ગુજરાતમાં આજના સમયમાં આદિવાસી સમુદાયે આધુનિક શહેરી જીવનશૈલીની અસર અનુભવવી શરૂ કરી છે, જેના પરિણેામરૂપે આદિવાસીઓ, જેઓ પરંપરાગત રીતે કુદરતી જીવનશૈલીના પ્રતિનિધિ માનાતા હતા, હવે લાઈફસ્ટાઈલ રોગોથી પણ અછુતા નથી રહ્યા. ગુજરાત સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં શરૂ કરાયેલા જીનોમ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત રાજ્યના 17 જિલ્લાઓમાંથી 2000 આદિવાસી નાગરિકોના જીનોમ ડેટાનો અભ્યાસ કરીને એક વિશિષ્ટ જીનોમ લેબ બનાવવામાં આવી રહી છે, જેના માધ્યમથી તેમના શારીરિક સ્તરે પેદા થતા જીવનશૈલી સંબંધિત રોગોનું વિશ્લેષણ અને નિવારણ શક્ય બની રહેશે.
આદિવાસી વિસ્તારોમાં હવે પરિવહનનાં સાધનો, મોબાઈલ ફોન, ઈન્ટરનેટની સરળ ઉપલબ્ધિ અને શહેર સાથે વધતા સંપર્કના કારણે પરંપરાગત ભોજનશૈલીમાં બદલાવ આવી રહ્યો છે. છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં જુવાર, બાજરી, નાચણી (રાગી) જેવા પરંપરાગત અને પૌષ્ટિક અનાજોનું પ્રમાણ ઘટતું જઈ રહ્યું છે અને તેની જગ્યાએ નૂડલ્સ, ચાઈનીઝ ખોરાક, પાણીપુરી, સમોસા જેવા તળેલા અને ઝડપી ખોરાકનું જોરદાર પ્રવેશ થઇ રહ્યો છે. આ ખોરાક કેવો છે તેની જાણકારી વિના નાની ઉંમરના બાળકો અને કિશોરો પણ આ નવો ખોરાક પસંદ કરવા લાગ્યા છે. પરિણામે, ગામડાના શાંત માર્ગો પર હવે શહેરની જેમ ચાઈનીઝના ખુમચા અને મેગીની લાઈનો જોવા મળે છે.
ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં 2019માં જ્યાં જીવનશૈલી સંબંધિત રોગોનો પ્રાદુર્ભાવ ફક્ત 5 ટકા જેટલો હતો, ત્યાં 2025 સુધીમાં આ પ્રમાણ ત્રણગણથી વધુ વધી 15 ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે. રાજ્યના આદિવાસી વિસ્તારોમાં વસતા વયસ્કો પૈકીનું મોટું પ્રમાણ હવે મેદસ્વિતા, સ્થૂળતા અને ડાયાબિટીસ જેવી બિમારીઓથી પીડાઈ રહ્યું છે. ભારતમાં કરાયેલા એક રાષ્ટ્રીય સ્તરના સર્વેમાં 28 લાખથી વધુ લોકોના હેલ્થ ડેટા વિશ્લેષિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાંથી પણ સ્પષ્ટ થયો કે હવે આ સમાજ પણ “લાઈફસ્ટાઈલ ડિસોર્ડર્સ”થી અવગત થઈ રહ્યો છે.
આ મામલે એક નિવૃત તલાટીએ જણાવ્યું કે, “અમે તો બિલકુલ સાદુ જીવન જીવીયે છીએ, અમારા ભોજનમાં અગાઉ મકાઈના ડોડા, રોટલા, દાળ-ભાત અને મજબૂત દૂધ હોય, ત્યારે આજે એ બધાની જગ્યાએ ઇન્સ્ટન્ટ મેગી, બોટલનું પાણું અને તળેલા ખોરાકે લીધી છે.” એ ઉમેરે છે કે હવે શહેરના પ્રવાસીઓ માટે નથી, પણ આદિવાસી પરિવારના બાળકો પણ સવારે મોર્નિંગ સ્કૂલમાં નાસ્તામાં મેગી માંગે છે.
આ સંજોગોમાં જીનોમ અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે જે જીન્સના આધારે આદિવાસી સમુદાયના આરોગ્ય પર પડતી અસરોને ઓળખી યોગ્ય હેલ્થ પોલિસી બનાવવામાં સરકારને સહાયરૂપ થશે. જો આ માહિતીનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે થાય તો આદિવાસી વિસ્તારોમાં ફરીથી પરંપરાગત ભોજન, ચાલશૈલી અને જીવનપદ્ધતિને પુનઃપ્રસ્તાવિત કરી શકાય અને આરોગ્ય માટે જોખમરૂપ બનેલી આધુનિક ખોરાકશૈલીને નિયંત્રિત કરી શકાય. આમ, શહેરીકરણ અને વિકાસ વચ્ચે હવે વ્યાખ્યા બદલાઈ રહી છે – અને જો સાવચેત ન રહીએ તો જંગલોમાં વસતા કુદરતી જીવનશૈલી ધરાવનારા લોકો પણ નકલશીલ લાઈફસ્ટાઈલના શિકાર બની જશે.
