બાંગ્લાદેશ તેની વાયુસેનાના આધુનિકીકરણ માટે ચીન પાસેથી 20 J-10CE મલ્ટીરોલ ફાઈટર જેટ ખરીદવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. તાજેતરમાં તૈયાર થયેલા ડ્રાફ્ટ કરાર મુજબ સમગ્ર પેકેજની કિંમત લગભગ 2.302 અબજ અમેરિકી ડૉલર એટલે કે બાંગ્લાદેશી ચલણમાં આશરે Tk 28,314 કરોડ રાખવામાં આવી છે. સોદો સરકાર-થી-સરકાર વ્યવસ્થા હેઠળ ચીનની સરકારી સંરક્ષણ કંપની CATIC સાથે થવાની ધારણા છે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે તેની ચુકવણી એકસાથે નહીં પરંતુ નાણાકીય વર્ષ 2035-36 સુધી લગભગ 10 વર્ષમાં કરવાની યોજના છે.
બાંગ્લાદેશ સરકારના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે J-10CE સાથે એટેક હેલિકોપ્ટર, UAV અને અન્ય આધુનિક હવાઈ પ્લેટફોર્મ ખરીદવાની પ્રક્રિયા પણ આગળ વધી રહી છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઢાકા માત્ર જૂના ફાઈટર વિમાનો બદલવા નહીં પરંતુ સમગ્ર વાયુસેના ક્ષમતામાં લાંબા ગાળાનો ફેરફાર કરવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે.
J-10CE પાંચમી પેઢીનું નહીં, 4.5 જનરેશન ફાઈટર
આ સોદા અંગે ફરતી કેટલીક માહિતીમાં J-10CEને પાંચમી પેઢીનું ફાઈટર કહેવામાં આવ્યું છે, પરંતુ આ વર્ણન ટેક્નિકલ રીતે યોગ્ય નથી. J-10CE ચીનના J-10Cનું નિકાસ વર્ઝન છે અને તેને સામાન્ય રીતે 4.5-generation multirole fighter તરીકે જોવામાં આવે છે.
તે આધુનિક રડાર, બિયૉન્ડ-વિઝ્યુઅલ-રેન્જ એર-ટુ-એર મિસાઇલ, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર અને મલ્ટીરોલ ઓપરેશન માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. અત્યાર સુધી પાકિસ્તાન તેનો એકમાત્ર પુષ્ટિ થયેલો વિદેશી ઓપરેટર છે. બાંગ્લાદેશ સાથેનો સોદો પૂર્ણ થાય તો ચીનને J-10CE માટે બીજો મહત્વપૂર્ણ નિકાસ ગ્રાહક મળી શકે છે.
કુલ પેકેજનો લગભગ અડધો ખર્ચ માત્ર જેટ ખરીદવા માટે નથી
બાંગ્લાદેશી સત્તાવાર દસ્તાવેજોના આધારે પ્રકાશિત વિગતો મુજબ 20 વિમાનોની મૂળ કિંમત લગભગ 1.254 અબજ ડૉલર છે. એટલે પ્રતિ વિમાનનો બેઝ ખર્ચ લગભગ 62.7 મિલિયન ડૉલર થાય છે.
પરંતુ સોદામાં માત્ર વિમાનનો ખર્ચ સામેલ નથી. વિદેશી અને સ્થાનિક તાલીમ, ઓપરેશનલ સાધનો, ટેક્નિકલ તથા લોજિસ્ટિક સપોર્ટ અને નૂર માટે આશરે 888 મિલિયન ડૉલર, જ્યારે વીમા, VAT અને બાંધકામ સહિતના ખર્ચ માટે લગભગ 158 મિલિયન ડૉલરનો અંદાજ મૂકાયો છે. આ પ્રમાણે કુલ પેકેજ લગભગ 2.302 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચે છે.
