મેટાના સહ-સ્થાપક અને CEO માર્ક ઝકરબર્ગે કંપનીના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર બાળ જાતીય શોષણ સંબંધિત સામગ્રી એટલે કે Child Sexual Abuse Material—CSAM, ડીપફેક કન્ટેન્ટ અને કેટલીક ઓપરેશનલ ભૂલો અંગે ભારત સરકાર સમક્ષ અફસોસ વ્યક્ત કરીને માફી માગી હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
આ માફી એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે ફેસબુક પરથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો એક વીડિયો અસ્થાયી રીતે હટાવવાના મામલે સંસદીય સમિતિએ મેટા સામે કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. જોકે CSAM અને ડીપફેક અંગેનું માફીનામું તથા PM મોદીના વીડિયો સંબંધિત સંસદીય કાર્યવાહી બે અલગ પરંતુ પરસ્પર જોડાયેલા મુદ્દાઓ છે.
PM મોદીના વીડિયો હટાવવાથી શરૂ થયો વિવાદ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પરીક્ષા અને યુવાનો સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર શેર કરેલો વીડિયો ફેસબુક દ્વારા થોડા કલાકો માટે ભારતમાં ઉપલબ્ધ ન રાખવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યવાહી સામે સંસદીય સ્થાયી સમિતિના સભ્યોએ ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
સમિતિના અધ્યક્ષ અને ભાજપ સાંસદ નિશિકાંત દુબેએ જણાવ્યું હતું કે દેશના વડાપ્રધાનના વીડિયોને હટાવવો માત્ર ટેક્નિકલ ભૂલ તરીકે નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં. સમિતિએ મેટા પાસેથી વીડિયો કેમ હટાવવામાં આવ્યો, નિર્ણય કોણે લીધો અને તેના માટે કયા અધિકારી જવાબદાર હતા તેની વિગત માગી હતી.
મેટાએ ‘અલ્ગોરિધમિક ભૂલ’ હોવાનું જણાવ્યું
સંસદીય સમિતિ સમક્ષ હાજર થયેલા મેટાના અધિકારીઓએ વડાપ્રધાન મોદીનો વીડિયો હટાવવાની ઘટના માટે માફી માગી હતી અને તેને અલ્ગોરિધમિક અથવા ટેક્નિકલ ભૂલ ગણાવી હતી.
અહેવાલો અનુસાર મેટાના પ્રતિનિધિઓએ સમિતિને ખાતરી આપી હતી કે કંપની પોતાની સિસ્ટમ અને અલ્ગોરિધમની સમીક્ષા કરશે, જેથી ભવિષ્યમાં આવી ઘટના ફરી ન બને. જોકે સમિતિએ મેટાના સ્થાનિક અધિકારીઓની માફીને પૂરતી ન ગણાવી અને ઝકરબર્ગ પાસેથી વ્યક્તિગત માફીની માંગ કરી હતી.
Mark Zuckerberg sent his apologies for the CSAM (Child Sexual Abuse Material) content, deepfake content and errors in operating the platform.
It was made clear to them that they are not covered under Intermediary definition. They select who receives the content. Safe harbour… https://t.co/kfIcMNdclk pic.twitter.com/CrwfQrsN1V
— ANI (@ANI) August 5, 2026
સંસદીય સમિતિએ આપ્યો ત્રણ દિવસનો અલ્ટીમેટમ
નિશિકાંત દુબેની અધ્યક્ષતાવાળી સંસદીય સમિતિએ મેટાના CEO માર્ક ઝકરબર્ગને ત્રણ દિવસની અંદર બિનશરતી માફી માગવા જણાવ્યું હતું.
સમિતિએ એવી પણ માંગ કરી હતી કે માત્ર માફી પૂરતી નહીં ગણાય અને વીડિયો હટાવવાના નિર્ણય માટે જવાબદાર અધિકારીઓની ઓળખ કરીને તેમની સામે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવે. સમિતિના મતે પ્લેટફોર્મની જવાબદારી નક્કી કર્યા વગર ઘટનાને સામાન્ય ટેક્નિકલ ભૂલ કહીને બંધ કરી શકાય નહીં.
CSAM કન્ટેન્ટ અંગે મેટાએ વ્યક્ત કર્યો અફસોસ
મેટાના પ્લેટફોર્મ પર બાળ જાતીય દુર્વ્યવહાર સંબંધિત સામગ્રી જોવા મળવાના મુદ્દે ભારત સરકારે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. CSAM કન્ટેન્ટનું નિર્માણ, સંગ્રહ, પ્રસાર અને તેને ઍક્સેસ કરાવવું ગંભીર કાયદાકીય અને સામાજિક અપરાધ છે.
