હિમાલયના વિશાળ પર્વતીય વિસ્તારમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જની અસર હવે માત્ર ગ્લેશિયરોના પીગળવા સુધી મર્યાદિત રહી નથી. ગ્લેશિયર પાછળ ખસી રહ્યા છે, નવા ગ્લેશિયલ સરોવરો બની રહ્યા છે, જૂના સરોવરોનું ક્ષેત્રફળ વધી રહ્યું છે અને બરફ-ખડકોના મોટા ધોવાણને કારણે અચાનક વિનાશક પૂર સર્જાવાનું જોખમ વધી રહ્યું છે. નેપાળના રસુવા જિલ્લામાં 26 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ ભોટેકોશી નદીમાં આવેલા વિનાશક પૂરે ફરી એક વખત સમગ્ર હિમાલય ક્ષેત્રમાં ઊભા થઈ રહેલા આ જોખમ તરફ દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
પ્રારંભિક અહેવાલોમાં આ ઘટનાને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે કે GLOF સાથે જોડવામાં આવી હતી, પરંતુ ત્યારબાદ મળેલા સેટેલાઇટ ડેટા અને વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ મુજબ તિબેટ-નેપાળ સરહદ નજીક ગ્લેશિયરનો એક ભાગ ધરાશાયી થવાથી મોટા પ્રમાણમાં બરફ, ખડકો અને કાટમાળ ખીણમાં ધસી આવ્યો હતો. આ પ્રક્રિયાએ લ્હેન્દે ખોલા અને ત્યારબાદ ભોટેકોશી નદીમાં અત્યંત શક્તિશાળી ડેબ્રિસ ફ્લો અને ફ્લેશ ફ્લડ સર્જ્યો હોવાનું પ્રાથમિક રીતે સામે આવ્યું છે. ઘટનાનું ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક મિકેનિઝમ હજુ તપાસ હેઠળ છે.
મિનિટોમાં વિનાશ: તિબેટ તરફથી ભોટેકોશીમાં ધસી આવ્યું પાણી અને કાટમાળ
નેપાળના હાઇડ્રોલોજિકલ અધિકારીઓના પ્રાથમિક ટેક્નિકલ આકલન મુજબ 26 ઓગસ્ટની સવારે તિબેટ તરફથી ભોટેકોશી નદીમાં અસામાન્ય રીતે મોટો જળપ્રવાહ પ્રવેશ્યો હતો. આ પાણી ભોટેકોશીથી ત્રિશૂલી અને ત્યારબાદ નીચેના નદી વિસ્તારો તરફ આગળ વધ્યું હતું. પૂર સાથે ભારે માત્રામાં બરફ, માટી, પથ્થરો અને અન્ય કાટમાળ આવતાં તેની વિનાશક ક્ષમતા અનેકગણી વધી ગઈ હતી.
ભીષણ પૂરે સરહદી વિસ્તારોની વસાહતો, રસ્તાઓ, પુલો, વીજ અને અન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. 27 ઓગસ્ટ સુધીના આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અનુસાર નેપાળ-તિબેટ સરહદી વિસ્તારમાં મૃત્યુઆંક 160થી ઉપર પહોંચી ગયો હતો અને સેંકડો લોકો હજુ ગુમ હતા. બચાવ કામગીરી ચાલુ હોવાથી આ આંકડા બદલાઈ શકે છે.
આ ઘટના દરમિયાન વરસાદ એકમાત્ર કારણ નહોતો. નેપાળના નિષ્ણાતોએ સેટેલાઇટ ચિત્રોના આધારે આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે બરફ અને ખડકોનું મોટું ધોવાણ નદીના પ્રવાહને થોડા સમય માટે અવરોધી શક્યું હતું. તેના કારણે બનેલો અસ્થાયી ડેબ્રિસ ડેમ તૂટતાં અચાનક વિશાળ જળરાશિ નીચે તરફ ધસી આવી હોઈ શકે છે.
શું છે Glacial Lake Outburst Flood?