આનો અર્થ એ થાય છે કે આ પ્રકારના ફાઈટર જેટ સોદામાં વિમાન ખરીદવું માત્ર શરૂઆત છે. પાઇલટ ટ્રેનિંગ, ગ્રાઉન્ડ ક્રૂ, મિસાઇલ અને સ્પેર પાર્ટ્સ, જાળવણી વ્યવસ્થા, સિમ્યુલેટર, હેંગર તથા સપોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે લાંબા ગાળાની નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા જરૂરી બને છે.
2035-36 સુધી ચુકવણી: ચીનની ફાઇનાન્સિંગ સ્ટ્રેટેજી મહત્વપૂર્ણ
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા મુજબ બાંગ્લાદેશને ફાઈટર જેટ પેકેજની સંપૂર્ણ કિંમત FY 2035-36 સુધીના 10 નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ચૂકવવાની રહેશે. લાંબી ચુકવણી વ્યવસ્થા બાંગ્લાદેશ માટે તાત્કાલિક બજેટરી દબાણ ઘટાડે છે અને ચીન માટે લાંબા ગાળાનો સંરક્ષણ સંબંધ બનાવે છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આ મોડેલનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ છે. એકવાર કોઈ દેશ ચોક્કસ ફાઈટર પ્લેટફોર્મ અપનાવે પછી તેને દાયકાઓ સુધી તે જ દેશ પાસેથી સ્પેર પાર્ટ્સ, મિસાઇલ, સોફ્ટવેર અપગ્રેડ, તાલીમ અને ટેક્નિકલ સપોર્ટની જરૂર પડે છે. એટલે શરૂઆતનો વિમાન સોદો લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક નિર્ભરતામાં ફેરવાઈ શકે છે.
બાંગ્લાદેશની ત્રણેય સેનામાં પહેલેથી જ ચીની અસર
ચીન બાંગ્લાદેશ માટે નવો સંરક્ષણ ભાગીદાર નથી. છેલ્લા અનેક વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશની સેનાએ ચીની ટેન્ક, એર ડિફેન્સ સાધનો અને અન્ય સિસ્ટમો અપનાવી છે. બાંગ્લાદેશની નૌસેનામાં ચીનથી પ્રાપ્ત સબમરીન અને વિવિધ પ્રકારનાં યુદ્ધજહાજો કાર્યરત છે, જ્યારે વાયુસેનાના ફાઈટર ફ્લીટમાં F-7 શ્રેણીના ચીની વિમાનોનો મોટો હિસ્સો છે.
બાંગ્લાદેશ વાયુસેના પાસે હાલમાં લગભગ 44 ફાઈટર જેટ છે, જેમાંથી 36 ચીની બનાવટના F-7 હોવાનું ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એટલે J-10CEની ખરીદી હાલની ચીની આધારિત ઇકોસિસ્ટમને વધુ આધુનિક સ્તરે લઈ જશે.
પાકિસ્તાન મોડેલ બાદ હવે બાંગ્લાદેશ તરફ ચીન?
પાકિસ્તાન દક્ષિણ એશિયામાં ચીનના સંરક્ષણ ઉદ્યોગનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. SIPRIના 2021-25ના આંકડા મુજબ પાકિસ્તાનની કુલ મોટી શસ્ત્ર આયાતમાં 80 ટકા હિસ્સો ચીનનો હતો. પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે સંયુક્ત રીતે JF-17 જેવા ફાઈટર પ્રોગ્રામ પણ વિકસાવવામાં આવ્યા છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં બાંગ્લાદેશ સાથે વધતો ચીની સંરક્ષણ સહયોગ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બને છે.
જોકે બાંગ્લાદેશમાં J-10CE ફાઈટરનું સ્થાનિક ઉત્પાદન શરૂ કરીને તેને આફ્રિકામાં નિકાસ કરવાની વાતને હાલમાં વિશ્વસનીય સત્તાવાર સ્ત્રોતો દ્વારા પુષ્ટિ મળી નથી. બાંગ્લાદેશ ચીનની મદદથી UAV અને અન્ય ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા વધારવા પ્રયાસ કરી રહ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં આવ્યું છે, પરંતુ J-10CE ઉત્પાદન અને ત્રીજા દેશોને નિકાસને હાલ સ્થાપિત સોદા તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નહીં બને.