અહેવાલો મુજબ ઝકરબર્ગે આ પ્રકારની સામગ્રીના પ્રસારને રોકવામાં આવેલી ખામીઓ અને કંપનીની ઓપરેશનલ ભૂલો અંગે અફસોસ વ્યક્ત કર્યો છે. મેટાએ સુરક્ષા વ્યવસ્થા, કન્ટેન્ટ ઓળખ અને મોડરેશન પ્રક્રિયામાં સુધારો કરવાનો વિશ્વાસ આપ્યો હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
ડીપફેક કન્ટેન્ટ મેટા માટે મોટો પડકાર
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા બનાવવામાં આવતા ડીપફેક વીડિયો અને ફોટા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ માટે મોટો પડકાર બની રહ્યા છે. ડીપફેક કન્ટેન્ટનો ઉપયોગ ખોટી માહિતી, છેતરપિંડી, રાજકીય પ્રચાર અને વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે થઈ શકે છે.
ભારત સરકારે મેટાને AIથી તૈયાર થતા ભ્રામક કન્ટેન્ટની ઓળખ, લેબલિંગ અને તેને ઝડપથી દૂર કરવાની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરવા કહ્યું છે. ખાસ કરીને જાહેર જીવનના નેતાઓ, બાળકો અને મહિલાઓને નિશાન બનાવતા ડીપફેક અંગે સરકાર કડક નિયમોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહી છે.
કન્ટેન્ટને પૈસા આપીને પ્રમોટ કરવાના દાવાની તપાસ
કેટલાક મીડિયા અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચોક્કસ પ્રકારના હાનિકારક અથવા વિવાદાસ્પદ કન્ટેન્ટને પ્રમોટ કરવા માટે નોંધપાત્ર રકમ ચૂકવવામાં આવી હતી.
આ દાવો ગંભીર છે, પરંતુ મેટા અથવા ભારત સરકાર દ્વારા તેની સંપૂર્ણ ટેક્નિકલ વિગતો અને ચોક્કસ આંકડા જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. તેથી આ મુદ્દાને અંતિમ રીતે સાબિત હકીકત નહીં, પરંતુ તપાસ અને પૂછપરછ હેઠળના દાવા તરીકે જોવો જરૂરી છે.
કંપનીના જાહેરાત મોડેલ, અલ્ગોરિધમ અને રિકમેન્ડેશન સિસ્ટમ કયા કન્ટેન્ટને વધારે લોકો સુધી પહોંચાડે છે તે મુદ્દે પણ સરકાર અને સંસદીય સમિતિએ જવાબદારી નક્કી કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે.
શું મેટા માત્ર તટસ્થ મધ્યસ્થી છે?
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સામાન્ય રીતે દલીલ કરે છે કે તેઓ વપરાશકર્તાઓ દ્વારા અપલોડ કરવામાં આવતા કન્ટેન્ટ માટે માત્ર ટેક્નિકલ મધ્યસ્થી તરીકે કાર્ય કરે છે.
પરંતુ મેટાના અલ્ગોરિધમ વપરાશકર્તાને કઈ પોસ્ટ, રીલ, જાહેરાત અથવા વીડિયો બતાવવો તેનો નિર્ણય કરે છે. આ કારણે સરકાર અને કાયદાકીય નિષ્ણાતો વચ્ચે ચર્ચા ચાલી રહી છે કે પ્લેટફોર્મને માત્ર તટસ્થ માધ્યમ ગણાવી શકાય કે તે કન્ટેન્ટના વિતરણમાં સક્રિય સંપાદકીય અથવા અલ્ગોરિધમિક ભૂમિકા ભજવે છે.
આ પ્રશ્ન મેટાની કાનૂની જવાબદારી અને સેફ હાર્બર સુરક્ષા બંને માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
શું છે ‘સેફ હાર્બર’ સુરક્ષા?
ભારતના Information Technology Actની કલમ 79 હેઠળ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ અને અન્ય ઇન્ટરમીડિયરીને ચોક્કસ શરતો સાથે વપરાશકર્તાઓ દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવેલા કન્ટેન્ટ માટે કાનૂની જવાબદારીથી મર્યાદિત સુરક્ષા મળે છે. આ વ્યવસ્થાને સામાન્ય રીતે સેફ હાર્બર કહેવામાં આવે છે.
આ સુરક્ષા સંપૂર્ણ અથવા અમર્યાદિત નથી. પ્લેટફોર્મે કાયદાકીય નોટિસ, કોર્ટના આદેશ, ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ અને સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલા ડ્યૂ ડિલિજન્સના નિયમોનું પાલન કરવું પડે છે.
સંસદીય સમિતિએ ચેતવણી આપી હતી કે મેટા જરૂરી જવાબદારી અને કાનૂની નિયમોનું પાલન નહીં કરે તો તેની સેફ હાર્બર સુરક્ષા અંગે કાર્યવાહી કરવાની ભલામણ થઈ શકે છે. જોકે આ સુરક્ષા કોઈ એક સાંસદ અથવા સમિતિના નિવેદનથી આપમેળે રદ થતી નથી; તેના માટે લાગુ કાયદા હેઠળ સરકાર અથવા અદાલતી પ્રક્રિયા જરૂરી રહેશે.