હિમાલયમાં ગ્લેશિયર પાછળ ખસે ત્યારે તેની આસપાસ કે આગળના ભાગમાં પીગળેલું પાણી એકત્ર થવા લાગે છે. ઘણી વખત આ પાણી મોરેન એટલે કે ગ્લેશિયર સાથે આવેલા માટી, કાંકરી, પથ્થર અને કાટમાળના કુદરતી બંધ પાછળ જમા થાય છે. આવા સરોવરને મોરેન-ડેમ્ડ ગ્લેશિયલ લેક કહેવામાં આવે છે.
જો સરોવરમાં પાણીનું પ્રમાણ ઝડપથી વધે, તેની અંદર મોટો બરફખંડ કે ભૂસ્ખલનનો કાટમાળ પડે, હિમસ્ખલન થાય અથવા કુદરતી બંધ અસ્થિર બને તો બંધ અચાનક તૂટી શકે છે. ત્યારબાદ પાણી, પથ્થર, બરફ અને કાટમાળનો વિશાળ પ્રવાહ ઊંચી ઝડપે નીચેની ખીણો તરફ ધસી આવે છે. આ ઘટનાને Glacial Lake Outburst Flood અથવા GLOF કહેવામાં આવે છે.
દરેક હિમાલયી ફ્લેશ ફ્લડને GLOF ગણવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. ગ્લેશિયર અથવા બરફ-ખડકનો ધોવાણ, હિમસ્ખલન, ભૂસ્ખલનથી બનેલા અસ્થાયી સરોવરો, ક્લાઉડબર્સ્ટ અને અતિભારે વરસાદ પણ સમાન પ્રકારના વિનાશક પૂરનું કારણ બની શકે છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ગ્લેશિયલ સરોવરો વચ્ચે શું સંબંધ છે?
હિમાલય વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ પર્વતીય પર્યાવરણોમાં સામેલ છે. લાંબા ગાળે વધતા તાપમાનને કારણે અનેક ગ્લેશિયરો પીછેહઠ કરી રહ્યા છે. ગ્લેશિયરનો બરફ ઘટે ત્યારે તેની જગ્યાએ ખાડા અને નીચાણવાળા ભાગો ખુલ્લા પડે છે, જેમાં પીગળેલું પાણી જમા થઈ નવા ગ્લેશિયલ સરોવરો સર્જાઈ શકે છે.
નવા સરોવરો બનવા અથવા જૂના સરોવરોનું કદ વધવાથી તેનો અર્થ એ નથી કે તે દરેક સરોવર ચોક્કસ ફાટશે. પરંતુ જોખમવાળા જળાશયોની સંખ્યા અને કદ વધે ત્યારે GLOF જેવી ઘટનાઓ માટે સંભવિત સ્થળોની સંખ્યા પણ વધી શકે છે.
ISROના સેટેલાઇટ આધારિત અભ્યાસે આ બદલાવના મહત્વપૂર્ણ પુરાવા આપ્યા છે. 1984થી 2023 સુધીના ડેટાના વિશ્લેષણમાં 10 હેક્ટરથી મોટા 2,431 ગ્લેશિયલ સરોવરોમાંથી 676 સરોવરોમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળ્યું હતું. આમાંથી 130 સરોવરો ભારતની અંદર છે—65 સિંધુ બેસિનમાં, 7 ગંગા બેસિનમાં અને 58 બ્રહ્મપુત્રા બેસિનમાં આવેલા છે.
676 વિસ્તરતા સરોવરોમાંથી મોટો હિસ્સો મોરેન-ડેમ્ડ અથવા ગ્લેશિયલ ઇરોઝન સાથે જોડાયેલા સરોવરોનો છે. ISROએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવા વિસ્તારોનું સતત સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ GLOF જોખમના મૂલ્યાંકન અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના પ્રભાવને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
નેપાળ માટે ગ્લેશિયલ લેકનું જોખમ કેટલું ગંભીર?