ભારત માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન: પૂર્વ સરહદે આધુનિક ચીની ફાઈટર
ભારતની દૃષ્ટિએ આ સોદાનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ માત્ર 20 ફાઈટર જેટની સંખ્યામાં નથી, પરંતુ તેની ભૌગોલિક સ્થિતિમાં છે.
ભારત પહેલેથી પશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન અને ઉત્તરમાં ચીન સાથે લાંબા ગાળાની સુરક્ષા સ્પર્ધાનો સામનો કરે છે. જો પૂર્વમાં બાંગ્લાદેશની વાયુસેના પણ ચીની ફાઈટર, રડાર, એર-ટુ-એર મિસાઇલ અને સંબંધિત ટેક્નિકલ નેટવર્ક ઉપર વધુ આધારિત બને તો ભારતના પૂર્વીય સુરક્ષા આયોજનમાં આ પરિબળને અવગણવું મુશ્કેલ બનશે.
પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે બાંગ્લાદેશ ભારત સામે લશ્કરી ગઠબંધનમાં જોડાઈ ગયું છે. હાલ ઉપલબ્ધ પુરાવા એવો નિષ્કર્ષ આપતા નથી. વધુ યોગ્ય રીતે જોવામાં આવે તો આ ચીનની ટેક્નોલોજીકલ અને વ્યૂહાત્મક હાજરી ભારતની પૂર્વીય સરહદ નજીક વધવાની પ્રક્રિયા છે.
સિલિગુડી કોરિડોર કેમ ફરી ચર્ચામાં આવશે?
ભારતના સુરક્ષા નિષ્ણાતો માટે બાંગ્લાદેશનું ભૌગોલિક સ્થાન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલો સાંકડો સિલિગુડી કોરિડોર, જેને સામાન્ય રીતે ‘ચિકન નેક’ કહેવામાં આવે છે, ભારતના મુખ્ય ભૂભાગને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો સાથે જોડે છે.
આ વિસ્તારની નજીક નેપાળ, ભૂટાન અને બાંગ્લાદેશ છે, જ્યારે થોડું આગળ ચીનની સરહદ આવે છે. તેથી બાંગ્લાદેશમાં ચીની મૂળની અદ્યતન હવાઈ ક્ષમતાનો વધારો ભારતીય સુરક્ષા આયોજન માટે ધ્યાનમાં લેવા જેવો પરિબળ બની શકે છે.
ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો પહેલેથી જ સંવેદનશીલ તબક્કે
2024 પછીથી ભારત અને બાંગ્લાદેશના રાજકીય સંબંધોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર આવ્યો છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં BNP નેતા તારિક રહેમાનના નેતૃત્વમાં નવી સરકાર આવ્યા પછી ઢાકાએ ‘Bangladesh First’ નીતિ હેઠળ ભારત ઉપરાંત ચીન, પાકિસ્તાન, અમેરિકા અને અન્ય દેશો સાથે સંબંધોમાં સંતુલન લાવવાની વાત કરી છે.
શેખ હસીનાની ભારતમાં હાજરી, સરહદી મુદ્દા, ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર અને કેટલાક અન્ય રાજકીય પ્રશ્નોને કારણે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ પહેલાની સરખામણીમાં ઓછો થયો છે.
ભારતના વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે પણ તાજેતરમાં ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધ અંગે કહ્યું હતું કે સંબંધો સફળ થવા માટે બંને પક્ષના પરસ્પર હિતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં J-10CE સોદો ભારત માટે માત્ર સૈન્ય નહીં પરંતુ કૂટનીતિક સંકેત તરીકે પણ જોવામાં આવશે.
