દેશમાં આગામી વસ્તી ગણતરી બાદ સીમાંકનની પ્રક્રિયા આગળ વધે અને નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ-2023નો અમલ કરવામાં આવે, તો ગુજરાતના રાજકીય નકશામાં મોટો અને ઐતિહાસિક ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. રાજ્યમાં લોકસભા અને વિધાનસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધવાની સાથે અનેક મતવિસ્તારોની ભૌગોલિક સીમાઓ બદલાઈ શકે છે.
સંભવિત સીમાંકનને લઈને વિવિધ સ્તરે પ્રાથમિક વહીવટી તૈયારીઓ શરૂ થઈ હોવાની ચર્ચા છે. જોકે, ગુજરાતમાં કેટલી બેઠકો વધશે, કયા વિસ્તારોમાંથી નવા મતવિસ્તારો બનાવવામાં આવશે અને કઈ બેઠક મહિલા અથવા અનામત શ્રેણીમાં જશે તે અંગે હજી સુધી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
રાજકીય નિષ્ણાતોના મતે, સીમાંકન અને મહિલા અનામતનો સંયુક્ત અમલ ગુજરાતના રાજકારણમાં 1975 પછીના સૌથી મોટા માળખાકીય ફેરફારો પૈકીનો એક બની શકે છે.
ગુજરાતમાં લોકસભાની બેઠકો 26થી વધીને 39 કે 40 થઈ શકે
હાલ ગુજરાતમાં લોકસભાની કુલ 26 બેઠકો છે. વસ્તી અને મતદારોની સંખ્યાના આધારે તૈયાર કરવામાં આવતા વિવિધ સંભવિત અંદાજ મુજબ, આગામી સીમાંકન બાદ રાજ્યની લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધીને 39 અથવા 40 સુધી પહોંચી શકે છે.
તે જ રીતે ગુજરાત વિધાનસભાની હાલની 182 બેઠકોમાં અંદાજે 91 બેઠકોનો વધારો થઈ શકે છે. આ અંદાજ પ્રમાણે રાજ્યમાં વિધાનસભાની કુલ બેઠકો વધીને 273 સુધી પહોંચી શકે છે.
જોકે, આ આંકડા માત્ર સંભવિત રાજકીય અને વસ્તી આધારિત ગણતરીઓ છે. અંતિમ બેઠકોની સંખ્યા સંસદના નિર્ણય, વસ્તી ગણતરીના સત્તાવાર આંકડા અને સીમાંકન પંચની ભલામણો બાદ જ નક્કી થશે.
સીમાંકનની જરૂર શા માટે પડી શકે?
વર્ષ 2024ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ગુજરાતમાં 4.99 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા મતદારો હતા. રાજ્યના અનેક લોકસભા મતવિસ્તારોમાં મતદારોની સંખ્યા 20 લાખને પાર પહોંચી ચૂકી છે. અમદાવાદ, ગાંધીનગર, સુરત, નવસારી અને રાજકોટ જેવા શહેરી તથા ઝડપથી વિકસતા વિસ્તારોમાં મતદારોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
ભવિષ્યમાં એક લોકસભા બેઠક માટે 12થી 15 લાખ મતદારોનું નવું સરેરાશ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવે તો ગુજરાતમાં નવા મતવિસ્તારોની રચના કરવાની જરૂર પડી શકે છે. વસ્તી વૃદ્ધિ, શહેરીકરણ અને સ્થળાંતરને કારણે હાલના મતવિસ્તારો વચ્ચે મતદારોની સંખ્યામાં મોટો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે.
નવા સીમાંકન દરમિયાન નીચેના મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી શકે છે:
- દરેક બેઠકમાં વસ્તી અને મતદારોનું સંતુલન
- જિલ્લાઓ અને તાલુકાઓની ભૌગોલિક સાતત્યતા
- શહેરી અને ગ્રામ્ય વસ્તીનો વધારો
- અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટેની અનામત
- મહિલા અનામતના અમલ માટે બેઠકનું રોટેશન
અમદાવાદ જિલ્લામાં 29 વિધાનસભા બેઠકો થવાનો અંદાજ
સંભવિત જિલ્લાવાર ગણતરી અનુસાર અમદાવાદ જિલ્લામાં સૌથી મોટો વધારો જોવા મળી શકે છે. હાલ અમદાવાદ જિલ્લામાં 21 વિધાનસભા બેઠકો છે, જે વધીને લગભગ 29 થઈ શકે છે.