નેપાળ અને તેની ઉત્તર તરફ આવેલા તિબેટીયન હિમાલયમાં મોટી સંખ્યામાં ગ્લેશિયલ સરોવરો આવેલા છે. તાજેતરના નિષ્ણાત અહેવાલોમાં ICIMOD દ્વારા નેપાળને અસર કરી શકે એવા 47 સંભવિત જોખમી ગ્લેશિયલ સરોવરો ઓળખવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભોટેકોશી જેવી ઘટના માત્ર એક નદી અથવા એક જિલ્લામાં સીમિત પ્રશ્ન નથી.
હિમાલયની નદીઓ સરહદોને માનતી નથી. તિબેટમાં બનેલી ઘટના મિનિટો કે કલાકોમાં નેપાળ અને ત્યારબાદ ભારત તરફની નદી પ્રણાલીઓને અસર કરી શકે છે. આ કારણે ટ્રાન્સબાઉન્ડરી ડેટા શેરિંગ, સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ, રિયલ-ટાઇમ વોટર લેવલ સેન્સર અને અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત વધી રહી છે.
2013ની કેદારનાથ દુર્ઘટનાએ સમગ્ર હિમાલયને ચેતવ્યો હતો
જૂન 2013માં ઉત્તરાખંડમાં થયેલી કેદારનાથ દુર્ઘટના ભારતની સૌથી ભયાનક પર્વતીય કુદરતી આપત્તિઓમાંની એક હતી. અનેક દિવસના અત્યંત ભારે વરસાદ, પહાડી નદીઓમાં આવેલા વિનાશક પૂર અને ચોરાબારી તળાવમાંથી અચાનક પાણી બહાર આવવા સહિતનાં પરિબળોએ કેદારનાથ અને મંદાકિની ખીણમાં અપૂર્વ વિનાશ સર્જ્યો હતો.
આ ઘટનાને માત્ર “ગ્લેશિયર ફાટવાથી થયેલી આપત્તિ” કહેવું અધૂરું છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં ભારે વરસાદને મુખ્ય પરિબળ ગણાવવામાં આવ્યો છે અને ચોરાબારી તળાવના પાણીના અચાનક પ્રવાહે કેદારનાથ વિસ્તારમાં પૂર વધુ વિનાશક બનાવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ હોનારતમાં હજારો લોકો મૃત્યુ પામ્યા અથવા ગુમ થયા અને રસ્તા, પુલો, વસાહતો તથા યાત્રાધામનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ભારે નુકસાન પામ્યું.
2021નો ચમોલી વિનાશ: ગ્લેશિયલ લેક નહીં, Rock-Ice Avalanche
7 ફેબ્રુઆરી 2021ના રોજ ઉત્તરાખંડના ચમોલીમાં ઋષિગંગા-ધૌલીગંગા ખીણમાં આવેલા વિનાશક પૂરે 200થી વધુ લોકોને મોત કે ગુમ થવાની સ્થિતિમાં ધકેલી દીધા હતા. શરૂઆતમાં તેને “ગ્લેશિયર ફાટવાની ઘટના” કહેવામાં આવી હતી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોએ બાદમાં દર્શાવ્યું કે ઊંચા પર્વત પરથી વિશાળ માત્રામાં ખડક અને બરફ ધરાશાયી થવાથી આ વિનાશક પ્રવાહ સર્જાયો હતો.
Rock-Ice Avalancheએ અત્યંત ઊર્જાવાળો કાટમાળ અને પાણીનો પ્રવાહ સર્જ્યો, જેને કારણે ઋષિગંગા હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ સહિતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ગંભીર નુકસાન પહોંચ્યું. આ ઘટના દર્શાવે છે કે હિમાલયમાં જોખમ માત્ર ગ્લેશિયલ સરોવર પૂરતું નથી; અસ્થિર ઊંચી ઢાળો અને બરફ-ખડકનું ધોવાણ પણ એટલું જ જોખમી બની શકે છે.