ચીન સાથે બાંગ્લાદેશના સંબંધોમાં શું બદલાશે?
ફાઈટર જેટનો સોદો પૂર્ણ થાય તો ચીન અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેનો સંબંધ સામાન્ય ખરીદદાર-વિક્રેતા સંબંધથી આગળ વધી શકે છે.
ફાઈટર પ્લેટફોર્મ સાથે તાલીમ, મેન્ટેનન્સ, હથિયાર ઇન્ટિગ્રેશન, રડાર, કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ અને સોફ્ટવેર સપોર્ટ જોડાયેલા હોય છે. પરિણામે ચીની ટેક્નિશિયન, તાલીમ અને લોજિસ્ટિક નેટવર્ક સાથે બાંગ્લાદેશનો સંપર્ક ઘણા વર્ષો સુધી જળવાઈ રહેવાની શક્યતા છે.
ચીન માટે તેનો બીજો લાભ પણ છે—J-10CEને પાકિસ્તાન બાદ બીજો વિદેશી ગ્રાહક મળવાથી તેની સંરક્ષણ નિકાસની વિશ્વસનીયતા વધે છે.
ચીન માટે J-10CE માત્ર હથિયાર નહીં, માર્કેટિંગ ટૂલ
મે 2025ના ભારત-પાકિસ્તાન સૈન્ય અથડામણ પછી J-10CE આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવ્યું હતું. પાકિસ્તાને આ ફાઈટર વડે ભારતીય વિમાનોને નિશાન બનાવ્યાનો દાવો કર્યો હતો. જોકે તેના તમામ દાવાઓ સ્વતંત્ર રીતે સ્થાપિત થયા નથી.
બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાનના સલાહકારે પણ J-10ની તાજેતરની યુદ્ધક્ષેત્ર કામગીરીને ખરીદીની વિચારણામાં એક પરિબળ ગણાવ્યું છે.
ચીન માટે આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જો વધુ દેશો J-10CE ખરીદે તો ચીન અમેરિકન F-16, ફ્રાન્સના Rafale, યુરોપિયન Eurofighter અને રશિયન પ્લેટફોર્મના પ્રમાણમાં ઓછા ખર્ચના વિકલ્પ તરીકે પોતાના ફાઈટર જેટને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં આગળ ધપી શકે છે.
રશિયાનું ઘટતું સ્થાન, ચીન માટે તક
વિશ્વના શસ્ત્ર બજારમાં પણ મોટું પરિવર્તન ચાલી રહ્યું છે. SIPRIના તાજેતરના આંકડા મુજબ 2016-20ની સરખામણીએ 2021-25 દરમિયાન રશિયાની શસ્ત્ર નિકાસમાં 64 ટકા ઘટાડો થયો છે અને વૈશ્વિક હિસ્સો 21 ટકાથી ઘટીને માત્ર 6.8 ટકા રહ્યો છે.
યુક્રેન યુદ્ધ, પોતાની સેનાની જરૂરિયાત અને સપ્લાય ક્ષમતા ઉપર આવેલા દબાણથી રશિયાના કેટલાક પરંપરાગત બજારોમાં અન્ય સપ્લાયર્સ માટે તક ઊભી થઈ છે.
ચીન આ જગ્યા મેળવવા માટે ઓછો ખર્ચ, લાંબી ચુકવણી મુદત, રાજકીય શરતોમાં પ્રમાણમાં લવચીકતા અને લાંબા ગાળાના મેન્ટેનન્સ પેકેજનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
આફ્રિકામાં ચીન માટે નવું બજાર
આફ્રિકાના ઘણા દેશોને પશ્ચિમી ફાઈટર જેટ ખરીદવા કે જાળવવા ખૂબ ખર્ચાળ પડે છે. બીજી તરફ રશિયન સિસ્ટમના સ્પેર પાર્ટ્સ અને પુરવઠા અંગે પણ કેટલાક દેશોમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે.