સેફ હાર્બર દૂર થાય તો શું અસર થશે?
જો કોઈ પ્લેટફોર્મ ચોક્કસ કેસમાં સેફ હાર્બરની સુરક્ષા ગુમાવે તો તેના અધિકારીઓ અથવા કંપની સામે ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ સંબંધિત સીધી નાગરિક અથવા ફોજદારી કાર્યવાહીનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.
તેનો અર્થ એ નહીં કે પ્લેટફોર્મને તરત ભારતમાં પ્રતિબંધિત કરી દેવામાં આવશે. પરંતુ ફરિયાદ, FIR, તપાસ અને ન્યાયિક કાર્યવાહી દરમિયાન કંપનીને માત્ર “અમે મધ્યસ્થી છીએ” એવો બચાવ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
આ કારણે મેટા માટે ભારતના IT નિયમો, કન્ટેન્ટ મોડરેશન અને ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થાનું પાલન અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
મેટાની ગ્લોબલ ટીમને ચર્ચા માટે બોલાવવામાં આવી
ભારત સરકારે મેટાની વૈશ્વિક ટીમને 5 અને 6 ઑગસ્ટના રોજ ચર્ચા માટે બોલાવી હતી. બેઠકમાં PM મોદીના વીડિયોનો મુદ્દો, CSAM, AIથી બનેલા કન્ટેન્ટ, વેરિફાઇડ એકાઉન્ટ પર થતી કાર્યવાહી અને મેટાની કન્ટેન્ટ મોડરેશન વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા થવાની હતી. સરકારે ખાસ કરીને એ જાણવા માંગ્યું હતું કે મહત્વપૂર્ણ અને વેરિફાઇડ એકાઉન્ટ સામે પગલાં લેતાં પહેલાં મેટા કઈ માનવીય તથા ટેક્નિકલ ચકાસણી કરે છે.
માફી બાદ પણ જવાબદારીનો પ્રશ્ન યથાવત્
ઝકરબર્ગ તરફથી અફસોસ અને માફી વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા બાદ પણ મેટાની જવાબદારી અંગેના પ્રશ્નો પૂર્ણ થયા નથી.
સંસદીય સમિતિએ વીડિયો હટાવવાની ઘટનામાં જવાબદાર અધિકારીઓની ઓળખ, અલ્ગોરિધમિક ભૂલની ટેક્નિકલ સમજૂતી અને ભવિષ્યમાં આવી ભૂલ રોકવા માટે લેવામાં આવનારા પગલાં અંગે વિગતવાર જવાબ માગ્યો છે.
CSAM અને ડીપફેક જેવા મુદ્દાઓમાં પણ માત્ર કન્ટેન્ટ દૂર કરવું પૂરતું નથી. આવા કન્ટેન્ટને કેવી રીતે શોધવામાં આવે છે, કેટલા સમયમાં દૂર થાય છે અને તે ફરીથી અપલોડ ન થાય તે માટે કઈ વ્યવસ્થા છે તે અંગે મેટાએ પારદર્શિતા દર્શાવવી પડશે.
ભારતમાં મેટા માટે મોટું બજાર અને મોટી જવાબદારી
ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને વોટ્સએપ સહિત મેટાના પ્લેટફોર્મનો ભારતમાં વિશાળ વપરાશકર્તા આધાર છે. આ કારણે કંપનીની કન્ટેન્ટ નીતિનો સીધો પ્રભાવ રાજકીય ચર્ચા, નાગરિક સુરક્ષા, બાળકોની સલામતી અને સામાજિક વાતાવરણ પર પડે છે.
ભારત સરકારનું વલણ છે કે મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ માત્ર પોતાના આંતરિક નિયમોનો આધાર લઈને દેશના કાયદા અને જવાબદારીથી બચી શકે નહીં. બીજી તરફ પ્લેટફોર્મને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર છે.
આગળ શું થઈ શકે?
સંસદીય સમિતિ મેટાના લેખિત જવાબ, ઝકરબર્ગના માફીનામા અને કંપની દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી સુધારાત્મક કાર્યવાહીની સમીક્ષા કરી શકે છે.
સમિતિ સંતોષકારક જવાબ ન મળે તો સરકારને વધુ કડક નિયમન, જવાબદાર અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી અથવા સેફ હાર્બર સંબંધિત કાનૂની પગલાંની ભલામણ કરી શકે છે.
આ ઘટનાથી ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની જવાબદારી, અલ્ગોરિધમિક પારદર્શિતા અને AI આધારિત કન્ટેન્ટના નિયમન અંગેની ચર્ચા વધુ તેજ બનવાની શક્યતા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