2023માં સિક્કિમનું દક્ષિણ લ્હોનાક તળાવ ફાટ્યું
3-4 ઓક્ટોબર 2023 દરમિયાન સિક્કિમના સાઉથ લ્હોનક ગ્લેશિયલ લેકમાંથી અચાનક મોટા પ્રમાણમાં પાણી બહાર નીકળતાં તીસ્તા નદીમાં વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. આ ઘટના તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતની સૌથી ગંભીર GLOF આપત્તિઓમાંની એક હતી.
તીસ્તા બેસિનમાં આવેલા પૂરે અનેક વસાહતો, પુલો, રસ્તાઓ અને હાઇડ્રોપાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. 70થી વધુ લોકોના મોત થયા અને અનેક લોકો લાંબા સમય સુધી ગુમ રહ્યા. આ ઘટનાએ ખાસ કરીને મોટા અને ઝડપથી વિસ્તરતા ગ્લેશિયલ સરોવરોની સતત દેખરેખ કેટલી જરૂરી છે તે દર્શાવ્યું.
ભોટેકોશી વિસ્તારમાં જૂનો છે અચાનક પૂરનો ઇતિહાસ
નેપાળ-તિબેટ સરહદનું ભોટેકોશી-લ્હેન્દે નદી તંત્ર અગાઉ પણ અચાનક પૂરનો સામનો કરી ચૂક્યું છે. પર્વતીય ભૂગોળ, ઊંચાઈવાળા ગ્લેશિયર, સરોવરો, ભૂસ્ખલન અને નદીની સાંકડી ખીણો આ સમગ્ર વિસ્તારને વિશેષ સંવેદનશીલ બનાવે છે.
આથી વર્તમાન ઘટનાને એક અલગ ઘટના તરીકે જોવાને બદલે સમગ્ર હિમાલયમાં ચાલી રહેલા ક્રાયोस્ફેરિક પરિવર્તન—અર્થાત બરફ, ગ્લેશિયર, હિમવર્ષા અને ઊંચાઈવાળા જળસ્રોતોમાં થતા બદલાવ—ના મોટા પરિપ્રેક્ષ્યમાં સમજવાની જરૂર છે.
મેલમચી દુર્ઘટના પણ હિમાલયની વધતી નાજુકતા દર્શાવે છે
2021માં નેપાળની મેલમચી ખીણમાં આવેલા ભીષણ પૂર અને ડેબ્રિસ ફ્લોએ મોટા પ્રમાણમાં જાનમાલ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. જોકે મેલમચી ઘટનાને એકમાત્ર ગ્લેશિયલ લેક ફાટવાની ઘટના તરીકે વૈજ્ઞાનિક સર્વસંમતિથી વર્ણવવી યોગ્ય નથી. ભારે વરસાદ, ભૂસ્ખલન, કાટમાળ અને ઊંચા હિમાલયમાંથી આવેલા જળપ્રવાહ સહિતનાં અનેક પરિબળોને તેની પાછળ જવાબદાર ગણવામાં આવ્યા છે.
આવી ઘટનાઓ એ જ બાબત સમજાવે છે કે હિમાલયમાં એક કારણને આધારે કુદરતી આપત્તિઓનું મૂલ્યાંકન કરવું જોખમી છે. Climate Change પૃષ્ઠભૂમિમાં જોખમ વધારી શકે છે, પરંતુ દરેક આપત્તિનું તાત્કાલિક કારણ અલગ હોઈ શકે છે.
1970ના પેરુના યુંગાય વિનાશમાંથી પણ મોટો પાઠ
વિશ્વના પર્વતીય વિસ્તારોમાં બરફ અને ખડકના અચાનક ધોવાણનો સૌથી ભયાનક દાખલો પેરુમાં જોવા મળ્યો હતો. 1970માં આવેલા શક્તિશાળી Ancash ભૂકંપ બાદ Huascarán પર્વત પરથી વિશાળ rock-ice avalanche નીચે ધસી આવ્યું હતું અને યુંગાય શહેરનો મોટો ભાગ દટાઈ ગયો હતો. આશરે 18 હજાર લોકો માત્ર યુંગાય અને આસપાસના વિસ્તારમાં મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું વિવિધ ઐતિહાસિક અંદાજોમાં જણાવાય છે.