ચીન માટે આવી સ્થિતિ તેની ઓછા ખર્ચની એર ડિફેન્સ, ડ્રોન, ટ્રેનર, આર્મર્ડ વાહન અને અન્ય લશ્કરી સિસ્ટમો માટે બજાર વધારવાની તક છે.
પરંતુ બાંગ્લાદેશને આફ્રિકા માટે ચીની શસ્ત્રોના સત્તાવાર ‘ડિસ્ટ્રિબ્યુશન હબ’ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું છે એવો વિશ્વસનીય પુરાવો હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. તેને સંભવિત ભવિષ્યની વ્યૂહરચના તરીકે ચર્ચી શકાય, પરંતુ સ્થાપિત તથ્ય તરીકે નહીં.
પાકિસ્તાન-બાંગ્લાદેશ સંબંધો પણ ફરી નજીક
ભારત માટે બીજો મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર ઢાકા અને ઇસ્લામાબાદ વચ્ચે વધતો સંપર્ક છે. 1971 પછી લાંબા સમય સુધી બંને દેશોના સંબંધોમાં રહેલા અંતરને છેલ્લા સમયમાં ઘટાડવાના પ્રયાસો થયા છે.
નવી બાંગ્લાદેશી સરકાર ભારત ઉપરાંત ચીન અને પાકિસ્તાન સહિતના દેશો સાથે સંબંધો વૈવિધ્યસભર બનાવવા પ્રયાસ કરી રહી છે. ભારત માટે આ બદલાવ કૂટનીતિક રીતે મહત્વનો છે, કારણ કે અગાઉ ઢાકા સાથેની નજીકની ભાગીદારી ભારતના પૂર્વોત્તર પ્રદેશની સુરક્ષા અને કનેક્ટિવિટી માટે મહત્વપૂર્ણ રહી હતી.
શું ચીન ભારતને પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ફસાવવા માગે છે?
આ સૌથી ગંભીર પરંતુ સૌથી સાવચેતીપૂર્વક સમજવાનો મુદ્દો છે.
ચીન પાકિસ્તાનનું સૌથી મોટું શસ્ત્ર સપ્લાયર છે અને હવે બાંગ્લાદેશમાં પણ તેનો સંરક્ષણ પ્રભાવ વધતો જાય છે. તેથી ભારતીય વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ પશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન અને પૂર્વમાં બાંગ્લાદેશ બંનેમાં ચીની સિસ્ટમોની હાજરીને એક મોટા પ્રાદેશિક પેટર્ન તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
પરંતુ ચીન પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશને મળીને ભારત સામે બે-મોરચાની કે ત્રણ-દિશાની લશ્કરી ઘેરાબંધી માટે તૈયાર કરી રહ્યું છે.
વિશ્લેષણ એવું છે કે ચીન દક્ષિણ એશિયામાં પોતાની સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમ વધારી રહ્યું છે. જેટલા વધુ દેશો ચીની ફાઈટર, રડાર, મિસાઇલ અને ડ્રોન ખરીદશે, એટલો બેઇજિંગનો ટેક્નોલોજીકલ, આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ વધશે.
આ પરિસ્થિતિ ભવિષ્યમાં ભારત ઉપર સુરક્ષા આયોજન અને રાજદ્વારી બંને સ્તરે દબાણ વધારી શકે છે.
દક્ષિણ એશિયામાં નવો ત્રિકોણીય ફેરફાર
દક્ષિણ એશિયાના પરંપરાગત શક્તિ સમીકરણમાં ભારત અને પાકિસ્તાન મુખ્ય સૈન્ય પ્રતિસ્પર્ધી રહ્યા છે. ચીનની વધતી ભૂમિકા બાદ હવે સમીકરણ વધુ જટિલ બન્યું છે.