ઝડપથી વધતી વસ્તી ધરાવતા સુરત જિલ્લામાં હાલની 16 બેઠકો વધીને 18 થવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહ્યો છે. અન્ય જિલ્લાઓ માટેની સંભવિત ગણતરી આ પ્રમાણે છે:
- અમદાવાદ: 29 બેઠકો
- સુરત: 18 બેઠકો
- વડોદરા: 10 બેઠકો
- બનાસકાંઠા: 8 બેઠકો
- રાજકોટ: 8 બેઠકો
- મહેસાણા: 7 બેઠકો
- આણંદ: 7 બેઠકો
- ભાવનગર: 7 બેઠકો
- કચ્છ: 6 બેઠકો
- ખેડા: 6 બેઠકો
- દાહોદ: 6 બેઠકો
- ગાંધીનગર: 5 બેઠકો
- પંચમહાલ: 5 બેઠકો
- ભરૂચ: 5 બેઠકો
- વલસાડ: 5 બેઠકો
- અમરેલી: 5 બેઠકો
- સુરેન્દ્રનગર: 5 બેઠકો
આ જિલ્લાવાર આંકડાઓને પણ સત્તાવાર ગણતરી માનવી યોગ્ય નહીં ગણાય. અંતિમ ચિત્ર નવી વસ્તી ગણતરી અને સીમાંકન પંચની પ્રક્રિયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
અમદાવાદને ત્રીજી લોકસભા બેઠક મળી શકે
અમદાવાદમાં હાલ અમદાવાદ પૂર્વ અને અમદાવાદ પશ્ચિમ એમ બે લોકસભા બેઠકો છે. બંને મતવિસ્તારોમાં મળીને 37 લાખથી વધુ મતદારો હોવાનું ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો આગામી સીમાંકનમાં અમદાવાદ માટે ત્રીજી લોકસભા બેઠક રચવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
નવી બેઠકની રચના થાય તો અમદાવાદ શહેરના પશ્ચિમ વિસ્તાર, પૂર્વ વિસ્તાર અને ઝડપથી વિકસતા બાહ્ય શહેરી વિસ્તારોને અલગ મતવિસ્તારમાં વહેંચવામાં આવી શકે છે.
અમદાવાદની આસપાસ આવેલા સાણંદ, દસ્ક્રોઈ, બાવળા અને અન્ય વિસ્તારોની ભૌગોલિક સ્થિતિમાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે.
ગાંધીનગર બેઠકનું ભૌગોલિક વિભાજન શક્ય
ગાંધીનગર લોકસભા મતવિસ્તારમાં 21 લાખથી વધુ મતદારો નોંધાયેલા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. વસ્તીનું સંતુલન જાળવવા માટે ગાંધીનગર, કલોલ, દહેગામ અને આસપાસના વિસ્તારોનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવી શકે છે.
ગાંધીનગર જિલ્લો અને ઉત્તર અમદાવાદના કેટલાક વિસ્તારોને જોડીને નવી લોકસભા બેઠક બનાવવાની સંભાવના પણ રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચાઈ રહી છે.
સુરત, નવસારી અને વલસાડમાં નવી બેઠકોની શક્યતા
દક્ષિણ ગુજરાતના સુરત, નવસારી અને વલસાડ જિલ્લામાં છેલ્લા બે દાયકામાં વસ્તી અને શહેરીકરણમાં મોટો વધારો થયો છે. ખાસ કરીને સુરત શહેરમાં ઉદ્યોગો અને રોજગારના કારણે અન્ય રાજ્યો તથા ગુજરાતના વિવિધ જિલ્લાઓમાંથી મોટા પ્રમાણમાં સ્થળાંતર થયું છે.
આ પરિસ્થિતિને કારણે સુરત શહેર અને સુરત ગ્રામ્ય વિસ્તારને વધુ લોકસભા તથા વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં વહેંચવામાં આવી શકે છે. નવસારી અને વલસાડ લોકસભા બેઠકોના કેટલાક વિધાનસભા વિસ્તારોની અદલાબદલી થવાની શક્યતા પણ નકારી શકાય નહીં.
રાજકોટ શહેર અને ગ્રામ્ય વિસ્તાર અલગ થઈ શકે
રાજકોટ લોકસભા બેઠકમાં મતદારોની સંખ્યા 21 લાખથી વધુ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આગામી સીમાંકનમાં રાજકોટ શહેર અને રાજકોટ ગ્રામ્ય વિસ્તારોને અલગ કરીને નવી લોકસભા બેઠક રચવામાં આવી શકે છે.
રાજકોટ શહેરનો વિસ્તાર સતત વધી રહ્યો હોવાથી આસપાસની નગરપાલિકા, તાલુકા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોને જોડીને અલગ મતવિસ્તાર બનાવવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.
ઉત્તર અને મધ્ય ગુજરાતમાં પણ બદલાશે સમીકરણ
ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા અને સાબરકાંઠા તથા મધ્ય અને પૂર્વ ગુજરાતના પંચમહાલ, દાહોદ અને મહીસાગર જેવા વિસ્તારોમાં પણ વસ્તીના પ્રમાણમાં નવા મતવિસ્તારો રચાઈ શકે છે.
આદિવાસી અને અનુસૂચિત જાતિની વસ્તીના આધારે કેટલીક બેઠકોની અનામત સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. હાલની કેટલીક સામાન્ય બેઠકો અનામત બની શકે છે, જ્યારે કેટલીક અનામત બેઠકોનું રોટેશન પણ થઈ શકે છે.
નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમથી 33 ટકા બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત
સપ્ટેમ્બર 2023માં સંસદે નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ પસાર કર્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં 33 ટકા બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે.
કાયદાનો વાસ્તવિક અમલ નવી વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓ પ્રકાશિત થયા બાદ થનારા સીમાંકન સાથે જોડાયેલો છે. એટલે કે સીમાંકનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ કઈ બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રહેશે તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર સામે આવશે.
જો ગુજરાત વિધાનસભાની બેઠકો વધીને 273 થાય તો 33 ટકાના હિસાબે અંદાજે 91 જેટલી બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત થઈ શકે છે. હાલની 182 બેઠકોના આધારે આ સંખ્યા લગભગ 60 જેટલી થાય છે. અંતિમ સંખ્યા કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને સત્તાવાર સીમાંકન પર આધારિત રહેશે.
દિગ્ગજ નેતાઓની બેઠકો પણ મહિલા અનામત બની શકે
મહિલા અનામત રોટેશન પદ્ધતિથી લાગુ કરવામાં આવે તો ભાજપ, કોંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી સહિત તમામ પક્ષોના અનેક દિગ્ગજ નેતાઓની પરંપરાગત બેઠકો મહિલા અનામત શ્રેણીમાં જઈ શકે છે.
તેના કારણે પક્ષોને નવા ઉમેદવારો તૈયાર કરવા પડશે. નેતાઓને નજીકના અન્ય મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડવાની ફરજ પડી શકે છે. કેટલીક બેઠકોની સીમાઓ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જવાથી વર્ષોથી ચાલતા સ્થાનિક રાજકીય સમીકરણો પણ તૂટી શકે છે.
જ્ઞાતિ આધારિત રાજકીય સમીકરણોમાં મોટો ફેરફાર
ગુજરાતના રાજકારણમાં પાટીદાર, ઓબીસી, આદિવાસી, દલિત, ક્ષત્રિય અને લઘુમતી મતદારોનું પ્રાદેશિક મહત્ત્વ રહ્યું છે. સીમાંકન બાદ ગામો, વોર્ડ અને તાલુકાઓની બેઠકોમાં અદલાબદલી થશે તો મતવિસ્તારોની સામાજિક રચના બદલાઈ શકે છે.
મહિલા અનામત સાથે સીમાંકન લાગુ થવાથી રાજકીય પક્ષોએ માત્ર જ્ઞાતિ નહીં, પરંતુ મહિલા નેતૃત્વ, સ્થાનિક સ્વીકાર્યતા અને નવા ભૌગોલિક સમીકરણોને ધ્યાનમાં રાખીને ઉમેદવારો પસંદ કરવા પડશે.
સત્તાધારી ભાજપને ફાયદો થશે?
ગુજરાતમાં લાંબા સમયથી સત્તામાં રહેલા ભાજપ પાસે રાજ્યવ્યાપી સંગઠન, મહિલા મોરચો અને સ્થાનિક સ્તરે કાર્યકરોનું વિશાળ નેટવર્ક છે. આ કારણે નવી બેઠકો અને મહિલા અનામતના અમલ માટે ઉમેદવારો તૈયાર કરવામાં ભાજપને સંગઠનાત્મક લાભ મળી શકે છે.
જોકે, વધુ બેઠકો બનવાથી કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી જેવા વિરોધ પક્ષો માટે પણ નવા રાજકીય વિસ્તારો ઊભા થઈ શકે છે. અંતિમ ફાયદો કયા પક્ષને થશે તે નવી બેઠકોની ભૌગોલિક રચના, અનામતનું રોટેશન અને સ્થાનિક ઉમેદવારોની પસંદગી પર નિર્ભર રહેશે.
ગુજરાતના રાજકારણ માટે ઐતિહાસિક પરિવર્તન
સીમાંકન અને મહિલા અનામતનો અમલ એકસાથે થાય તો ગુજરાતમાં માત્ર બેઠકોની સંખ્યા જ નહીં વધે, પરંતુ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વનું સમગ્ર માળખું બદલાઈ શકે છે.
નવા મતવિસ્તારો, બદલાયેલી ભૌગોલિક સીમાઓ, મહિલા ઉમેદવારોની વધતી સંખ્યા અને નવી સામાજિક રચના આગામી દાયકાઓ માટે ગુજરાતના રાજકારણની દિશા નક્કી કરી શકે છે.
હાલ લોકસભાની 39થી 40 અને વિધાનસભાની 273 બેઠકો થવાની ચર્ચા સંભવિત અંદાજો પર આધારિત છે. સત્તાવાર વસ્તી ગણતરી, કેન્દ્ર સરકારનો નિર્ણય અને સીમાંકન પંચની અંતિમ ભલામણ બાદ જ ગુજરાતના નવા રાજકીય નકશાનું વાસ્તવિક ચિત્ર સામે આવશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક કરો, શેર કરો અને સબસ્ક્રાઈબ કરો
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