આ ઘટના પણ પરંપરાગત અર્થમાં “ગ્લેશિયલ લેક ફાટવાની” ઘટના નહોતી. ભૂકંપથી પર્વત પરથી બરફ અને ખડકનો વિશાળ જથ્થો ધરાશાયી થવાથી આ વિનાશ સર્જાયો હતો. હિમાલય માટે આ ઉદાહરણ એટલા માટે મહત્વનું છે કે ગરમ થતા પર્વતીય વિસ્તારમાં બરફની સાથે ઊંચી ઢાળોની ભૌગોલિક અસ્થિરતા પર પણ નજર રાખવી જરૂરી છે.
ગ્લેશિયર ઘટી રહ્યા છે, પરંતુ ગ્લેશિયલ સરોવરો વધી શકે છે
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે હિમાલયમાં “વધુ ગ્લેશિયર સર્જાઈ રહ્યા છે” એવું કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. હકીકતમાં અનેક વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયરો પીછેહઠ કરી રહ્યા છે અને બરફનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે. પરંતુ તેમના પીગળવાથી અને પાછળ ખસવાથી નવા ગ્લેશિયલ સરોવરો સર્જાઈ શકે છે અથવા અગાઉના સરોવરોનું કદ વધી શકે છે.
એટલે ભવિષ્યનું મુખ્ય જોખમ “વધતા ગ્લેશિયર” નહીં પરંતુ પાછળ હટતા ગ્લેશિયર, વધતા અથવા વિસ્તરતા ગ્લેશિયલ સરોવરો, અસ્થિર મોરેન બંધ અને ગરમ થતા ઊંચાઈવાળા પર્વતીય વિસ્તારો છે.
માત્ર ગ્લોબલ વોર્મિંગને જવાબદાર માનવું પણ યોગ્ય નહીં
ક્લાઈમેટ ચેન્જ ગ્લેશિયરો અને ગ્લેશિયલ લેક સિસ્ટમને લાંબા ગાળે અસર કરે છે, પરંતુ દરેક GLOF અથવા ફ્લેશ ફ્લડનું સીધું કારણ માત્ર વધતું તાપમાન નથી. કોઈ ચોક્કસ ઘટનાને ટ્રિગર કરવા માટે ભારે વરસાદ, હિમસ્ખલન, રોક હિમપ્રપાત, ભૂસ્ખલન, ભૂકંપ, બરફના મોટા ટુકડાનું સરોવરમાં પડવું અથવા મોરેન બંધનું અસ્થિર થવું જવાબદાર હોઈ શકે છે.
આથી હિમાલયમાં આબોહવા જોખમ સમજવા માટે તાપમાન સાથે ભૂગર્ભશાસ્ત્ર, હાઇડ્રોલોજી, વરસાદ, બરફવર્ષા, ભૂસ્ખલન અને ગ્લેશિયરની ગતિનો સંયુક્ત અભ્યાસ જરૂરી છે.
હિમાલયની ઈકોસિસ્ટમમાં થઈ રહ્યો છે મોટો ફેરફાર
હિમાલયને ભારત, નેપાળ, ભૂટાન અને આસપાસના કરોડો લોકો માટે “વોટર ટાવર ઓફ એશિયા” કહેવામાં આવે છે. સિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા જેવી વિશાળ નદી પ્રણાલીઓના જળચક્રમાં હિમાલય મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. અહીં બરફ અને ગ્લેશિયરમાં થતા લાંબા ગાળાના બદલાવનો પ્રભાવ માત્ર પહાડી ગામો સુધી નહીં પરંતુ મેદાની વિસ્તારોના પાણી, ખેતી, હાઇડ્રોપાવર અને કરોડો લોકોની જીવનવ્યવસ્થા સુધી પહોંચી શકે છે.
ગ્લેશિયલ સરોવર વધવા ઉપરાંત પર્માફ્રોસ્ટ અને બરફથી જોડાયેલ ભૂસ્તરીય સ્થિરતા ઘટવાની ચિંતા પણ વૈજ્ઞાનિકો વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે. ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારોમાં તાપમાનના ફેરફારથી પથ્થર પડવું, ભૂસ્ખલન અને બરફ હિમપ્રપાતનું જોખમ પણ બદલાઈ શકે છે.
અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ હવે સૌથી મોટી જરૂરિયાત
હિમાલયની નદીઓ અત્યંત ઊંચાઈથી સાંકડી ખીણોમાં ઉતરતી હોવાથી GLOF કે ડેબ્રિસ ફ્લો બાદ લોકોને સ્થળાંતર કરવા માટે ઘણી વખત બહુ ઓછો સમય મળે છે. આથી જોખમી ગ્લેશિયલ સરોવરો પર રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ, ઓટોમેટિક વેધર સ્ટેશન, રિવર ગેજ, સેટેલાઇટ સર્વેલન્સ અને ડાઉનસ્ટ્રીમ સાયરન વોર્નિંગ સિસ્ટમ અત્યંત જરૂરી બની ગયા છે.
સરહદ પારથી આવતી નદીઓ માટે દેશો વચ્ચે રિયલ-ટાઇમ ડેટા શેરિંગ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. તિબેટમાં બનેલી ઘટના નેપાળને અને નેપાળમાંથી વહેતો જળપ્રવાહ ભારતને અસર કરી શકે છે. તેથી હિમાલયના કુદરતી જોખમ સામે લડવા માટે રાષ્ટ્રીય નહીં પરંતુ પ્રાદેશિક સ્તરે સંકલિત વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
હિમાલય ‘રક્ષકથી ભક્ષક’ નહીં, પરંતુ વધુ સંવેદનશીલ કુદરતી તંત્ર બની રહ્યો છે
વારંવાર થતી વિનાશક ઘટનાઓને કારણે હિમાલય વિશે “રક્ષક હવે ભક્ષક બની રહ્યો છે” જેવી ઉપમા વપરાય છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે સમસ્યા હિમાલયની નથી. અસલ મુદ્દો એ છે કે યુવા અને ભૂગર્ભીય રીતે સક્રિય હિમાલય કુદરતી રીતે જ નાજુક પર્વતીય તંત્ર છે અને હવે ક્લાઈમેટ ચેન્જ, વધતું માનવીય દબાણ તથા મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સના યુગમાં તેનો જોખમ વધુ જટિલ બની રહ્યો છે.
નેપાળની તાજેતરની ભોટેકોશી દુર્ઘટના, 2013ની કેદારનાથ આપત્તિ, 2021ની ચમોલી rock-ice avalanche અને 2023નો South Lhonak GLOF જુદી-જુદી પ્રક્રિયાઓથી સર્જાયેલી ઘટનાઓ છે, પરંતુ તમામમાં એક સામાન્ય પાઠ છે—હિમાલયના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં થતા નાના ફેરફારો પણ નીચે વસતા હજારો-લાખો લોકો માટે મોટા જોખમમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.
આગામી વર્ષોમાં જોખમ ઘટાડવા શું કરવું પડશે?
વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મોટો પડકાર દરેક ગ્લેશિયલ સરોવરનું જોખમ એકસરખું નથી તે નક્કી કરવાનો છે. સરોવરનું કદ, તેમાં પાણી વધવાની ગતિ, મોરેન બંધની રચના, ઉપરની ઢાળ પર બરફનું જોખમ, નીચેવાસ વસાહતો અને નદીનો ઢાળ—આ તમામ પરિબળોના આધારે જોખમ નક્કી થાય છે.
ISRO સહિતની સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવતું ઉપગ્રહ આધારિત દેખરેખ આ દિશામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ માત્ર સરોવરની ઓળખ પૂરતી નથી. જોખમી વિસ્તારોમાં Early Warning System, સ્થાનિક લોકો માટે સ્થળાંતર માર્ગ, કટોકટી કવાયત, હાઇડ્રોપાવર અને પુલોની જોખમ મૂલ્યાંકન તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ડેટા શેરિંગને મજબૂત બનાવવું જરૂરી બન્યું છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