એક તરફ પાકિસ્તાન ચીની શસ્ત્રોનો સૌથી મોટો ગ્રાહક છે. SIPRI મુજબ 2021-25 દરમિયાન તેના 80 ટકા મોટા શસ્ત્રો ચીનથી આવ્યા હતા. બીજી તરફ બાંગ્લાદેશની ત્રણેય સેનામાં પણ ચીની પ્લેટફોર્મનું પ્રમાણ ઊંચું છે. જો ઢાકા J-10CE, UAV, આધુનિક રડાર અને અન્ય ચીની પ્લેટફોર્મ અપનાવે છે તો પૂર્વીય દક્ષિણ એશિયામાં ચીની સંરક્ષણ સ્થાપત્ય વધુ ગાઢ બનશે.
બીજી તરફ ભારત-ચીન સંબંધોમાં પણ સુધારાની પ્રક્રિયા
આ સમગ્ર ઘટનાને માત્ર સીધી ભારત-ચીન દુશ્મની તરીકે જોવી પણ અધૂરી તસવીર હશે. 25 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના વિદેશમંત્રી વાંગ યી વચ્ચે બેઇજિંગમાં સરહદ વિવાદ તથા દ્વિપક્ષીય સંબંધ અંગે ઉચ્ચ સ્તરીય ચર્ચા થઈ હતી. બંને દેશોએ સરહદી શાંતિ જાળવવા અને સંબંધો સુધારવા સંવાદ ચાલુ રાખવા સહમતિ દર્શાવી હતી.
એટલે એક તરફ ભારત અને ચીન સીધા સંબંધોમાં તણાવ ઘટાડવાના પ્રયાસ કરે છે, તો બીજી તરફ ચીન દક્ષિણ એશિયામાં પોતાનું સંરક્ષણ બજાર વધારી રહ્યું છે.
ભારતે હવે શું જોવું પડશે?
ભારત માટે J-10CE સોદાનો જવાબ માત્ર વધુ ફાઈટર જેટ ખરીદવામાં નથી. ભારતે ત્રણ સ્તરે પરિસ્થિતિ જોવી પડશે—પૂર્વીય એર ડિફેન્સ અને દેખરેખ ક્ષમતા, બાંગ્લાદેશ સાથે કૂટનીતિક વિશ્વાસ અને દક્ષિણ એશિયામાં ચીની સંરક્ષણ નેટવર્કની વધતી હાજરી.
ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળ, સિલિગુડી કોરિડોર અને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારત માટે ગુપ્ત માહિતી, રડાર કવરેજ અને હવાઈ સંરક્ષણ તૈયારીનું મહત્વ વધી શકે છે.
પરંતુ સૌથી મહત્વપૂર્ણ મોરચો રાજદ્વારી રહેશે. જો ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો સ્થિર અને પરસ્પર હિત આધારિત રહે તો ચીની શસ્ત્રોની ખરીદી આપમેળે ભારતવિરોધી વ્યૂહરચનામાં બદલાતી નથી.
એક ફાઈટર ડીલ કરતાં ઘણું મોટું સમીકરણ
બાંગ્લાદેશનો સંભવિત J-10CE સોદો માત્ર 20 યુદ્ધવિમાનોની ખરીદી નથી. તે દક્ષિણ એશિયામાં ઝડપીતા બદલો ભૌગોલિક રાજકીય અને સંરક્ષણ સંરેખણનું પ્રતિબિંબ છે.
ચીન માટે આ નવો સંરક્ષણ બજાર અને લાંબા ગાળાના વ્યૂહાત્મક પ્રભાવની તક છે. બાંગ્લાદેશ માટે તે વાયુસેનાના આધુનિકીકરણ અને વિદેશ નીતિમાં વૈવિધ્યકરણ છે. પાકિસ્તાન માટે ચીની પ્લેટફોર્મ ધરાવતા બીજા દક્ષિણ એશિયાઈ દેશનો ઉદય નોંધપાત્ર છે અને ભારત માટે પૂર્વીય પડોશમાં બનતો આ ફેરફાર ગંભીરતાથી જોવાનો વિષય છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
