોથી ઢંકાઈ રહ્યા છે. આ પ્રદૂષણ લાલ કિલ્લાના સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક મૂલ્યને હેરાન કરી રહ્યું છે, અને વૈજ્ઞાનિકો આ પરિસ્થિતિને ટાળવા માટે તરત જ રક્ષણાત્મક પગલાં લેવા પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.
આ અભ્યાસ લાલ કિલ્લાના સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ દિશાનિર્દેશ આપે છે અને શહેરોમાં વધતા પ્રદૂષણના સામર્થ્યને દર્શાવે છે, જે માત્ર આ ઐતિહાસિક સ્મારક માટે જ નહિ, પરંતુ સમગ્ર સાંસ્કૃતિક વારસાને સુરક્ષિત રાખવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
